өһүөннэс диэнтэн хай
аата. Өһүөннэһии баар эбит Өлөрсүтэр Өһүллүбэт төрүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ким да диэки буолбакка, өстөн, өһүөннэһииттэн чаҕыйбакка, куттаммакка баран иһиэхтээххит. Т. Сметанин

өргөһүр диэнтэн дьаһ
туһ. Дойду, норуот туһар Өһүөннэһэн туран, Өлбүт дьоруой өйгө тиллэр, Охсуһууга өргөһүрдэр. А. Абаҕыыныскай

дьаный диэнтэн холб. туһ. Өстөөҕү өлөрсүҥ, саастааҕы дьаныйсыҥ, Өрөгөй үктэллээх саргыны салайсыҥ. Күннүк Уурастыырап
Кини өстөөхтөрүн өһүөннэһэр, саастаахтарын дьаныйсар санаалааҕа. Н. Заболоцкай

кыыллас диэнтэн хай
аата. Аҥаарыгар–өһөгөйгө тардыһыы, өһүөннэһии, кыыллаһыы. А. Абаҕыыныскай
Бэйэ эрэ иннин көрүнүү, илин былдьаһыы, бэйэ-бэйэни кыыллаһыы урукку олох үөскэппит биир суол үгэһин, хаалынньаҥын быһыытынан көрүллүбүтэ. Н. Заболоцкай

көр туһугар
1.
[Булчут] Күнүн аайы күндү булдун Эйэ туһар анаата. И. Эртюков
Дорообо, тиит! Хорсун маскын эн Аал уокка киирэҕин дьон туһар. И. Гоголев
Дойду, норуот туһар Өһүөннэһэн туран Өлбүт дьоруой өйгө тиллэр, Охсуһууга өргөһүрдэр. А. Абаҕыыныскай

ньоҕойдоо диэнтэн хай
аата. Дьон былыр-былыргыттан унньуктаах ньоҕойдоһууну сөбүлээбэттэрэ — өһөс киһи төһөҕө да дьоҥҥо үчүгэйдик сыаналаммата. Далан
Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүөтэ, Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ. Р. Баҕатаайыскай
Өстөһүүттэн ньоҕойдоһуу төрүүр. Ньоҕойдостуҥ да, бэйэ-бэйэҕин холуннаран бараҕын. «ХС»

аат. Өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. ☉ Ненависть, вражда
Тэрэнтэй оҕонньор сүрэҕэр-быарыгар сөҥөн хаалбыт урукку кыһыыта-абата, өһөсааһа барыта өйүгэр-санаатыгар киирэн кэлитэлээтэ. Болот Боотур
О, өс-саас дириҥ, улам улаатан сүрэҕин-дууһатын тууйан барда. А. Сыромятникова
◊ Өс-саас ситис — атаҕастаммытыбаттаммыты иэстэс, өстүйбүт санааҕын ситис. ☉ Мстить, отомстить за совершённое когда-то злодеяние
Ити биһи айыыбыт бухатыыра Иэс иэстэһэ, өһүн-сааһын ситиһэ, Үс төгүрүк сыл өрөөбөккө, тура Үс дойду сиксигин сүүрдэн иһэр. И. Эртюков
Икки атах кинини [бөрөнү] куһаҕаҥҥа тэптэ, хайдах эмэ өһү-сааһы ситистэххэ табыллар. Р. Кулаковскай
Өлөр-өһөр тиһэх кэмҥэ Өйө, күүһэ түмүлүннэ: Өһүсааһы ситиһэр Өркөн санаата уһуктар. П. Дмитриев

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай

аат.
1. Бас (төбө) кэлин өттө; бас уҥуоҕун кэлин өттө. ☉ Затылок
Илин диэки эргитэ көрдөххө — киис кыыл кэтэҕин түүтүн кэдэриччи туппут курдук, кэҥкил хара тыалаах эбит. Ньургун Боотур
Арамаан ытаан кэтэҕэ титирээн ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Силипиэн ытын кэтэҕиттэн таптайбахтаата. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ кэлин өттө; туох эмэ уҥуоргу өттө. ☉ Задняя сторона когочего-л.; противоположная сторона чего-л.
Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр. Эллэй
Күммүт былыт кэтэҕэр көрбүтүнэн тимирдэ. И. Эртюков
Биһиги чаастарбыт соҕотохто өстөөх кэтэҕэр баар буола түһэллэр. Т. Сметанин
△ Атах таҥаһын кэлин өттө. ☉ Задник (обуви)
Киниэхэ биир муннукка кэтэхтэрэ көтүллүбүт, хобулуктара элэйбит …… саппыкылар, бачыыҥкалар, түүппүлэлэр олус бэрээдэктээхтик ууруллан тураллар. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ улаҕа көстүбэт өттө, киһиэхэ омос биллибэт өттө. ☉ Задняя, невидимая сторона чего-л. [Поляков] бырыһыаннар, сыыппаралар кэтэхтэригэр тыыннаах дьоннору кинилэр үлэлэрин, кинилэр ситиһиилэрин уонна итэҕэстэрин араҥалаан көрө сатыыр. Софр. Данилов
Ол тыллар кэтэхтэригэр туох баарын таайа сатаан, төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Туман буолбут хонуктар Тумулларын кэтэҕэр кыһыл буурҕа аттаахтар Ньиргиэрдэрэ иһиллэр. Эллэй
4. көсп., кэпс. Ким, туох эрэ күлүгэ, кэннэ (куттамсах, чиэһинэйэ суох саһар хаххата диэн өйдөнөр). ☉ Чья-л. спина (за которой прячется трус, перекладывая на кого-л. ответственность или свои обязанности)
Туора санаалаахтан торуттан, Доҕоруҥ кэтэҕэр саһыма. Л. Попов
5. Ким эмэ тус бэйэтин киэнэ. ☉ Принадлежащий кому-л. лично, личный
Захар Титович кэтэҕэр кэтэҕэ хамныыр, уопсайга хамнаабат. А. Федоров. [Солко:] Кэтэххэ оттонноххо, тутан ылбаттар этэ дуо? С. Ефремов
Кини кэтэҕэр үс ынахтаах. «ХС»
6. Уоттаах сэрии барбат сирэ, тыыл. ☉ Тыл (территория позади фронта)
Хабыыча Далбаайап сулууспалыыр батальона аҕыйах хонукка сынньаныыга, толорунууга кэтэххэ таһаарыллыбыта. В. Протодьяконов
Өстөөх кэтэҕэр буола түстүлэр да, ньиэмэстэри кэтэхтэриттэн кэрдибитинэн бардылар. Т. Сметанин
7. эргэр. Былыргы дьахтар бэргэһэтин кэлин өттө. ☉ Задняя часть старинной якутской женской шапки
Хара саарба харгымын түүтэ Кэтэхтэнэн тигиллибит [бэргэһэ]. Саха нар. ыр. II
Кийиит дьахталлар Кэтэх гынан кэҕийэр Киистэригэр тэҥнээтэҕэ диэн, Киҥнэнэ истииһи [Кыраһыабай кыыс]. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) — хаһан баҕарар өлөр да түгэҥҥэ, эрэллээх киһи буолуо (чугас доҕор, төрөппүт оҕо туһунан). ☉ Всегда будет преданным другом, надежным и в критический момент (букв. если упасть навзничь, то поддержит с затылка, если упасть лицом вниз — подопрет со лба)
Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт… ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын, баар буол! Ньургун Боотур. Кэлэри кэтэҕиттэн туппут (барары баһыттан туппут) — тугу барытын бопсо, хаайса сылдьар. ☉ Тот, кто постоянно возражает, мешает, чинит препятствия всему, запрещает все. Кэтэҕин аһа киргиллэммит — кырдьыбыт (кэтэҕин баттаҕа маҥхайбыт). ☉ Постарел, состарился (волосы на загривке стали седоватыми)
Чанчыгым аһа саалырсыйан, Кэтэҕим аһа киргиллэнэн, Көҕүлүм аһа күрэҥсийэн [барбыппар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэбис сэгээр, кырдьар кэллэ, Хайҕаама! — диэтэ киһим, — Кэтэх аһа киргиллэннэ, Хамсаан эрэр илин тииһим. Күннүк Уурастыырап
