малай диэнтэн атын
туһ. Сильвер …… маҥанныҥы, малаллыбыт улахан сирэйэ доҕорун диэки ааттаһардыы көрөн турара. Р. Стивенсон (тылб.)

сыһ. Кимтэн эмэ аһыннарыы көрдөөбүттүү. ☉ Словно испытывая чье-л. сочувствие, жалость
Буур табам аһыннарардыы, ааттаһардыы икки уулаах хараҕынан иччитин көрбүтэ. «ХС»

туохт. Туох эмэ көпсөркөйү, чэпчэкини (холобур, оту, муоҕу) үллэҥнэт, бурҕаҥнат. ☉ Взбивать, ворошить что-л. рыхлое, легковесное, пушистое
«Сөксөҥнөтүмэҥ», — диэн этэр, ааттаһардыы туттар. И. Федосеев

дьүһ. туохт., кэпс.
1. Тылгын уһата-уһата кими-тугу эмэ сымнаҕастык салаан ньалыбырат (хол., ыт). ☉ Ласково облизывать когочто-л. (о собаке)
Суолдьут иччититтэн мүччү көтөн тураат, эккэлээн тула сүүрэкэлээтэ, ааттаһардыы, уоскутардыы илиититтэн, сирэйиттэн салаан ньылапастаата. «ХС»
2. көсп. Бэрт буола сатаан, кими эмэ тула көтө сырыт. ☉ Угодливо, заискивающе вертеться вокруг кого-л. «Оо, баһаалыста, мэһэйдээбэппин, мэһэйдээбэппин», — диэн ньылапастыы түһээт, Эркэлээн кэннинэн хаамта, аанын сэрэниин-сэрэнэн аһан тахсан барда. М. Ефимов

туохт.
1. Сүрэҕэлдьээбиттии бытааннык, көһүүннүк хамнаа. ☉ Двигаться медленно, как бы нехотя
Гришалара оргууй туран дьону быыһынан аалыҥнаан, бэрт өр айаннаан остуолга чугаһаата, ааттаһардыы дьону эргиччи көрдө. Амма Аччыгыйа
Буокай оҕонньор биир кэм аалыҥнаан ааһан иһээччи. А. Сыромятникова
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллара диэки айаннаан барда. С. Федотов
2. Төттөрү-таары иэрэҥ-саараҥ кэлбар; киһи хараҕын аалар курдук үгүстүк сырыт, тиэһин. ☉ Ходить взад-вперед, мельтешить перед глазами
Сахаар оҕонньор үрэх мууһугар дьара сирин ыйан биэрэн баран, быһа аалыҥнаан, мэскэйдэнэн дьонун таһыттан арахпатаҕа. В. Яковлев
Сыһыы муҥунан атыыр аалыҥныыр. Н. Түгүнүүрэп

туохт. эб. Этиллэр предмети үрдэтэн, дэбдэтэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (үгүстүк солб. аат кытта тут-лар). ☉ Служит для подчеркивания превосходства, возвышения предмета речи (употр. преим. с мест.)
