ж. өрөһө, чөмөх; груда камней таас өрөһөтө, өрөһө таас.

прил.: грудобрюшная преграда анат. өрөһө.

туохт. Туохха эмэ күрэхтэһии түмүгүнэн бириистээх миэстэҕэ тигис. ☉ Занимать призовое место в к а к о м - л. соревновании
Сергей Нико лаевич ииппит эдэр ытааччылара …… сыл аайы оройуоҥҥа бастыыллар, өрөс пүүбүлүкэҕэ эмиэ миэстэлэһэллэр. «Кыым»

ж. 1. анат. өрөһө; 2. физ. диафрагма (оптической прибордарга сардаҥаны аһарар хайаҕастаах пластинка).

I
аат.
1. анат. Киһи, сүөһү түөһүн-иһин көҥдөйдөрүн араарар чараас быччыҥ быыс. ☉ Диафрагма
Булочкин көҥүс кытыытын сиритэ үктээн, ууга түһэрэ чугаһаатаҕын аайы оҕолор күлэн өрөһөлөрө көһүйдэ. Амма Аччыгыйа
Ити икки көҥдөйү (түөс уонна ис) араарар быччыҥ быыс (түөстээх ис быыһа) өрөһө дэнэр. ББЕ З
2. көсп. Халлаан күөнэ. ☉ Небосклон, небосвод
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Өндүл маҥан халлаан Өрөһөтүгэр өрө үүммүт Үрдүк үөлэстэр Үөгүлээн дуораһыттылар. С. Васильев
♦ Өрөһөтө эрэ хайдыбат кэпс. — өһүргэнэр, кимтэн эмэ өһүргэнэн кыйаханар. ☉ Сердиться, считая себя обиженным, оскорблённым, обижаться
Арай Барсуков баай ону истэн өрөһөтө эрэ хайдыбат. Н. Якутскай
бур. үрсэ, монг. өрц
II
аат. Туох эмэ чөмөҕө, чохчото. ☉ Куча чего-л.
Бөрө тыраахтар сыарҕата силэйбит өрөһө хаарыгар мэһэйдэтэн туора ойон биэрбэтэх. И. Федосеев
Ол курдук аатыран суорба таас өрөһө Манчаары кэриэһин туппута. И. Чаҕылҕан
ср. тюрк. өрүс, үрэш ‘место, где выгоняется скот’
III
аат., түөлбэ. От кэбиһиитигэр бугулу тиэйэр сыарҕа ылахтарын быыһынан кыбыта анньыллыбыт синньигэс титирик ураҕастар. ☉ Жёрдочки, продетые меж поперечных скрепов саней, на которых возят копны на сенокосе. Сыарҕатыгар биэс өрөһөнү аста
ср. казах., тат. үрэчэ ‘боковые слеги, откосы у дровней и саней’

с. 1. (по гл. нагромоздить) өрөһелвөһүн, даркылааһын; 2. (по гл. нагромоздиться) өрөһөлөнуү, даркыланыы; 3. (груда) өрөһө, даркы, өрөһөлөнүү.

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник олус улахана суохтук сыыгынаа, тыаһаа (утуйа сытар киһи муннун тыаһын туһунан). ☉ Сопеть, тихо посапывать (о спящем человеке)
Күнүскү бүтэн, Көр, күүгээн сүтэн, Дьон муннун тыаһа Бурулаан барда. Күннүк Уурастыырап
Ыстапаан кырдьык сылайбыт этэ. Сытаат, халтаһалара силимнэһэн, мунна бурулаабытынан барбыта. И. Никифоров
Саҥата суох аһаатын, Уол утуйа сытаатын, Арай мунна бурулуур, Арай чуумпу чуҥунуур. П. Тобуруокап
2. Тыаһаан-ууһаан, чарылаан-барылаан уһун (түргэн сүүрүктээх үрүйэ, үрэх туһунан этэргэ). ☉ Журчать, шуметь (о ручьях, речках)
Түмэрээт, дьүкүрээт сирдэрбэр Түҥкэрээт түбэтин түгэҕэр Булууһум муустара будуллан, Буорунан бурулуу тэбиннэ. П. Ойуунускай
Өргө ууллубат түөһүнэн Өрөһө мууспут сыппыта, Тиэрэк кинини аннынан бурулуура, Куораҕай иэнин таһыйан курулуура. А. Пушкин (тылб.)

