сай-һат диэ көр һай-һат

туохт. Сүөһүнү үүрэргэ «һай» диэ, «һай» диэн хаһыытаа. ☉ Погонять скот с криком «һай»
Түөртүүр ыамҥа, сүппүт ынахтарын булан иһэр дьахтар һайдыыр саҥата тыа баһынан дуорайан ааһар. Амма Аччыгыйа
Күн кылбайа тахсар — ынахтар маҥырастылар, бөтүүк хаһыытаата, ынаҕы һайдаатылар. Л. Попов. Кэннигэр ат туйаҕын тыаһа уонна һайдыыр саҥа иһиллибитигэр Ирбиһэх эргиллэн көрбүтэ, Хах баай хамначчыта Мамаай оҕонньор ситэн эрэр эбит. Уот ч.

сөҕүрүй диэнтэн көстө түһүү. Күөс оргуйан, солуур таһынан тоҕунна
«Һай эбээт, дьолбун дьэ буллум, аһаатым-сиэтим» диэбиттии, уот сөҕүрүс гына түстэ. Н. Босиков

1. сахсый диэнтэн атын. туһ. Массыына кэлин көлөһөлөрө суол быллараатыгар өрүтэ көтүөккэлээннэр, кэнники олорооччулар бэргэһэлэрэ уһуллуор диэри сахсылыннылар. П. Аввакумов
2. Эккирээн, хамсаан өрө-таҥнары сиксилин, илгиэлэн, сахсаҥнаа. ☉ Трястись в танце, при ходьбе; подрагивать (напр., о волосах, листьях). Үҥкүүлээн сахсылын
   □ У даҕан, өрүтэ сахсыллан, күүскэ битийэн, эмиэ «һай-һай!» бөҕөнү түһэрдэ. Болот Боотур
   Ол да буоллар баттыкпар тирэнэн, ыаллыы куорпус диэки тиэтэйэ-саарайа хааман сахсыллабын. С. Никифоров
   Дуняша саҥа кэппит дьэдьэн уга ойуулаах ырбаахытын көрдөрө хостон хоско эрбэгэр баттаҕа сахсыллар. В. Иванов

ый. солб. аат
1. Этэр киһи аттыгар, чугаһыгар баар тугу эмэ ыйан көрдөрөр (итинтикэ эбэтэр онтука диэннээҕэр чугаһы). ☉ Указывает на кого-что-л., находящегося вблизи (ближайший ; ближе, чем итинтикэ или онтука)
[Дарайаарап:] Бу алтан колчедан. Боростуойун көрүмэ …… мантыкаҥ кыһыл көмүс аргыһа. Суорун Омоллоон
Мантыкаҥ сүүнэ ходуһа, саас өрүс угуттуур хочото эбээт. С. Никифоров
[ Даарыйа эмээхсин (сыттыгын анныттан мөһөөччүктээх саһыл ти лэ ҕин ы лан биэрэр):] Бу мантыкабын кытаатан аттара охсон аҕалаарый. Күндэ
2. кэпс. Бу баҕас, бу эмиэ (сөбүлээбэккэ, сэнээн этэргэ). ☉ Э т о т (с оттенком пренебрежения, насмешки)
Мантыкабыт хаппырыыс ээ.  Мантыкаҥ сүрдээх мэник уол. Амма Аччыгыйа
— Һай, һай! Көр, мантыкаҥ аны сиргэнэр дуу, тугуй? «ХС»

1. Саха алпаабытын сүүрбэ иккис буукубата. ☉ Двадцать вторая буква якутского алфавита
   Сороҕор буукуба дьүһүнүн сүтэрэр Н-на да, и-тэ да, п-та да биллибэт Ол оннук мэниктэр Манна да элбэхтэр! П. Тобуруокап
   Буукубалары син — билэбин. Олбуор боруотатыгар маарынныыр буукуба — П. Г. Угаров
2. Ньиргиэрэ суох, төлөрүйэр уос бүтэй дорҕооно. ☉ Губной глухой смычный согласный звук
   Тыл ортотугар п дорҕоон мэлдьи хоһулаһан туттуллар, биирдэм п бэркэ дэҥнэтэн нууччаттан киирии тылларга көстөр. ДНД СБТФ
   Г, п, һ дорҕооннор бэрт аҕыйах тыл иннигэр тураллар: гын, па, пахай, пас-пус; һай, һат, һуу. ХЛН СТГ-5