Иэ-татай оҕолор, Илэ илиэһэй сиир күнэ буолбут ээ. Кэтэҕим аһа киргиллэммит, кырдьыбыт киһини тулутуо дуо. ТТИГ КХКК. Кэтэҕин имитэн биэр — кырбаан, кэһэтэн биэр. ☉ Побить, проучить
Киэр буол диэн кимиэхэ эппиппиний?! Биитэр кэтэххин имитэн биэрэллэрин көһүтэҕин дуу?! ОЛ ПА. Кэтэҕин (кэтэҕиттэн) имэрий — көҕүлээ, биһирээ, эйэҕэстик, амарахтык сыһыаннас, таптаа. ☉ Поощрять кого-л., относиться к кому-л. благосклонно, ласково
Чүөчээски, күлэ-күлэ, бырастыы гынар быһыынан, Түргэнин кэтэҕиттэн имэрийдэ. Суорун Омоллоон
Биһигини да кэтэхпитин имэрийбэттэр, кэпсэтэр наадата кэллэ. А. Сыромятникова
Сымнаҕас түү курдук ытыһынан Ньургууна кэтэҕин имэрийтэлээтэ. «ХС». Кэтэҕин көрдөрдө — тэскилээтэ, куотта. ☉ Он ушел восвояси, недовольный (букв. показал кому-л. свой затылок)
Көлдьүн тылы утаран Көхсүтүн көрдөрдө, Кэпсэтииттэн кэлэйэн Кэтэҕин көрдөрдө. С. Тимофеев. Кэтэҕин кэрдэр (кэрбиир, кэбийэр) — биллэрбэккэ, кистээн, саһан сылдьан кимиэхэ эрэ буортуну оҥорор. ☉ Вредить кому-л. исподтишка
Көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр (өс ном.). [Егор Егорович:] Саһа сылдьан биһиги кэтэхпитин кэрбээччилэр кимнээхтэрий? С. Ефремов
Сирэйгэр үчүгэй курдук буолтарын иһин, кэтэххин кэбийэ сылдьыахтара. Э. Соколов
Ыы муруҥҥа, сүүс-сүүскэ киирсибэт, кистээн, кэтэхтэн кэрбиир күтүр илиитигэр киирэн биэрдим. Н. Габышев. Кэтэҕин тарбанар — саарыыр, мунаахсыйар, толкуйга түһэр, олуйтарар, мух-мах буолар. ☉ Быть в нерешительности, колебаться, быть озадаченным, раздумывать
Ээ, ким билэр, мин онно хаһан сылдьыбытым баарай, — Кириһээн кэтэҕин тарбанна. Амма Аччыгыйа
Барыта сөпкө дылы. Сеня кэтэҕин тарбана-тарбана туохха сыыһыан сөбүн көрдөөн кыайан булбата. Н. Лугинов
Оҕонньор, саараан, кэтэҕин тарбанан ылла. С. Никифоров. Кэтэҕинэн (кэтэҕиттэн) быалаах фольк. — өһөс, куруубай; куһаҕан санаалаах. ☉ Упрямый, несговорчивый, грубый (букв. имеющий веревку на затылке)
Тоҕус туорайдаах, Сэттэ биттэхтээх, Кэтэҕиттэн быалаах Тэгэлийэн тахсар тэргэн иэрэгэй ыйдаах [Орто дойду сирэ]. П. Ойуунускай
Былаас маҥнайгы сылларыгар, Баһым уҥуоҕа чычааһыгар, кэтэхпиттэн быаламмытым. С. Васильев
Кэтэх өттүбүттэн кэтээбит кэтэҕинэн быалаах Кэтэ бараан улууһа. ТТИГ КХКК. Кэтэҕинэн оонньуур — туохха да кыһаллыбат. ☉ Чувствует себя вольготно, свободно, независимо (напр., имея поддержку своих близких, родных)
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Үлэ ыараханын, тымныы кытаанаҕын, куйааска буһууну барытын амсайдым ини доҕоор! Ол барыта утарынан ааста да, эмиэ кыырай буолан, кэтэххинэн оонньоон бараҕын. Н. Лугинов. Кэтэҕинэн тиэйэр — тугу да ылыммат, аккаастанар. ☉ Не соглашается никак, упорно отказывается
Аркадий аккаастаныан кэрэйдэ. Кырдьык да, биирдэ көрдөспүт киһиэхэ кэтэҕинэн тиэйиэҕин сүөргү. У. Нуолур
[Сэллээйэп курдук дьон] холкуоска киир диэтэххэ, кээлээни курдук кэтэхтэринэн тиэйэ сытар этилэр. Н. Апросимов. Кэтэҕиттэн ыл — кимиэхэ эмэ сорунуулаах, кытаанах ирдэбили туруор. ☉ Выставить, предъявить кому-л. решительные и суровые требования