[Ойуунускай] улам уоҕуран-күүһүрэн, уот курбуу тыллары дэхси-дэгэт түһэртээн, этэн-эпсэн киирэн барда эбээт, кини диэтэх уол оҕо барахсан. Амма Аччыгыйа
Харытыан Киппирийээнэбис бу уон үстээх уолуттан улуу-дьаалы бэйэтэ ааттаһардыы, көрдөһөрдүү туттара, кини диэтэх киһи Викторга өссө ньыла түһэ сылдьар курдуга. Л. Попов
Күтэр Кэбийэн кэбигирэттэ: Икки өттүнэн тибиирдэ - Манчаары от батаһы, Ол диэтэх сытыы кылыһы. С. Данилов
△ Сирэй солбуйар аат бастакы сирэйин кытта бэйэни дэбдэтинии, хайҕаныы, ардыгар, киһиргээһин дэгэттэнэр. ☉ Употребляется с личными местоимениями 1-го лица, имеет оттенок самовозвышения, самовосхваления, редко - бахвальства
Өстөөх Билигин киирбит Бэстилиэнэй күүһүн Биһиги диэтэх дьон, кэннибитинэн чугуйбакка Кэйгэллээн иһиэххэ, Толлон турбакка Тоһута охсон иһиэххэ! Саха фольк. [Ньургун Боотур:] Мин диэтэх киһи истэн баран сытыахпын сатаммат. Ньургун Боотур
△ Ардыгар бэйэлээх диэн эбиискэни кытта туттуллан суолтата ордук күүһүрэр. ☉ Употребляясь с частицей бэйэлээх, иногда приобретает оттенок усиления
Биһиги диэтэх бэйэлээхтэр, Билэр-көрөр муҥутааммыт, Орто туруу дойдуну Олоҕун булларбат буолуохпут дуо? П. Ойуунускай

туохт.
1. Үөһэттэн таҥ нары санньылый, санньылыччы ыйанан түс. ☉ Свешиваться, спадать, нависать
Солко кур таҥнары намылыйан турар үһү (тааб.: кустук). От-мас мутукчата ситэн, сэлиик ат сиэлин курдук, намылыйан турар кэмэ кэлбит. Н. Якутскай
И.А. Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах. Н. Заболоцкай
△ Үөһэттэн аллара оргууй бытааннык түс. ☉ Падать тихо, плавно (о снеге), медленно опускаться вниз (напр., о стае птиц)
Маҥнайгы хаар намылыйар, Наҕыллык, уу-чуумпутук. И. Гоголев
Хаас үөрэ намылыйар, кус үөрэ субуллар. «ХС»
Суолу быһа сүр кэрэ, ыраас хаар биир-мээр түһэн намылыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Оргууй аҕай, бытааннык хамсан, хаамп (хол., уһун таҥастаах киһи туһунан). ☉ Двигаться плавно, медленно, вышагивать лениво (напр., о человеке в длинной одежде)
Аартыгы намылыйан аллара түстэ. ПЭК СЯЯ
Үс-түөрт төгүл көхсүн этитэн баран, тугу да ылбакка, кини намылыйан тахсан барбыт үһү. А. Софронов
3. Намыыннык дьиэрэтэн, унаарыччы саҥар; оргууйдук дьиэрэһий (ырыа, муус. дорҕ. туһунан). ☉ Говорить, напевать спокойно, тихо, нежно; разноситься плавно вдаль (о звуках песни, музыки)
«Чэ, түс даа», — ааттаһардыы намылыйда. Амма Аччыгыйа. Ырыа оргууй намылыйар, арыт үрдээн күөрэйэн ылар уонна уу чуумпу балаҕан түөрт эркинигэр охсуллан, ханна эрэ ыраах унаарыйа устар. А. Бэрияк

туохт.
