хантай диэнтэн арыт
көстүү. Халлаан диэки харахтанан Ханталдьыйыа суохтааххын. Ф. Софронов. [Холорук чыычааҕы] Хаһыытаатар ханталдьыйбат, Үөгүлээтэр өндөлдьүйбэт, «ХС»

сыһ. Оттомо суохтук; дьалаҕайдык, көтүмэхтик. ☉ Небрежно, неряшливо, кое-как; невнимательно
Алах-чалах оҥорбут. Алах-чалах көрөҥҥүн! ПЭК СЯЯ
Соһуйан: «Тугуй бу?» — диэн ол-бу диэки алах-чалах көрө турдаҕына ый быыһа хараҥа буолан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ I
Анараа диэки өттүлэрин Аһара баттаан таһаардахха, Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэн өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх хайалардаах эбит. П. Ойуунускай

туохт. Харса суох түһүөлээ, анньыалаа. ☉ Бить, колотить, толкать с силой (неоднократно)
Хаһыытаатар ханталдьыйбат, Үөгүлээтэр өндөлдьүйбэт Кэтиэлээтэр кэйбэлдьийбэт …… кэтит үөтүгэн түгэҕин диэки Түҥ-таҥ тутан, Түҥнэри ытыйбыта. Суорун Омоллоон
△ кэпс. Кэтэрдитэлээ (иҥсэлээхтик испэхтээ). ☉ Пить с жадностью (большими глотками)
Чаанньыкка сойбут чэй баарыттан кэтиэлээтэ. М. Доҕордуурап

сыһ. Үөһэ диэки хаста даҕаны эбэтэр элбэхтик (ас, ыстан о. д. а.). ☉ Вверх, наверх (напр., многократно поднимать, прыгать). Өрүтэ көтөх. Өрүтэ ыстан. Өрүтэ ас
□ Алах-чалах көрдөххө Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. П. Ойуунускай
Николаев, били Бүлүүгэ оһуохайдыырын курдук, өрүтэ көтөн салгыҥҥа биэтэҥэлээн ылла. Т. Сметанин

туохт.
1. Дьэбэрэҕэ түс, тимир. ☉ Тонуть, проваливаться в топь, грязь
[Борохуот] Өлүөнэ өрүс өһөҕөр Дьөлө дьуоҕара сытар Дьуос дьаакыр тыҥыраҕын төлөрүтүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Удаҕан дүҥүрэ] Супту сурулаан …… Хара дьэбилгэ бадарааҥҥа Хампы түһэн Дьөлө дьуоҕаран хаалла. П. Ядрихинскай
Кылбайар сытыы ыстаалбыт, Кырыылаах, кылааннаах анньыыбыт Уу анныгар дьуоҕара тимирдэҕэ, Оо, күн сириттэн мэлийдэҕэ. С. Васильев
Тымныыга балык дьуоҕарар. СГФ СКТ
2. көсп., сөбүлээб. Хаһан да арахсыа суох курдук биир сиргэ өр буол. ☉ Задержаться, застрять где-л. Никодим аҕабыыт хамсыа суох курдук тура дьуоҕарбыт сириттэн уларыйан, түннүктэн түннүккэ өндөлдьүйэн көрө-көрө, хаама сылдьыбыта. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ иһигэр улуус кулубалара, нэһилиэк кинээстэрэ дьөлө дьуоҕаран, хааннара-сииннэрэ алдьанан олороллор. М. Доҕордуурап
3. көсп., сөбүлээб. Киһи өйүгэр-санаатыгар иҥ (куһаҕан санаа-оноо). ☉ Оставлять неприятный осадок, тяжелое чувство в душе человека, оседать в памяти
Хата атынынан аралдьытыах баара. Оччоҕо бу куту-сүрү баттаан дьуоҕарбыт санаа-оноо дьайҕарыах этэ. Н. Лугинов
Бу тымныы туманын быыһыттан кылам гыммыт үөрүүгэ бас бэриммэккэ, ол санаа дууһа түгэҕэр дьаакыр буолан дьуоҕарда. «ХС»