Төһө өр итинник туҥуй торбуйах буолан сылдьыам эбитэ буолла, өскөтө ол биир сарсыарда миигин эмискэ кэтэхпиттэн ылбатахтара буоллар. Н. Габышев. Кэтэҕэ тулунна — 1) (ким-эмэ) кэтэх, хос санаатын быраҕан, көнө чиэһинэй, үтүө суолга киирдэ. ☉ Забросив свои хитрые расчеты, вступить на прямой, честный, открытый путь
Кириилэ кэтэх санаата, дьэ, тулунна. Кини курдук ким кэтэх санаатын тууран холкуоска киирэр баарый, илиигитин уунуҥ! Онтон бэттэх актыыба суох дьонтон уһугуннахтарына, «О, Кириилэ кэтэҕэ, дьэ, тулунна» диэн өс хоһооно буолта. Суорун Омоллоон; 2) киһи өлүөн, баһа быстыан курдук (алдьархайдаах, кутталлаах) буол. ☉ Быть в критическом положении
Киһиргээн кэтэх тулларын кэрэйбэт (өс ном.). Шарапов соһуйан кэтэҕин эрэ туура түспэт. Н. Якутскай
Аркадий Яковлевич кини [Маратик] туһунан киһи кэтэҕэ тулларын этэр дии. Дьулайабын. А. Сыромятникова. Кэтэҕэ (кэтэх) тыаһыыр — 1) кэтэххэ охсуллар (мэник оҕо туһунан). ☉ Получать подзатыльники (о детях)
Мэнигилээн кэтэхтэрэ тыаһыыр, муннулара туллар. Бэс Дьарааһын; 2) айаас көлөттөн бырахтарар. ☉ Падать с необъезженной лошади (быть сброшенным ею)
Халыан «атым» туора ойон, Хаста тыаһыыр кэтэҕим? Болот Боотур. Кэтэҕэ чонойбут — киһиргээбит, улахамсыйбыт. ☉ Принял заносчивый, горделивый вид
Киирэр хаана киирэн, Киил мас курдук Кэдэччи тартарда, Кэтэҕэ чонойдо. П. Ойуунускай
Киһиргээн кэлтэччи арбаммыт кэтэҕэ чонойбут бөтүүкпүт. В. Алданскай
Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ (кэтэҕим көһүйүөр диэри кэтэстим) — көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) диэн курдук (көр көһүй). Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Тохтобулга кэлэн, оптуобуһу кэтэҕэ көһүйүөр диэри кэтэстэ. П. Аввакумов
Кэтэх кэбис түөлбэ., көр кэтэх түс. [Дьаакып кинээс:] Хайа, Кууһума, эмиэ тоҕо кэтэх кэбистиҥ? [Кууһума:] Тугум да суох буолан кэтэмэҕэйдээн олоробун. А. Софронов
Кэтэх өйдөөх көр кэтэх санаа (санаалаах). Кэтэх өйдөөх Никитин Кэтэһэрин бырахпыт: Өһүөннэһэр киһитин Өрүү хаһар, арахпат. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх санаа (санаалаах) — оҕуруктаах кистэлэҥ хос санаа; киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, көнөтүнэн өйдөөбөт, оҕуруктаах, ньуолбар (киһи). ☉ Задняя мысль; непрямой, неоткрытый человек, себе на уме
Кини доҕотторо көнө сүрэхтээх дьэллэм майгылаах дьон, кинилэргэ кэтэх санаа ньоҕоҕо ханан да сыстыбатах. А. Федоров. [Хонойоохоп] кинини кытары аһаҕастык кэпсэппэт, сүрдээх кэтэх санаалаах ньуолбар киһи. С. Никифоров
Кэтэх санаата суох сылдьартан ордук күн үрдүгэр үчүгэй баар үһүө. Н. Босиков. Кэтэх түс — хом түс, сөбүлээбэт, астыммат буол. ☉ Быть недовольным, чувствовать обиду, неудовлетворенность
«Уой, Гриша, арыт тоҕо наһаа кэтэх түһэр идэлээххиний?» — Ларьяна күүппэтэҕин истэн, курус гынна. «ХС»
«Үчүгэй сонуннаах кэлэн бараҥҥын, тоҕо кэтэх түһэ олороҕун?» — диэтэ Завилишин. К. Симонов (тылб.)
