сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания говорящим высказываемой мысли (даже, даже и)
Бэл диэтэр, суос-соҕотох кыракый оҕолорун кыайан ииппэккэ, эһэтигэр Талкы оҕонньорго биэрэллэр. Күндэ
Биир сиэстэрэҕэ, бэл диэтэр, хоһоон айан, туттарбыта. Эллэй
Бэл диэтэр, кини бэйэтэ эрэхтурах сананар. П. Ойуунускай. Бэл диэтэр, сурук да ыыппат. А. Федоров

өссө диэтэр

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё

сыһыан холб.
1. Инники этиллибити күүһүрдэн, эбии чопчулаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль представляется говорящим как усиливающее, уточняющее дополнение к сказанному прежде (да ещё, более того)
Оттон кырдьыкпын эттэхпинэ, Луха Кириилэбис, күрээн, куотан бараҕын. Өссө диэтэр, манна төннөрүҥ биллибэт. Л. Попов
Өссө диэтэр, Микииһи хомпуустаабыттар үһү. «ХС»
2. Инники этиллибити бигэргэтэн, кэрэһилээн биэрэргэ туттуллар. ☉ Выражает подтверждение, засвидетельствование прежних мыслей (да ещё, и далее)
Кырдьык, кырдьык, өссө диэтэр, хаххан уйата сууллубута. Саха фольк. «Ити этэргин дакаастыыр эн туохтааххыный? — Абыраамап ыйытта. — Өссө диэтэр, эн кэлин Харбиҥҥа эсер Куликовскайы уонна Саха сирин эмиграннарын кытта билсибитиҥ». Л. Попов

тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

тыаһы үт. туохт. Курупааскы эҥин саҥатын үтүктэн саҥар. ☉ Подражать крику куропатки
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур

туохт.
1. Санааҕын тылынан саҥаран эт. ☉ Устно, словесно выражать мысли, сообщать
«Хайдах өҥнөөхтөрүй?» - дии оҕуста кыыс. Күндэ
Кеша эмиэ тугу да саҥарыан булбакка: «Мин билиэккин аҕаллым», - диэтэ. Н. Заболоцкай
«Ээ, Быттааны Сүөдэр оҕото, Манчаары оҕо киирэн олорор», - диэбиттэр дьон. МНН
2. Саҥа таһаар, туох эмэ дорҕоонун таһааран саҥар (киһи, харамай туһунан). ☉ Издавать, произвести звук, подавать голос (о человеке, животных)
Силип «һуук» диэт эргиллэн иһэн, халтарыйан тиэрэ кэлэн түһэр. М. Чооруоһап
Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалла. Н. Заболоцкай
[Тугут] өссө саҥалаах: «Ав-ав-ав», - диир. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Ааккын эт, ааттаа. ☉ Произнести имя, название; называть, называться. «Сааһынан сөп түбэһэр эбит! - диэн Кууһума суруксут сэҥээрэр - Аата ким диэний?» Н. Якутскай
Мин Мария Үчүгээйэбэ диэммин. Бу дьиэҕэ олоробун. С. Ефремов
Күһэҥэй диэммин. Былыр соҕуруу Бүлүүгэ олохтоох, төрөөбүт төрүт буордаах этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Туох эмэ диэн өйгөр быһаар, санаа. ☉ Полагать, думать о чем-л., иметь какое-л. мнение
«Билигин булуохтара суоҕа диигин дуу?» - диэн сахалыы билэр киһи иилэ хабан ылан ыйытар. Н. Якутскай
Биллэрбэккэ муҥхалаатаҕа диэҕэ диэммин, бу эйигин ыҥыраары таарыйдым. Күндэ
«Эйиэхэ Ньургуһуну ыйытаары гынабыт. Ону туох диигин?» - диэн, үүт иһэ-иһэ, [Нараҕан оҕонньор] кэпсии былаастаан ыйыта олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Диэмэ (этимэ) даҕаны кэпс. - сөпкө этэҕин, мин да оннук саныыбын (этээччини кытта толору сөбүлэһии). ☉ И не говори (выражение полного согласия с говорящим)
- Ол хара түөкүн, күрүөһүт сүөһүнү тоҕо босхо дьаарбайтаран, дьону айматар? - Дьэ, диэмэ даҕаны, баар эрэ бурдугум этэ. А. Софронов
- Бу үрэх намыһах кытыла ыарҕата суоҕа буоллар, быһыт оҥорбут киһи, уу бөҕө килэһитиэ эбит. - Диэмэ даҕаны! М. Доҕордуурап. Диэххэ сөп - итинник быһааран, түмүктээн этиэххэ сөп. ☉ Можно сказать, можно прийти к такому выводу
Кырдьыга, холкуоһу Хандыы салайан олорбута диэххэ сөп. А. Федоров. Биһиги Илии Үлүппүппүтүгэр кырса бэркэ тохтоото диэххэ сөп. «ХС». Инньэ диэмэ - итинник саҥарыма (киһи санаата оонньоотоҕуна өй-төй угарга этиллэр). ☉ Не говори так (так говорят человеку, лишившемуся душевного равновесия, с целью образумить его)
Ээ, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма, хайа, эйиэхэ сөптөөх киһини буланталан, оҥорон киллэриэхтэрэ. Ньургун Боотур
Инньэ диэмэ. Эн туох сыыһалааххын, туох алҕастааххын холкуостаахтар быһаарыахтара. С. Ефремов. Туох да диэ - тугу баҕарар саҥар; туох баҕарар диэн таайа сатаа (онтон туох да уларыйбат). ☉ Что ни говори, как ни прикидывай (ничего не изменится); говори что хочешь
Чэ, туох да диэ, ити эн дьыалаҥ буолбатах. С. Ефремов
Чэ, туох да диэҥ, кыыскыт оскуолаҕа тардыллыбыта буолуо! Н. Заболоцкай
тюрк. тэ

