1. 1) уст. остриё коровьего рога; 2) остриё (обычно колющего и режущего оружия); 3) колющее оружие; 2. перен. решительный, храбрый, смелый, отчаянный (о человеке).

1. высок, холодное оружие; 2. перен. острый, проницательный; өргөс-кылаан өйдөөх с острым проницательным умом.

аат.
1. Ынах сүөһү (саха ынаҕын) муоһун синньигэс сытыы уһуга. ☉ Острый конец, остриё скотского рога
Түөртээх күрүҥ оҕус буолаҥҥыт, муоскут өргөһүн көрдөрөр буолаайаҕыт! ПЭК ОНЛЯ III
Үөрбэ курдук өргөс муостаах Үрүҥ эриэн кунан оҕус, Сиһэ түллэ түрдэстэн, Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
2. Туох эмэ биилээх сэп сытыы уһуга. ☉ Остриё, острый конец (обычно колющего и режущего оружия)
Үтүө дьоммутун Үҥүү өргөһүн Үөлүүтэ гыннылар. Нор. ырыаһ. Күн уотугар Күлүмүрдүү оонньууллар, Кылыс өргөс кылааннара Кылбаҥныыллар кырыылара. А. Бэрияк
3. Биилээх, уһуктаах тимир сэп (батас, батыйа, үҥүү, быһах о. д. а.). ☉ Колюще-рубящее холодное оружие
Өрө ууннахпына, — Үрдүк маҥан халлаан Өҥүн курдук, Өлбөөдүйэн көстөр Өргөһүм оҕотоо! С. Васильев
«Өргөстөөх кэлбиттэр өргөстөн Өлөллөр!» — диэн өс хоһооно. И. Эртюков
4. Хайа уһуктаах төбөтө. ☉ Вершина, пик (горы)
Тула таас хайалар өргөстөрө кыырпах да былыты сыһыарбатах күндэл күөх халлааҥҥа өрө чымаадыһан тахсыбыттар. Е. Неймохов
Оттон мин хотойбун. Ийэ Дойдум, Мин уруйдуубун эн уһун суолгун. Үөһэттэн көрдөххө, оо, кэрэлэрин Өргөс хайаларыҥ, өрүстэриҥ! К. Кулиев (тылб.)
5. поэт. Күн уотун сардаҥата, күн уота былыт быыһынан тыкпыт сардаҥата. ☉ Лучи солнца, пучок солнечных лучей, пронизывающий облака. Эрэл баар: кырдьаҕас хотойго, Күн саантыыр өргөһүн булуом диэн; Хомуһун тойуктаах олоҥхо Хоһоонун тылыгар киириэм диэн… Н. Дьяконов
6. көсп. Күүстээх санаа, үрдүк дьулуур. ☉ Стремление
[Сэмэн:] Бэйикэй, өссө даҕаны өргөскүн мөлтөтөн иһиэм. А. Софронов
♦ Өргөс кылаана мүлүрүйбүт (мүлүрүйбэтэх) — күүһэ-уоҕа, эрчимэ мөлтөөбүт (мөлтөөбөтөх), модун санаата булгуруйбут (булгуруйбатах). ☉ Энергия, деятельность кого-л. ослабла (не ослабла), духом пал, сломался (не пал, не сломался)
Иннокентий Тускаев ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх. Эрилик Эристиин. Уһуктаах Сэмэн обургу, Сэтэ-сэлээнэ ситэн, Кэмэ-кэрдиитэ туолан, Өргөс кылаана мүлүрүйэн Бэлиэ дьүһүннээҕинэн бэлэх биэрэн [көрдөһөр]. Саха сэһ
1977. Өргөһүн тоһут — күүһүн-уоҕун, эрчимин эс, мөлтөт, модун санаатыттан булгурут. ☉ Сломить чей-л. дух, обессилить, лишить энергии кого-л.
Өстөөҕү чугутан, Өргөһүн тоһутан, Кыайыылаах гимнэри туойбуппут, Кырдьыгы, көҥүлү туппуппут. Күннүк Уурастыырап
Өлөксөй курдуктар Өргөстөрө тоһуннаҕа дии. С. Васильев
ср. каракалп. өркеш ‘верхушка’, калм. өргес ‘шип, колючка’

1. аат., үрд. Биилээх-уһуктаах тимир сэп (батас, батыйа, үҥүү, быһах, кынчаал о. д. а.). ☉ Холодное оружие. Былыргы кэмҥэ ким үҥүү, Өргөс-кылаан ылбытай? — Ол күн улууһун көмүскүү Ньургун Боотур турбута. Эллэй
   Өргөс-кылаан, Үҥүү-батас тутуоҕуҥ, Бүтүн дойду Уорҕатынан күүрэн, Ньыгыл кэккэ Фронунан туруоҕуҥ! А. Абаҕыыныскай
2. даҕ. суолт. Сытыы, чаҕаан, тобулхай (тыл, өй). ☉ Острый (ум, язык), проницательный (ум)
   Тыыллар тыйыс быччыҥнаах, Төлөн умайар түөстэрдээх Өргөс-кылаан өйдөрдөөх Үлэһит кылаас, өрө тур! Эллэй
   Ити дьыл үйэлэргэ сөҥө сыппыт өстөһүүлэр күөдьүйэн тахсаннар, амырыыннык адьырыһыы, өргөс-кылаан тылларынан өтөрүтэ үөхсүү күүрбүт дьыла этэ. Р. Кулаковскай