1. Туох эмэ амтанын билэргэ айаххар, тылгар дуона суоҕу ылан боруобалаан көр. ☉ Пробовать на вкус, взяв в рот, на язык что-л. в ничтожном количестве
Мин [Өлөөн] мууһуттан ылан амсайан көөртүм — улаханнык биллэр туустаах. А. Софронов
Силип хамыйаҕынан ылан куобах миинин амсайан «сыып» гыннарда. Күннүк Уурастыырап
Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
△ Кыратык аһыы-сии түс (үксүгэр үчүгэй, амтаннаах эбэтэр олус ахтылҕаннаах аҕыйах аһы). ☉ Отведывать, вкушать (обычно о вкусной или редкой в небольшом количестве пище)
«Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ», — дии санаатым. А. Софронов
Ити балыктан биир обургу соҕус үөрэҕэһи сулбу элитэн ылан сытар эдьиийгэр мииннээ, таарыччы бэйэҥ да кыратык амсайыа этиҥ. Н. Заболоцкай
Амсайыах эрэ ол сылгы кымыһа барахсаны. Кымыс испэтэх ыраатта. В. Протодьяконов
△ Аһыы-сии түс (үчүгэй, сонун, сибиэһэй аһы — ыарыһахха). ☉ Отведывать, попробовать немного (обычно так предлагают вкусную, редкую пищу больному)
Тоойуом, чэ, бар эдьиийгэр, бу балыгын илдьэ охсон биэр, баҕар, амсайаарай. Суорун Омоллоон
Настаа эмээхсин кытыйаҕа арыылаах саламаат кутан аҕалла уонна уолугар ааттаһардыы эттэ: «Тукаам, саламаат сыыһа амсайа түспэккин ээ». Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Арыгыны ис (кыратык эбэтэр элбэхтик, субу-субу). ☉ Пить вино (понемногу или часто)
[Арыгыһыт] Истэҕинэ эрэ чэпчиир, Буллаҕына эрэ уоскуйар, Амсайдаҕына эрэ аһыыр буолла. А. Софронов
Лэгиэн биири сөбүлээбэт. Сорох уолаттар арыгы иһэллэр. Ити Ваня уол бүгүн эмиэ амсайан баран сирэйэ-хараҕа балаҕыран турар. Н. Босиков
3. көсп. Араас үчүгэйи-куһаҕаны, эрэйи, үөрүүнү-хомолтону бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил. ☉ Познавать, испытывать все невзгоды, трудности, радости жизни на себе
Үс сылга Айаан иккитэ чэпчэкитик бааһырбыта, саллаат эрэйдээх олоҕун, мүччүргэннээх сырыытын тото амсайбыта. Н. Габышев
Биһиги Саһылтан хоҥноот, айан обургу аһыытын-ньулуунун амсайбытынан барарга тиийбиппит. Н. Заболоцкай
Аан дойду Айхаллаах олоҕуттан амсайан Санаам туолан, Сүрэҕим үөрэн бардым. А. Софронов
тюрк. амза

туохт.
1. Ханна эмэ ыраах сырыт, айаҥҥа сырыт. ☉ Совершать дальнюю поездку, путешествовать. Хотугу полюска айаннаа. Европа устун айаннаа
□ Ийэ сирбит киэҥ нэлэмэн иэнин устун айаннаан түөрт ыйтан ордук бириэмэҕэ сылдьыбыппыт устатыгар биһиги үгүһү көрдүбүт, элбэҕи иһиттибит. Суорун Омоллоон
Кини Саха сиригэр кэлэн, Бухатыырдар айаннарын айаннаата, Сахалары кытта кэргэннэһэн, Сахалыы саҥарда, Сахалыы ыллаата. С. Данилов
Дьаныардаахтык айанныыра, киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. Күннүк Уурастыырап
2. Хайа эмэ диэки сыҕарый, сыҕарыйа тур (сыаллаах-соруктаах, үксүгэр ыраах, чугас сиргэ — уһуннук, бытааннык). ☉ Направляться куда-л. (обычно далеко, с особой целью; если на небольшое расстояние — медленно, с трудом)
Гришалара — биэс уонуттан тахсыбыт, суон, нүксүгүр киһи — оргууй туран дьону быыһынан аалыҥнаан, бэрт өр айаннаан остуолга чугаһаата, ааттаһардыы дьону эргиччи көрдө. Амма Аччыгыйа
Ол курдук өр айаннаан, хат-хат төннөн, эргийэн хаҥас диэки саах эһэр түннүккэ чугаһаабыта. Н. Заболоцкай
Икки түүннээх күнү быһа айаннаан, эрэйдэнэн бартыһааннар этэрээттэрин буллум. Т. Сметанин
3. Соҕуруу итии дойдуга көт (күһүҥҥү көтөр айанын туһунан). ☉ Улетать в теплые южные края (об осенних перелетных птицах)
Хаастар айанныыр кэмнэригэр Эн сүрэххэр Курус саҥа диэлийэр, Хаһыҥнаах мунчаа түүннэр кэлэллэр. С. Данилов
Хараара ыараабыт хараҥа халлааҥҥа Хаас үөрэ айаннаан айманна. П. Тулааһынап
Саха сирин көтөрдөрө саас кэлэр уонна кыстыы айанныыр суоллара элбэҕин туһунан өр сылларга мунньуллубут матырыйааллар көрдөрөллөр. Айылҕаны х.
