аат. Мохсуо оонньооч чу. ☉ Игрок в городки
Сымсаҕай, күүстээх этим, онон, сотору соҕус мохсуоһут …… аатын-сураҕын чугас уулуссаларга ылбытым. М. Горькай (тылб.)

даҕ.
1. Иҥэриллибит, бэриллибит анал ааттаах. ☉ Имеющий свое личное имя, нареченный
[Айдар оҕотун саныыр:] Киһи буоллаҕа дии, бэйэтэ туспа ааттаахсуоллаах, туспа дьылҕалаах, өйдөөх-санаалаах. Н. Лугинов
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-сураҕа биллибит. ☉ Широко известный, знаменитый
Саамай кэнники, быстар саас, уу-хаар тахсан эрдэҕинэ, ааттаах-суоллаах Ньоҕурук ойууну аҕалан кыырдарбыттара. Күннүк Уурастыырап
Алардары аһартаан, Үрүйэлэри өксөйөн, Ааттаах-суоллаах Хаана эбэ хотуҥҥа Тиийэн кэлбитим. С. Зверев
Наахара ийэтин ууһа — биһиги ааттаах-суоллаах Дыгын Боотур аймахтарабыт — диэн урукку өттүгэр бигэтик сананар бэйэлэрэ улаханнык соһуйбуттар, хаһан даҕаны кинилэр күүппэтэх суолларыгар түбэспиттэр. Эрилик Эристиин

с. 1. аат; его имя— Николай кини аата— Николай; 2. (известность, репутация) аат, сурах; учёный с мировым именем аан дойду үрдүнэн биллэр ааттаах учёнай; 3. грам. аат; имя существительное аат тыл; имя прилагательное даҕааһын аат; # во имя дружбы доҕордоһуу туһугар; от имени аатыттан; именем закона сокуои аатынан, сокуонунан; называть вещи своими именами баары баарынан эт.

туохт.
1. Олорор сиргэр-уоккар, төрөөбүт сиргэр бар; дойдугар бар. ☉ Отправляться в родные места, на родину
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Биһиги төрдүө буоламмыт, тэлиэгэлээх аттаах киһини кытта аргыстаһан, куораттан дойдулаан истибит. Амма Аччыгыйа
2. истор. Өлбүгэ сирдээ; өлүү ходуһатын анаа. ☉ Выделять земельный надел, сенокосное угодье
Былыр миигин Дьабара үрүйэтинэн дойдулуу сылдьыбыттара. М. Доҕордуурап
♦ Хаайыы (түрмэ) дойдулаа кэпс. - хаайыыга утаар, хаайтар. ☉ Заключать кого-л. в тюрьму
Наһаалаабыт дьону …… Түөкүҥҥэ дьүөрэлиирим, Түрмэ дойдулуурум. С. Зверев
Киренскэй [ыраахтааҕы чиновнига] - күөх албын, таҥнарааччы. Кини тыла эрэ мүөттээх. Биһигинньиктэри син биир хаайыы дойдулуо. Н. Якутскай

даҕ.
1. Аарыгынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный побрякушками, погремушками (напр., узда, бубен, занавеска)
Аарыктаах ат баһын быатын тыаһа Айаарда-куйаарда, Айгырастаах кымньыы тыаһа Кыһыгыраата-куһугураата. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур] аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахсан ойдо. Ньургун Боотур
Кырааскалаах, аарыктаах дугалаах, өйөнөрдөөх доруобуна сыарҕалаах, икки бэрт аттар түһэн иһэллэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Ыраахха дуораһыйар, дорҕоонноох (хол., албан аат, аат-сурах). ☉ Широко, далеко известный (напр., о славе)
Аарыктаах чуораан Албаннаах ааппын Арҕара сураан, Аан маҥнай миигин Ааттаан биэр — диэтиҥ. Эллэй
Фронтовиктар диэн аарыктаах ааттаах [дьиэбитигэр] иһэрбит. «ХС»
△ Сүдү, улуу, дьоһун (дорҕоону, муусуканы, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Величественный (обычно о звуках, музыке, явлениях природы)
Тулаайах таас уонна бөлөх тиит аарыктаах наҕыл үөрүүтүн үргүтэн кэбиһиэхпит диэн сэрэммит курдук биһиги ол очуос төбөтүн саҥата суох одуулаһан турдубут. В. Короленко (тылб.)
Бытааннык утуусубуу, салгын долгуннарын долгулдьутан аарыктаах дорҕооннор ньиргистилэр. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аарыктаах айан суола эргэр. — былыр буостаны таһар улахан айан суола; унньуктаах, эндирдээх уһун суол. ☉ Старинный почтовый тракт; большая, дальняя, трудная дорога
Ньургун — дохсун эр бэрдэ киһи, аарыктаах айан суолун чуо кини арыйа баттаан, манна тиийэн кэлэргэ дылы гыммыттара баара. Амма Аччыгыйа
Тыалы, буурҕаны сырсан бурҕачытаммын, Аарыктаах айан суолун эбии тэлэйэммин бара турдарбыан. Н. Босиков. Тэҥн. хоболоох суол