аат., бот. Уулаах сиргэ эбэтэр күөл кытыытынан үүнэр элбэх сыллаах кубархай төбөлөөх дороххой от. ☉ Манник болотный (трёхцветковистый)
Уута уолан, өлөҥө хонууга олорон хаалбыт. Болот Боотур
Күөх өлөҥ кылдьыылаах көлүйэ күөл атаҕа. С. Васильев
Маарын дулҕата киһи түөһүн тылынан, онно аттаах киһи көстүбэт үрдүк өлөҥө үүнэр. «ХС»
Инчэҕэй сир отторо өлөҥ, сөкү, хомус, боруу, кылыс. ПАЕ ОС
◊ Өлөҥ туруйа зоол. – уһун сотолоох, уһун моойдоох кутан бииһэ көтөр (кутантан улахан, үрүҥнүҥү дьүһүннээх). ☉ Самая крупная птица из семейства цапель
Аах-чалах көрдөххө Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх хайалардаах эбит. П. Ойуунускай
Өлөҥ туруйа кыылым Хараҕын уутун курдук Оҥолоох-чоҥолоох көлүччэлэргэ Көҕөн куһум Көрүлүү устар эбит. Нор. ырыаһ.
ср. др.-тюрк. өлэҥ ‘лужайка’, тюрк. өленъ, оьлен, үлэн ‘трава, болотное растение’, монг. өлөнгө ‘волоснец сибирский’

даҕ.
1. Сардаҥалаах (күн сардаҥатын этэргэ, үксүгэр үс, аҕыс, тоҕус өргөстөөх диэн этиллэр). ☉ Лучистый, имеющий лучи (о солнце)
Үс өргөстөөх сардаҥалаах Өгүрүк-төгүрүк күнүм Өрө күөрэйэн тахсыытыгар, Куртуйах улар кыылым Куолаҕын түүтүн курдук Кубарыччы куурдум. Саха фольк. Тоҕус өргөстөөх Толомон маҥан күн Толоно киирдин диэн, Тоҕус уолҕан-чуолҕан түннүктээх эбит. П. Ойуунускай
2. Уһуктаах, биилээх сэптээх-сэбиргэллээх. ☉ Имеющий острое колющее оружие
Өрүөллэр, дьоруойдар Өргөстөөх ыстыыгы өрө туттулар. Саха фольк. Улуу Тыгын бүтүн саха норуотун бас билээри Олоохунанан-Бүлүүнэн, Мүрүнэн-Тааттанан өргөстөөх үҥүүтэ кыахаан суунаҕаламмыта. П. Ойуунускай
3. Уһуктаах төбөлөөх (харыйа мас, үрдүк хайа туһунан этэргэ). ☉ С острой вершиной, пиком (о ели, горе)
Алахчалах көрдөххө Өндөлдьүйэн өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх харыйалар, лиҥкинэс тииттэр, биир кэлимсэ күөх тыа буолан, оргууй суугунуу тураллар. Л. Попов
♦ Киһи (саха) үс өргөстөөҕө — киһи бастыҥа, чулуута, киһи тэҥнэспэт киһитэ. ☉ Лучший из людей, не имеющий себе равных человек
[Ньургун Боотур] Үтүө киһи Үс күлэр өргөстөөҕө, Ааттаах киһи Алта харса кырыылааҕа, Буулаҕа туйгуна Бу буолан үөскээбит эбит. П. Ойуунускай
[Быһый Чооруос] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. Оо, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов. Өргөстөөх- хө түбэс — туох эмэ кытаанахха, дэбигис хотторбокко, кыайтарбакка түбэс. ☉ Встретиться с вооружённым неприятелем неодолимой силы
Халыҥ норуоппутун Кулут оҥостоору, Арҕаа быыска ааҥнаан Өлүү тыынын түһэрдэ, — Үтэһэ туолан Өргөстөөххө түбэстэ. А. Абаҕыыныскай