4. Түргэн сэлиинэн бар (ат туһунан). ☉ Идти рысью, средним аллюром
Тула өттө тула им-дьим. Арай ата айаннаатаҕын аайы, хайдыбыт сирэйдээх ыҥыыр хаакыр-хаакыр тыаһыыр. Күндэ
Бүгүн Маша …… эмиэ Ламмалаан иһэр. Сааскылыы намыын киэһэҕэ били аҕатын улаана айаннаан туйаҕын тыаһа лабыгырайар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Ханна эмэ бара тур, уста тур, атаарылла тур (хол., сүүрүк устуутун, таһаҕас, сурук, почта эҥин туһунан). ☉ Направляться, отправляться куда-л. (напр., о течении, грузах, почте и др.)
Өлүөнэ муустарын көһөрөн, Муораҕа айаннаан эрдэҕэ. П. Тулааһынап
Өртөн ахтан, ыраахтан айаннаан [Талба] ийэ өрүскэ долгуйа дьулуруйан тиийэр. Амма Аччыгыйа
Ыраах сиртэн айанныыр Ийэ күндү суругар — Ымыы буолан күүс салгыыр Ити тылы суруйар. А. Абаҕыыныскай
Икки хоноот сурунааллар Аралысов бэрэмэдэйдэригэр хааланан, Дьокуускайга айаннаабыттара. И. Федосеев
6. көсп. Инниҥ диэки сыҕарый (хол., үөрэххэ, сайдыыга, олоххо). ☉ Продвигаться вперед, развиваться (напр., в учебе, жизни)
Үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Илии тутуһан айанныах, диибин, Үчүгэйи, куһаҕаны тэҥҥэ үллэстэн, Бэйэ-бэйэбитин өйөһүөх диибин. С. Данилов
Ол кэмтэн бу алгыс баһынан олоххо айаннаан иһэбит, Биир уопсай иһиттэн баһынан, Мииммитинуубутун иһэбит. «ЭК»
7. харыс т. Күн сириттэн сүт, өл (үксүгэр кырдьаҕас эбэтэр өлөрө биллибит ыарыһах өлбүтүн туһунан). ☉ Умереть, скончаться (обычно о стариках и долго, безнадежно болевших)
Эмээхсин бэҕэһээ сарсыарда айаннаабыта. Ону көрсөр буоллаххына, учууталгыттан көҥүллэтэн тахсыаҥ үһү. Н. Түгүнүүрэп
♦ Анараа дойдуга айаннаа — өл, өлөн хаал. ☉ Отправляться на тот свет, умереть
Аҕыйах хоноот «албын» аатырбыт гражданин Анараа дойдуга айанныы сыспытын Атын эмчиттэр Абыраан тураллар. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Тирэххин сүтэрэн, соһуччу хамсаныынан, эмискэ үөһэттэн аллара (тиэрэ, умса, ойоҕоскунан, туора эҥин) сууллан түс; сиргэ, аллара суулун (сүүрэр атахтааҕы барытын этэргэ). ☉ Падать сверху вниз, опускаться, валиться на землю (о человеке и животных)
Дуня туох эрэ диэн ааттаһардыы дуу, ыарыыланардыы дуу аргыый саҥарбытынан аан модьоҕотугар нукаай курдук туора охтон түстэ. А. Фёдоров
Кирилэ утуйан барбыт эбит дуу, хата аттан охто сыста. Н. Заболоцкай
Кутуйах охтон таралыс гынаат, ойон турда, төбөтүн чолос гыннарда, хатаннык чыыбырҕаата. Т. Сметанин
2. Тирэххиттэн, оннугуттан арахсан иҥнэйэн, сууллан аллара, сиргэ түс (туох эрэ предмети этэргэ). ☉ Падать, опрокидываться (о каком-л. предмете)
