мэҥилдьий диэн курдук
Тугу да билбэккэ, ыараханнык тыынан мэҥилдьитэ сытар Калмыков улаҕатыттан икки үөрбүт киһи өндөҥнөһө тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Ити Маарыйа этэн-тыынан мэҥилдьитэрин истиэххэ кэрэтин! Айталын

чөрөҥнөө диэнтэн холб. туһ. Көлүүр аттара көҥүл баран, эт тутан эрчимирэн, …… быа түспэтэҕинии быыраттыах курдук өндөҥнөһө чөрөҥнөстүлэр. ПИС СТС
[Куобах] муус маҥан. Мос курдук. Чэп-чэрэҥнэс, чөп-чөрөҥнөс. «ХС»
Биэлэр сиргэнэн таныылара тардырҕас, кулгаахтара чөрөҥнөс. Я. Козак (тылб.)

чөрбөҥнөө диэнтэн дьаһ
туһ. Ат барахсан тугу эрэ билбит курдук ходьох гына түстэ, икки кулгааҕын чөрбөҥнөттө. П. Ойуунускай
Улаан миигиттэн арахсан өрүс диэки көрбөхтүүр, кулгаахтарын чөрбөҥнөтөр. Н. Заболоцкай
Аттар тыаһырҕаан кулгаахтарын үөргү-сүөргү тутан чөрбөҥнөтөллөр уонна тыа түгэҕин диэки көрөн өндөҥнөһө иһэллэр. М. Доҕордуурап

туохт. Туох эмэ тыаһы истэн сэрэнэ, чөрбөйө түс, кыра да куттал сибикитин билээт, куотарга бэлэм буол (кыыл, көтөр туһунан). ☉ Насторожиться, услышав какой-л. звук, быть готовым бежать при малейшей опасности (о животных, птицах)
Аттар тыаһырҕаан кулгаахтарын үөргүсүөргү туттан чөрбөҥнөһөллөр уонна тыа түгэҕин диэки көрөн өндөҥнөһө иһэллэр. М. Доҕордуурап
Айылҕам маанылаах Биир бастыҥ оҕото — Туртас кыыл тыаһырҕаан Чэрэйдэ, сэрэннэ. ВСП ТЭ
Ийэ тайах тыаһырҕаан тура эккирээтэ. ФВС К

сыһ. Биир тэҥник буолбакка, олбу-солбу, аҥыы-аҥыы (хол., кулгаахтаргын хамнат — аты этэргэ). ☉ Попеременно, поочерёдно, друг за другом (напр., шевелить ушами — о лошади)
Өрүөлкэ [ат аата] …… икки тэҥ чөрөгөр кулгаахтарын үөргү-сүөргү ыһыктан ыла-ыла, чөрөччү туттуталаата. Эрилик Эристиин
«Ноо, эйиэхэ дэллиргэ буолааччы мин эбиппин дии!» — Мэхээчээн хааһын үөргү-сүөргү суллаҥнатта. В. Протодьяконов
Кинилэр [куобахтар] кэннилэриттэн Үс бөрө Үөргү-сүөргү түһэн, Үрэллэҥнэһэ турдулар. Н. Ефремов
Аттар тыаһырҕаан кулгаахтарын үөргү-сүөргү тутан чөрбөҥнөтөллөр уонна тыа түгэҕин диэки көрөн өндөҥнөһө иһэллэр. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Олус улахан тыастаах-уустаах, ньиргиэрдээх. ☉ Чрезмерно шумный, грохочущий
Киинэ дарбааннаах муусуката Кыайыы маршын ньиргиттэ. И. Эртюков
Улуу Москва Орто дойду Дарбааннаах охсор куолакала, Аан дойду Дарбааннаах набаата буолар эбит. С. Зверев
Кинини иитиллибит эбэтин дохсун дьулусхана, саа тыаһын дарбааннаах дуораана барыта үөрдэрэ. И. Данилов
2. көсп. Түрбүөннээх, аймалҕаннаах. ☉ Суматошный, тревожный, беспокойный
Дарбааннаах күннэргэ хараҥа ыыспа балаҕаннарга баайдар, эргиэнньиттэр, ойууннар быгыалаһан, өндөҥнөһөн, дугдуҥнаһан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Манчаары Баһылай маҥан ата Дарбааннаах айаҥҥа турбута. М. Ефимов
3. көсп., үгэрг. Олус омуннааһыннаах, дарбатыылаах, күүркэтиилээх. ☉ Сильно преувеличенный; чрезмерно приукрашенный (напр., о речи)
Аҕа дойду сэриитин бэтэрээннэрин кэпсээннэрэ сүрдээх судургу, туох да дарбааннаах тыла-өһө, чабыланыыта суох. Ф. Софронов
Дарбааннаах тылгынан албыннаа, Моойдоох баскын кытта атыылаа. С. Васильев
Дарбааннаах тыл бэрт дөбөҥнүк күдэн кэриэтэ көтөр даҕаны. «Чолбон»

аат., эргэр.
1. Көмүлүөк оһохтоох намыһах, кыараҕас балаҕан. ☉ Маленькая, низкая юрта-балаган с печкой-камельком
Дарбааннаах күннэргэ хараҥа ыыспаҕа, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар өндөҥнөһөн, дугдуҥнаһан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Тоҕус сыл ыыстаах ыыспаҕар хаайан олорон, сүмэбитин супту уулаатыҥ. Болот Боотур
Кыра-хара дьон түннүгэ-үөлэһэ суох чэҥнээх ыыспаларга олороллор. Эрилик Эристиин
2. Тириини ыыһыыр сир, оҥкучах. ☉ Помещение, яма для окуривания кожи
Ыыспа дьиҥ өйдөбүлэ тириини ыыһыыр оҥкучах диэн эбит. Багдарыын Сүлбэ
3
ыыс I 1 диэн курдук. Ыыспаны, буруону быыһынан Берлин үрдүк дьиэлэрин хороспут турбалара хайа арҕаһын курдук барыһан көстөллөр. С. Васильев
Хотугу тыал обургу буорах хараҥа ыыспатын Дьааҥы өрүскэ үүрэрэ. И. Бочкарёв
Икки өттүттэн төһөлүү киһи киирсэн иһэрин ким билиэй, туох барыта ыыспа, бүдүк-бадык ортотугар. ПИ КТ