◊ Кэтэх аан — тутуу кэлин өттүгэр баар саппаас аан. ☉ Запасный вход в дом, заднее крыльцо
Улаанчык олбуор кэтэх аанын мүччү көтөн тахсан, Наҕыл аартыгын диэки быыппаста турда. Амма Аччыгыйа
Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов. Кэтэх аанынан — кистии-саба табаары хоро тас, билсиилээхтэргэ атыылаа. ☉ С черного хода, через заднее крыльцо (напр., продавать товары)
[Баишев:] Мин көрдөхпүнэ кэтэх аанынан билсиилээхтэригэр биэрэ турар, оттон уочаракка турбут дьоҥҥо «суох» диир. Суорун Омоллоон
«Кэтэх аанынан хоро таһыллан [унтуу], борохуолка баһаарыгар буолунай үгүс үһү», — Бурдаачай Боскуо ситэрэн-хоторон эттэ. В. Протодьяконов. Кэтэх аһа — киһи баһын кэлин өттүгэр үүнэр баттах (урут сахаларга уһун буолара). ☉ Волосы, растущие на задней части головы (раньше не только у женщин, но и у мужчин волосы были длинные)
[Сэмэн:] Кэтэҕиҥ аһыттан ылан баран, ийэҥаҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ! А. Софронов
Хобуоччу Маҥаачай-Агаасаны кэтэҕин аһыттан ылан илби таһыйан баран куотуллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Сыгынахха көхсүнэн буолан, ньохойон олорор эһэ оҕотун кэтэҕин аһыттан харбаан ылар. М. Чооруоһап. Кэтэх олоҕо — кэтэх төрдө, моойдуун силбэһэр сирэ. ☉ Основание затылка, место соединения затылка с шеей
Кэтэҕим олоҕуттан чыбырҕаччы кэйэн, ыарыйдаҕа тугун кытаанаҕай. Эрилик Эристиин
Аты ураанньыгын үөһээ өттүнэн, туоһахтатын хаба ортотунан түһэрэн, кэтэҕин олоҕунан мүччү көтүтэн …… таһаарда. Эрилик Эристиин. Кэтэх өттө — 1) туох эмэ нөҥүө өттө, төттөрү өттө. ☉ Оборотная сторона чего-л.
Эдэрчи дьахтар тахсан, оһох кэтэҕин диэки ааһан, сылабаарга уу кутан элэҥнээтэ. Н. Габышев; 2) кистэлэҥ, хос, тута биллибэт-көстүбэт өттө. ☉ Скрытая сторона чего-л.