туохт.
1. Туох эмэ үрдүгэр олорон түргэнник айаннат, ыстаннар. ☉ Ехать вскачь, мчаться
Эчикийэ, эмиэ хайалара өрөһө хайдарынан ойутта? А. Софронов
Атын эргитэ тардан, сыбар ойууру ортотунан, суола суох сиринэн үлтү барчалаан, мүччү ойутан таҕыста. Суорун Омоллоон
Балтараа көс сири муҥ кыраайбынан ойутан тиийэммин, ампаарбын тэлэйэ баттаатым. Амма Аччыгыйа
2. -ан сыһыат туохтуур киэбин ылынан хайааһын олус түргэнник, тэтимнээхтик оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан обозначает мгновенность, энергичность действия
Эрдэлиир Миитэрэй киһитин чугастааҕы ыалга ойутан таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Аҕам улахан этэрбэһэ ыйанан турарын сулбу ойутан ылан, балтыбар кэтэрдэн кэбистим. Т. Сметанин
Киһим сүүрэн ыадалыйан тиийдэ да, суон баҕайы мутугу сулбу ойутан аҕалан, охсон саайда. Р. Кулаковскай

аат.
1. Судаарыстыба сэриитин күүһэ; байыаннай сулууспаҕа сылдьар сэрии дьоно (уопсайынан түмэн этэргэ). ☉ Вооруженные силы государства, армия; армейские военнослужащие (в совокупности). Аармыйаҕа сулууспалаа
□ Ити оҕо манна бостууктуур, биһиэхэ олорор
Хайа, аны күһүн аармыйаҕа ылаллара буолуо, онуоха диэри дьонугар көмөлөһөр. Далан
Кини аармыйа олоҕор хайабытыттан да дөбөҥнүк үөрэммитэ, хайабытынааҕар да урут ситэн-хотон, эр киһиэхэ кубулуйа охсубута. Софр. Данилов
2. Сэрии дьоно. ☉ Вооруженные люди, войска
Ыраахтааҕы Уот Уһутаакы тахсар күнүгэр аармыйатын мунньан, муора кытыытыгар тоһуйбут. Саха фольк. Биэрэккэ кэлбиттэрэ туохха да холооно суох, халыҥ өрөһө былыт курдук, эриэн кыыл аармыйата биэрэги манаан турар эбит. Саха ост. II
Манна ол туундара дойдуга эмиэ туох аармыйата кэллэҕэй? Н. Якутскай
3. кэпс. Туохха эрэ биир сиргэ мустубут олус элбэх дьон. ☉ Скопление большого количества чем-л. объединенных людей
Сухалаах, тараахтаах аармыйа Биэрэстэ сиринэн субуйбут. Үлэни дьаһайар Даарыйа барытын учуоттаан суруйбут. Эрилик Эристиин
Халыҥ аармыйа [муҥхаһыттар] халҕаһалыы аста, Хаайда балыгы кыараҕас иигэ. С. Тарасов
4
аарбыйа диэн курдук. Эт мэйиилээх эймэниэн курдук, сүүс сүгүлээнэ, аармыйа араллаана манна буолбут эбит. П. Ойуунускай

туохт.
1. Сылайыыттан, уһуннук табыгаһа суохтук турууттан-олорууттан, тоҥон, бөҕүөрэн тугу да билбэт буолан хаал; көлөттүгэс буол (эт-сиин, көҕүс, илии-атах туһунан). ☉ Терять подвижность, неметь; затекать (о теле, конечностях, спине)
[Нүһэр Дархан:] Арҕахха кыстаабыт аарыма эһэ курдук, Этим-сииним барыта көһүйбүт. И. Гоголев
Күнү мэлдьи аһаабакка аччыктаабыт, олоро көһүйбүт дьон сулбухалбы таҥныбытынан бараллар. Күннүк Уурастыырап
Уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Атахтара тоҥон, сүһүөхтэрэ көһүйэн бардылар. Н. Заболоцкай
△ Тымныйан, мастыйан хаал (үксүгэр өлбүт киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Коченеть, деревенеть (обычно о трупе)
Көһүйбүт доҕорун кууһан ылан атын самыытыгар туора бырахта. И. Гоголев. Чугаһаан кэлбитэ, тииккэ былыр үйэҕэ көһүйэн хаалбыт табалар ыйанан тураллар. Эвен фольк.
2. көсп. Тымныыга тоҥон дөйүөрэн хаал, өлбүт курдук буол (от-мас, сир туһунан). ☉ Стать неподвижным, оцепенеть от холода (обычно о деревьях, земле)
Тымныы туманын быыһынан Манчаары ата быыраттар, Туйахтарын чуор тыаһыттан Көһүйбүт дойдум уһуктар. С. Данилов
Валентин билигин аҕай үрдүнэн үктээн ааспыт хомураҕын оргууй таарыйбытыгар болбукта көһүйбүт лабаалара өндөйбүтүнэн бардылар. Сэмээр Баһылай
3. көсп. Үмүрү тардар, сааллар курдук ыарый (хол., быар, таал, өрөһө туһунан). ☉ Чувствовать боли, колики в животе, боку (напр., от безудержного смеха; ср. смеяться до колик)
Уолаттар өрөһөлөрө көһүйүөр диэри күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
♦ Көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) — «олус уһуннук туһата суох күүттүм» диэн этэр формула. ☉ От ожидания спина онемела (заждался — затылок заболел; о долгом бесплодном ожидании)
Көхсүм көһүйүөр диэри Көһүппүтүм ордугун, Куттанарбыттан даҕаны Кутум-сүрүм тохтууһу. П. Ойуунускай
Күтүөт кэлиэ диэммин, көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ, кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда. Н. Туобулаахап
ср. монг. хөши ‘коченеть, застывать’