м. бөтөрөҥ, өкөчөҥ.

аат. Атахтаргын тэҥэ суохтук, ыраах-ыраах уурталаан, ойуоккалаан сүүрүү (үксүгэр сүөһүнү этэргэ). ☉ Неровный, скачущий бег; бег неровной рысью (обычно о скоте)
Эмээхсин дьиэтигэр тоҥкучаҕынан анньан киирдэ. Ньургун Боотур
Ону батан Ньуркучаан сотору ситэ охсоору табаларын тоҥкучах өкөчөҥүнэн түһэрдэ. Болот Боотур
Тиһэх түһүү диэбиттии, табалар бэрт улгумнук, өрө тэкээрэн, тоҥкучах ойуунан түстүлэр. «ХС»
ср. кирг. тоҥкочук ‘кувыркание’

туохт.
1. Илиигин-атаххын былас быраҕан тиэрэ түс, тиэрэ түһэн сыт. ☉ Лежать или упасть навзничь, раскинув руки-ноги
Бу кыыс үчүгэйиттэн барылара тарайа уҥпуттар. Саха ост. I
Дьэ, бачча өлүөр-сөлүөр, күүс-уох үрдүгэр сылдьан, сынньанан тарайа сытыам үһү. И. Бочкарёв
Хаар үҥкүүтүн Көрө таптыы Сүүрдүм-көттүм, күөлэһийдим Хабдьылары тэһииргэттим Хаарга охтон тарайдым. Н. Босиков
2. Атаахтаан, ньирэмсийэн кыҥкыйдаа, бас-баттах быһыылан. ☉ Вести себя капризно, ломаться
Ньыкын, эбэтигэр тарайан, уоһун боллоччу туттан, хараҕын, сүүһүн аннынан үрүҥүнэн түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
Тарайбыт оҕо бас-баттах Тыллаһарын саната, Тэпсэрбит суолу буолбатах — Бэйэбит дьылҕабытын. С. Данилов
Кэргэммэр олус тарайарым, кини мин ол-бу кыҥкыйбын-тыҥкыйбын толоро сатыыра. И. Федосеев
△ Атаахтаан тугу да гыныма (ким эмэ бэлэмигэр эрэнэн). ☉ Жить на всём готовом, за чей-л. счёт
Кырдьаҕас дьон эмиэ атаахтыахтарын баҕараллар. Ийэҥ үөрэхтээх кыыһыгар, эйиэхэ, тарайыан саныа. Н. Босиков
Оччолорго кырдьык даҕаны тарайан сылдьыбыта. Судаарыстыба барахсан туохха даҕаны кинини тутахсыппатаҕа, босхо ииппитэ, улаатыннарбыта. Тумарча
Эр дьон баарыгар, тарайаҥҥыт, уу-ньулдьаҕай буолаҕыт буолбаат! «ХС»
◊ Тарайа сэлии — муҥ күүһүнэн сиэлии (көлөнү этэргэ). ☉ Быстрая рысь, переходящая в галоп
Мантан өрөпкүөмҥэ диэри [ат] өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлиинэн киирэн баран, көр, түүтүн да төбөтө сиигирбэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Айан суолунан бөһүөлэк диэкиттэн биир туус маҥан аттаах киһи өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлииннэн түһэрэн иһэр эбит. В. Яковлев
Сыарҕата чэпчэки, ата даҕаны ат да ат, барбах тарайа сэлиинэн айанныыр. ССХУо
ср. монг. тарах ‘растянуться (о чём-л. при падении)’, др.-тюрк., тюрк. тара ‘рассеиваться’

туохт.
1. Сииги тардан эбэтэр инчэҕэйгэ сыстан сииктэн, илийэн бар. ☉ Напитываться влагой, увлажняться, сыреть. Туус сиигирбит, ардах кэлээри гыммыт
□ Кыыс ньылыбырас солко былаата сиигирэн хаалла. Л. Попов
Быйыл баҕас дьэ сир сиигирии бөҕөнү сиигирдэ, быһыыта. П. Егоров
[Кураайы] ходуһалар, сөҥүү түһүүтүттэн эрэ сиигирэр буоланнар, үүнүүлэрэ мөлтөх. ПАЕ ОС
Сиигирбит хаар …… уонна отуу буруотун хабархайдыҥы сыта холбоһон тымныы салгыҥҥа илгийбэхтии тураллара туохха да холобура суох үчүгэй. Амма Аччыгыйа
△ Сииккэ ылларан, илийэн хаачыстыбаҕын сүтэр, буорту буол. ☉ Терять качество, портиться, пропитываясь влагой, отсыревать. Испиискэ сиигирбит
□ [Октя:] Кока, аҕал эрэ ити мин искириипкэбин
Сиигирэн хаалла дуу, хайаата, боруобалаан көрүөххэ. Суорун Омоллоон
Куһаҕаннык кэбиһиллибит хотойуулаах от сайыҥҥы, күһүҥҥү ардахха балтараа миэтэрэҕэ тиийэ сиигирэр. ПАЕ ОС
2. кэпс. Уулан (үксүгэр киһи уйадыйан хараҕа ууланарын этиллэр). ☉ Слезиться, увлажняться (о глазах — обычно говорят, когда это происходит от наплыва чувств)
Уйадыйа сиигирбит хараҕын кистээн, истиэнэ диэки хайыста. Э. Соколов
[Сэрии огдооболоро] таптыыр доҕотторун суохтаан, харахтара сиигирэ-сиигирэ саас-үйэ тухары сүтэрсии кутурҕаннаах ырыатын ыллыыллара. «ХС»
Дьэ тулуурдаах киһи этэ. Хор, хараҕа биир да уолугар сиигирэн ылбатаҕа ээ. Г. Нынныров
3. көсп., кэпс. Тот, тото аһаа. ☉ Насыщаться, наедаться. Манан аска сиигириэ суох киһи
□ «Сиигирдэҕим үһү!» — диэтэ Моҕус биирдэ. Суорун Омоллоон
♦ Иһэ сиигирэр — аһаан тотор, топпутун билэр. ☉ Наедается, чувствует сытость
[Икки атахтаах] Илгэлээх үүтүн иһэн, Иһэ сиигирэн, Ириэнэх хааннанан Ийэ сирин кэриимнээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Түүтэ (түүтүн төбөтө) да сиигирбэт — тириппэт, көлөһүннэммэт. ☉ И пота на шерсти не заметишь (о выносливой лошади)
[Соноҕос] мантан өрөпкүөмҥэ диэри өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлиинэн киирэн баран, көр, түүтүн да төбөтө сиигирбэт эбээт! Амма Аччыгыйа