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай

аат. Атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин. ☉ Быстрая ходьба, бег (на слегка приподнятых ногах, с подскакиванием на носках)
Кыра, чөкө Варвара, таҥаһын көннөрүннэ, улахан суумканы уонна сүөгэйдээх тууйаһын тутан, урут хаамта, оһуокайдаан эрэр курдук, дэгэрэҥ үктээтэ. Н. Габышев
Тапталлааххын кытта сиэттиһэн, сүүһүнэн киһи дэгэрэҥ хаамыытыгар тэҥҥэ үктэнэн, эйээрэр эһиэхэй дуорааныгар уйдаран сылдьарыҥ. Э. Соколов
◊ Дэгэрэҥ аһылык - аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык. ☉ Дополнительный прием пищи (между завтраком и обедом, обедом и ужином)
Ньирэй сылдьан, саҥа улаатан иһэн, накыйбат атахтарынан ойуоккалаан, илиититтэн дэгэрэҥ аһылык ылаары киниэхэ уун-утары кэлэрэ. БН ЫБ. Арыылаахха киирэннэр, аһыыр сирдэригэр тохтоон дэгэрэҥ аһылыктарын кыратык аһыы түһэн бараннар, ким бастыахтааҕын быһаарса турбуттар. ФГЕ СТС. Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин. ☉ Танец с подскоками на носках
Маанылаах бастыҥ утаҕы дьалкыһыта кутан күндүлүүр кыыс оҕо кылааннааҕын дэгэрэҥ үҥкүүтэ, аастыйбыт баттахтаах кырдьаҕас кылыһахтаах тойуга - барыта төрөөбүт дойдум кэрэ хартыыналара. П. Аввакумов. Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа. ☉ Якутская песня с размеренной ритмической разбивкой мелодии
Антах паардьыттар «һай» дииллэрэ уонна дэгэрэҥ ырыа иһиллэр. Суорун Омоллоон
«Сарсын-сарсын сарсыарда» саха дэгэрэҥ ырыаларын бастыҥ холобурунан буолар. «ХС»

I
тыаһы үт. т. «Сы» диэн иһэн эмискэ бүтэн хаалар курдук тыас (хол., талах, кымньыы тыаһа). ☉ Короткий, резкий, свистящий, похожий на звук, производимый прутом или плетью при ударе по воздуху (о звуке)
Байбал …… хотонтон кунанын таһааран көлүйэн, тиэтэйбит киһи быһыытынан, сып охсон «һай» дии-дии айаннаан чуучугурата турда. Н. Түгүнүүрэп
«Сып-сып, сып-сып» — [ыыр] аппарат кураанаҕы оборон сообурҕатар тыаһыттан Тума үөрэ түһэр. У. Нуолур
ср. кирг. жып, шып ‘подражание лёгкому свисту; подражательное слово, выражающее быстрое проворное действие’
II
сып курдук — 1) талах курдук синньигэс, олус синньигэс. ☉ Тонкий, как прутик
Сып курдук сыыйыллаҕас уһун кутуруктаах тураҕас ат эбит. Р. Кулаковскай
Таас тоҕой кэтэҕиттэн сып курдук синньигэс уҥуохтаах кыыс тахсан кэллэ. Т. Сметанин
Нарыйа сып курдук икки илиитинэн эһэтин окумалын харбаан ылла. В. Яковлев; 2) барыта орун оннугар, хоп курдук, туох да итэҕэһэ, ордуга суох. ☉ Имеющий всего в меру, без излишеств, весьма приличный
Манчаары — сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи буола улаатта. Софр. Данилов
«Кэнсиэр сып курдук үчүгэй буолара наада», — диэн Ким Иванов кыргыттары уҕарыппыта. П. Аввакумов; 3) түргэн-тарҕан, сууххай туттунуулаах (киһи туһунан). ☉ Быстрый, легкий на подъём, энергичный (о человеке)
Мин геройум, төһө да алта уонун аастар, дьэ, кырдьык, билигин да сып курдук ыһыыккан киһи. Ф. Софронов
ср. казах. сыптыгыр ‘утончённый, подтянутый’

туохт. Муннугуттан сыыҥы төлө тыынан таһаар. ☉ Сморкаться
Онуоха анараа киһи чыр-чыр силлээтэ, тыыт-таат сыыҥтаата, баһын-атаҕын хамнатан кэбистэ. Саха фольк. Киһим уолуһуйбакка, оргууй мин диэки эргиллэн көрдө, онтон эмискэччи сыыҥтаан бар гыннарда. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмиэ аа-дьуо сыыҥтыыр, холкутук унаарытан «һай-ай» диир буолла. Суорун Омоллоон
♦ Сыыҥтыан да баҕарбат — аанньа аахайбат, сэнээн улахаҥҥа уурбат. ☉ Выказывает презрительное безразличие, игнорирует
Үрэ, ыаспайдыы олорума! Эн үөннэргэр мин, кырдьыга баран эттэххэ, сыыҥтыахпын да баҕарбаппын! Н. Босиков
[Байбал:] Бэйи, тохтоо, эн уолуҥ үөрэҕэр сыыҥтыахпын да баҕарбаппын. А. Сыромятникова
Баай Байбал били сыыҥтыаҕын да баҕарбатах Мэхээлэтэ баайга баҕаран, кини кыыһын Марыынаны ойох ылаары Уйбаан оҕонньорунан ыҥыртарарын кытта бэркэ үөрэр. НСА ПШЯП
◊ Сыыҥтыыр былаат — түөрт муннуктаах сиэпкэ укта сылдьар лоскуй таҥас. ☉ Носовой платок
Скрябин сиэбиттэн түөрт муннуктуу сууламмыт ыраас сыыҥтыыр былаатын таһааран, көлөһүнүн обортордо, моонньун соттуммахтаата. Н. Борисов
«Саҥа дьылы үчүгэйдик көрсөргүтүгэр, дьоллоох, доруобай буоларгытыгар баҕарабын», — диэн баран, дириэктэр сыыҥтыыр былаатынан айаҕын саба туттубутунан, сөтөллөөрү ыксаан, тахсан барда. Н. Босиков
Попов, көлөһүн бычыгыраабыт тараҕайын кирдээх сыыҥтыыр былаатынан сотто-сотто, оҕолуу үөрбүтүн көрөн, Гена эмиэ мичээрдээтэ. А. Кривошапкин (тылб.)