аат.
1. Бадараан, маар сиргэ үөскүүр уһун моойдоох, атахтаах, лоҥкунас саҥалаах бөдөҥ көтөр. ☉ Большая болотная птица с длинными ногами и длинной шеей, журавль
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс хоһ.). [Дьиэрэҥ:] Туруйаттан ордук көтөр кынаттааҕы Төрөөбүтүм тухары көрө иликпин. П. Ойуунускай
Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаабат. Н. Якутскай
2. Хомус тылын тордуоҕа. ☉ Крючок язычка хомуса, якутского варганного инструмента
Кинилэр хас биирдиилэрэ ураты этигэн хомустарын нарын тылын туруйатын таарыйан лыҥкыната, дьүрүһүтэ тардаллар. С. Маисов
3. харыс т., түөлбэ. Саа, доруоп саа. ☉ Ружьё, дробовик. Эһэм саатын харыстаан «туруйа» диир
♦ Туруйа курдук тура иҥиир көр иҥиир
«Оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», — Монастырёв мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
◊ Байҕал туруйата — муора туруйата. ☉ Морской журавль. Зоология уруогар байҕал туруйатын туһунан үөрэттибит. Истиэп туруйата — истиэпкэ үөскүүр, төрүүр-ууһуур туруйа көрүҥэ. ☉ Степной журавль
Соҕуруу диэки истиэп туруйата үҥкүүлээтэҕинэ, кини чуор куолаһын иһиттэххинэ, бу улуу дыбарыас баһылыга буоллум дии саныаҕыҥ. КФА СБ
Кутан туруйа — кутан диэн курдук. [Тыымпы] Талбааран, талааран, Кутан туруйа Кургуом арахпат Куоһааҕа буолаҕын. «Чолбон». Мас туруйата — тыаҕа төрүүр-үөскүүр туруйа. ☉ Лесной журавль
Биирдэ мас туруйата биир бэртээхэй суон тииккэ төрөөн олордоҕуна, [саһыл] киирэн кэлбитэ. Саха ост. I
Өлөҥ туруйа көр өлөҥ. Өлөҥ туруйа кыылым хараҕын уутун курдук [көлүччэ]. Нор. ырыаһ. Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. Саха фольк. Субан туруйа — төрүүууһуу илик эдэр туруйа. ☉ Молодой журавль без потомства
Сундуллубут уҥуохтаах, Суптуллубут тумустаах, Сурдуҥу дьүһүннээх Субан туруйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түгэҕэ суох күөх халлааммар хаһыытастылар Төннөн кэлбит үөр субан туруйалар. С. Данилов. Судаҥ туруйа — мас туруйата диэн курдук. Күөл кытыытыгар судаҥ туруйа аһыы сылдьар. Тоҥот туруйа- та — харалдьык тахсыыта, дулҕа төбөтө хараарыыта кэлэр эрдэһит туруйа. ☉ Ранний журавль, прилетающий как только начинают выступать проталины и снег начинает сходить с верхушек кочек
Туналҕаннаах халлаантан тоҥот туруйата хаһыытаан кэлбитин биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Тоҥот туруйата барахсан хайыы-үйэ кэлбит. Ити аата кыһын бүппүт. В. Титов. Тураҕас туруйа — үөрүн эбэтэр аҥаарын, доҕорун сүтэрэн, тулаайахсыйбыт соҕотох туруйа. ☉ Одинокий журавль, лишившийся пары или стаи
Ыллыыр ырыам Тумара маар Тураҕас туруйата Тумаҥҥа часкыытыыра буолар. Күндэ. Туруйа кумаара түөлбэ. — киһини-сүөһүнү сиэбэт бөдөҥ бырдах. ☉ Комар-долгоножка
[Кинээс] этэрбэһин сототугар олорбут туруйа кумаарын сабаата. «ХС». Туруйа мас калька. — холуодьастан уу баһан таһаарарга аналлаах төһүү буолар уһун мас. ☉ Приспособление для подъёма воды из колодца — длинный шест, служащий рычагом, журавль
Самнарыспыт дьиэлэр хатыйыы олбуордара уонна халлааҥҥа өрө чолойбут туруйа мастаах холуодьас субу кэлбиттэрэ. Г. Николаева (тылб.). Туруйа хараҕын саҕа (кур- дук) — олус кыра, быыкаайык, дуона суох. ☉ Маленький, незначительный, ничтожный (букв. размером с глаз журавля)
Бэл, Тойон Киһи Куоҕастааҕын ортотугар эрэ туруйа хараҕын саҕа көлүйэ ордон хаалла. И. Гоголев
Сыл аайы сири солоотохпутуна, аһыҥа биир түүн салаан ааһар, туруйа хараҕын курдук кураайы алаастары туһана сылдьыахпыт дуо? М. Доҕордуурап. Хара туруйа — хара өҥнөөх улахана суох туруйа. ☉ Чёрный журавль
Кыталык, хара туруйа …… «Кыһыл кинигэҕэ» киллэриллибиттэрэ. Айылҕаны х.
др.-тюрк., тюрк. турна, тув. туйураа, коми тури