Кэтэх Кирилэ Натальялаах Мүчүгү холбооттуур идиэйэтэ, дьиҥэр, кэтэх өттүлээҕэ. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх сүгэтэ — кэтэх чочоҕоро. ☉ Небольшая возвышенность на черепе, затылочный бугорок
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн, Сири сэттэ бэчээтинэй Тоҕо дайбаан таһаарда. «ХС». Кэтэх (кэтэхтэн кэтэҕиттэн) тардыстан — икки илиилэрин тарбахтарынан хатыйан баран, тиэрэ кэтэхтэригэр сыттаналлар (көҥүллүк, холкутук, онуманы эргитэ саныы-саныы сынньана сытар эр дьоннор үгэстэрэ). ☉ Лежать на спине, сцепив руки замком на затылке (поза безмятежно отдыхающих и размышляющих мужчин)
Сылаанньыйан, ытык сэргэ төрдүгэр кэтэх тардыстан сытан эрэн, халлааны одуулуубун. Н. Лугинов
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. Н. Лугинов
Охойоо, балаакка иһигэр тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытан, бэйэтин ытын хайгыыр. А. Кривошапкин (тылб.). Кэтэх тардыһыы — быанан сосуһан оонньуур оонньуу (быаны кэтэҕиттэн мүччү тартарбыт эбэтэр соһуллан сурааһыны нөҥүө тахсыбыт кыайтарбытынан ааҕыллар). ☉ Якутская национальная игра: два игрока в упоре лежа, находясь по разные стороны проведенной по земле черты, тянут друг друга на свою сторону надетым на шею ремнем. У кого ремень слетит или кого перетащили за центральную линию, тот считается побежденным. Кэтэх тыа — балаҕан кэлин өттүнээҕи тыа. ☉ Лес, находящийся за задней стороной юрты
Кэрэ куолас Кэҕэ көтөр Кэтэх тыаҕа Кэлэн түстэ. Күннүк Уурастыырап
Кэтэх тыаҕа чоргуйар кэҕэ куолаһын кытта оһуохай дуораһыйда. А. Сыромятникова
Киэҥ аларга-күөрэгэйдэр, Кэтэх тыаҕа кэҕэлэр Кукууктууллар, күөрэйэллэр. И. Эртюков. Кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола — үлэлиир ыччат үөрэнэр оскуолата. ☉ Заочная вечерняя школа
Оройуон киинигэр кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола тоҕус учуутала тыа сирдэринээҕи консульпууннарга сыһыарыллан кыраапык быһыытынан тахсан көмөлөһөллөр. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэн — сиэссийэҕэ бэйэҥ бэлэмнэнэн үөрэн. ☉ Учиться заочно
Семен Романович, үлэлээбит бастакы үс сылыгар кэтэхтэн үөрэнэн, улаханнык эрэйдэнэн университетын бүтэрбитэ. Н. Лугинов
Афанасий дойдутугар тахсан аҕыйах сыл учууталлыыр, реальнай училищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Софр. Данилов. Кэтэхтэн үөрэнии — лиэксийэлэргэ сылдьыбакка, бэйэ дьарыктанан үөрэниитэ. ☉ Заочное обучение. Кэтэхтэн үөрэнээччи — кэтэхтэн үөрэнэн дьарыктанар киһи. ☉ Учащийся заочной формы обучения
Ааҕар саалаҕа оскуола үөрэнээччитин, пропагандиһы, сопхуос специалиһын, үрдүк үөрэххэ кэтэхтэн үөрэнээччини, мэхэнисээтэри, булчуту уо. д. а. идэлээх киһини түбэһэ түһэн көрсүөххүн сөп. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэхтээһин — кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕи тэрийии, кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕинэн ыччаты хабыы. ☉ Организация сети заочного обучения, охват заочным обучением молодежи
Бу күннэргэ биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр киэһээҥҥи уонна кэтэхтэн үөрэхтээһин оскуолата тэриллибитэ түөрт уон сылын туолла. «Кыым». Кэтэх уолаҕаһа — кэтэх чочоҕорун аннынааҕы хотостугаһа. ☉ Углубление в затылке
Кэтэҕин уолаҕаһыгар түмүктээх суһуохтаах. Д. Говоров
Тимир Саппыкы …… сүгэ өнчөҕүнэн Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Ыт кэтэҕэ түөлбэ. — хаамарга эрэйдээх, оҥхойдоох, оллороот-боллороот сир. ☉ Труднопроходимое, ухабистое, бугристое место, буерак
Мин лирика куруҥар биирдэ эмэ киирдэхпинэ, Лааҥкыга, ыт кэтэҕэр умса төннө түстэхпинэ, Абараммын, Алдьанаммын, Ону саҥараммын, суруйаары гыннахпына, Кэтэхпэр — мин истэбин — Кимнээх эрэ тыыналларын. С. Тарасов
Тула өттө кураан сайын түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах, ыарҕалаах, кураайы толооннор. Г. Нынныров
Ыт кэтэхтэрэ хаар анныгар хагдарыйбыт бөлкөй-бөлкөй от быыһыгар чочоруһан олороллорун көрүөххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. кет ‘конец, зад’, др.- тюрк. кед ‘конец, задняя часть’, тув. кэдэ ‘задняя сторона’, эвен. кэдэкэн ‘затылок’