Оҕо хойуу мутуктаах суон тиит охто сытарыгар кэлэн иҥнэн хаалбыта. Суорун Омоллоон
Логлоруттаҕас хатырыктаах баараҕай тиит нуоҕалдьыйа хамсаата, силиһэ-мутуга адаарыйа өрө бачыгыраан оҕунна. М. Доҕордуурап
Сыарҕа охторо кэлбитэ. Н. Босиков
3. көсп. Наһаа сылайан эбэтэр киэптэтэн сылаарҕаа, мөлтөө-ахсаа. ☉ Ослабеть, обессилеть, падать от усталости
Мааҕын сарсыардааҥҥыттан дэриэбинэни быһа сүүрэбин диэммин ыран охто сыстым. А. Софронов
Мин уолум ити куһаҕан дьахтары баһыгар ытыаран иэдэйдэ, кэргэнин букатын көрбөт-харайбат, уолум ыран охторугар тиийдэ. Далан
Ийэлээх аҕа охтуохтарыгар диэри ас таһан муҥнаналлар. И. Федосеев
△ Ыран, сутаан өрүттүбэт турукка киир (сүөһүнү, кыылы этэргэ). ☉ Падать от голода, истощения (о скоте, животных)
Кини саас хаар хараара илигинэ сутаан охтоллоро буолбут сүөһүлэри көҥүл-босхо хомуйар. Н. Якутскай
Тиийэн тойоҥҥор табаларбыт бары суолга оҕуннулар диэн эт. Болот Боотур
△ Атаххар уйуттубат буол, сытынан кэбис (сылайан, сэниэҥ эстэн). ☉ Валиться с ног (от усталости, изнеможения). Аҕалара үлэтиттэн кэлээт, мааҕын охтубута
□ Дьиэтин түүн булла, аһаабакка оронугар оҕунна. Болот Боотур
4. көсп., кэпс. Эмискэ өрүттүбэт гына ыарый. ☉ Свалиться, слечь от болезни
Ол саас тойоммут, сэбиргэх дьаҥыгар охтон, аҕыйах хонукка ыарытан өлөр. Амма Аччыгыйа
Бука, турбат охтуутун оҕуннаҕа. Болот Боотур
Ол дьыл кыһын оройо ааһыыта аҕата охтубута, букатын суорҕан-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. В. Яковлев
△ Өл, тыыныҥ быһын (сүнньүнэн сэрии кэмигэр). ☉ Погибать (обычно на войне), жертвовать жизнью
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Эһиги үөрэргит, дьоллоох буоларгыт иһин кинилэр охтубуттара, бу олоҕу кинилэр эһиэхэ кэриэс хаалларбыттара. Т. Сметанин
5. көсп., кэпс. Ордук ыллар (туох эмэ санааҕа, дьарыкка), үлүһүй. ☉ Целиком отдаться какой-л. идее, занятию, чувству
Доҕоор, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Аҕам онтон ыла булдунан дьарыктанар баҕатын ууратан, наар үлэҕэ охтубута. Р. Кулаковскай
Өссө олус бытархайга охтон, сөбүлээбэт дьонун эккирэтиһэр, былыргыны ньоҕойдоһор дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
♦ Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма көр ох. Эмээхсиннэрэ: «Охтоохтон охтумаҥ, саалаахтан самнымаҥ», — диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Салгыныттан оҕун кэпс. — утарылаһааччыгар күүскүнэн лаппа баһыйтар, кыайтар. ☉ Не устоять против кого-л. по силе
Биһиги киһибит быдан мөлтөх эбит, салгыныттан охто сылдьар. Е. Неймохов
ср. тюрк. аҕ, ау ‘наклоняться в сторону, свалиться, упасть, опрокинуться’