ситим сыһыан холб. Урут этиллибиккэ сөбүлэһэр - утарар икки ардынан сыһыаны эрэмньилээх буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение к ранее сказанному с оттенком уверенности (как ни говори)
Диэбит-диэбэтэх иһин, мин күһүҥҥү кэми олус таптыыбын. Диэ-диэбэтэх иһин, Сэмэн сүөһүтэ сыл тахсыбыт буолуо. ГНС СТСДТ

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

туохт.
1. Кыра синньигэс саҥаны таһаар (хол., чыычааҕы, кутуйаҕы этэргэ). ☉ Издавать тихий писк (напр., о птичке, мыши)
[Туораах — кутуйах аата] кыараҕас хараҕынан кылап гына көрдө уонна мөлтөхтүк тиһэх саҥатын чып диэтэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Кыратык, биир эмэ тылы саҥар. ☉ Сказать совсем немного, обронить несколько слов
— Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ! — дии-дии, Серкин, сутуругунан уолу сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Төһө да тугу эмэ сэһэргии түс диэн көрдөспүттэрин иһин, букатын чып диэбэккэ, көннөрү мүчүк эрэ гынан, күлэн кэбиһэрэ. А. Сыромятникова
ср. тюрк. чып, жыв ‘чириканье’

в разн. знач. ещё; өссө кэпсээ расскажи ещё; ити өссө ордук это ещё лучше; өссө тугу этэҕин ? ещё что скажешь?; кини өссө эдэр он ещё молод; весе диэтэр модальное словосочет. даже, ещё; өссө диэтэр , оскуолаҕа сырыттыбыт мы даже в школе были, мы даже в школу ходили; өссө ити аҥар уһуга это ещё только начало; өссө саалаах этэ ещё он был с ружьём.

1) говорить; сказать; онуоха инньэ диэтэ на это он ответил так; инньэ диэмэ не говори так; туох диигин ? что ты говоришь?; инньэ диэн баран или инньэ диэт сказав это, так сказавши, с этими словами; туох да диэ говори, что угодно (мне всё равно); ити туох диэтэҕэй ? что он этим хочет сказать?; миигин бар диэҥ говорите мне "уходи" (так замешкавшийся путник напоминает остающимся, что ему давно пора ехать); хата инньэ диэ (вот) так и скажи; ол-бу диэбэккэ без лишних слов, без разговоров (делай что-л.); 2) считать, думать, полагать; сарсын барыам диибин я думаю ехать завтра; манна баттыам диэбитим я рассчитывал застать его здесь; бу сөп буолуо диибин думаю, что этого будет достаточно; барыам диэн маскын бараама погов. думая ехать, не сжигай всех дров (вдруг передумаешь ехать; т. е. нужно быть дальновидным и расчётливым); 3) называть, именовать; ытым (аата ) Харабыл диэн мою собаку зовут Страж; Уйбаан диэммин меня зовут Иван; туох диэн (ааттаах ) таҥаһый ? как называется этот материал? # диэбиккэ дылы а) как говорится, как говорят; буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы посл. как говорится, на бедного Макара все шишки валятся; б) и не говори! (выражение согласия); диэбит да баар ини как не сказать (об этом); диэбэт (или диэмэ , диэминэ ) (эрээр ) даҕаны или диэ даҕаны , диэх да баар и не говори, ещё бы; вот именно, вот тото ; олус ыарахан дуу ? очень тяжело, да? — Диэбэт даҕаны ! Ещё бы!

adv. still, yet, once more, again [<Russ. ещё]

v. to say