аат. Харчы, харчынан баай. ☉ Средства, деньги, финансы
[Мэхээлэ:] Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы тоҕо хаайыыга уктахтарай, доҕоор?! А. Софронов
[Кулуба:] Бэйэтэ билигин төһө эмэ үппүн сиэн сылдьар. Н. Неустроев
Үрдүк аакка-сурахха, өлгөм үпкэ Үйэм тухары баҕарбаппын. И. Эртюков
◊ Үбү сиэ — судаарыстыба эбэтэр туора киһи харчытын апчарый. ☉ Присваивать государственные или чужие деньги
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Боротокуол оҥорторумунаҕын. Ыраас үппүн сиэн бараҥҥын, аны дьыалаҕа түбэһиннэрэриҥ итэҕэс дуо? Н. Неустроев
Миша Аймаан туппутунан охтубут револьверын ылан, …… үп сиир киһи быһыытынан сиэбигэр уктан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Апыһыар биир атыыһыкка бирикээсчитинэн үлэлии сылдьан, хаартыга улаханнык сүүйтэрэн, үбү сиэн баран, борохуотунан Булуҥҥа күрээбитэ. Болот Боотур. Үп ампаара эргэр. — дьиэ таһыгар ол-бу малы-салы уурар ампаар. ☉ Хозяйственный амбар на территории усадьбы
Үп ампаарыттан дьиэҕэ дылы тиһэ оҥоһуллубут хараҥа күүлэ иһигэр Өлүөскэ бастаан киирдэ уонна көп түүлээх тириинэн бүрүллүбүт халҕаны таба харбаата. Эрилик Эристиин
Даайыс миискэлээх миини, тэриэлкэлээх эти, таҥаһынан сабан баран, үп ампаарыгар таһаарар. А. Бэрияк. Үп үлэһитэ — үп-харчы эргийэр салаатыгар үлэлиир киһи. ☉ Специалист по ведению финансовых операций, финансист
Үп үлэһиттэрэ бу боппуруоска бэйэлэрин санааларын этэллэрэ эрэйиллэр. ИИК ХХНьКХ
ср. алт., кирг. үп ‘драгоценная (лучшая) часть домашней утвари, одежды; драгоценности’, монг. өв ‘наследство, наследие’

с. солб. аат.
1. Этээччи киһи тус бэйэтин бэлиэтиир тыла. ☉ Я (личное мест.)
[Манчаары:] Дьэ, ийээ, мин Бөкө диэн сир тыатын быһа түһэн истэхпинэ, тыаҕа икки киһи биир биэни өлөрөн астыы тураллар эбит. МНН
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах бы лдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Мин х а л ҕ а н быыһынан иһиллээн турбутум. Эрилик Эристиин
2. Тардыы форматыгар туттуллар ааттар этэр киһи киэнэ буолалларын бэлиэтиир. ☉ Мой, моя, моё (в сочет. с притяж. ф. имён)
Мин аҕам, төһө да кыыһырдар, ө с к и и р б э х э т э. Н. Неустроев
Мин оҕом быйыл уон тоҕуһа. Эрилик Эристиин
Дьэ, онон, бэҕэһээ мин олоҕум быһаарыллан бүппүт. М. Доҕордуурап
♦ Мин аҕай буол (дэн) көр аҕай II
Олус өрө ыстаммакка, мин аҕай буолбакка, сытыарытык сылдьар да киһи айаҕын ииттиэ эбитэ буолуо ээ?! Л. Попов
Ону тоҕо эмиэ мин аҕай буолан, сыҥалана сылдьыахпыный. С. Е фремов. Кини кытаанах, ханнык баҕарар «мин аҕай!» дэммити булгурутар. А. Сыромятникова. Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа — биһиэхэҕэ да үтүө кэмнэр кэлиэхтэрэ диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. и на нашей улице будет праздник. Мин диэтэх киһи — киһиттэн эрэ уһулуччу, бэрт киһи мин баарбын (бэрдимсийэн, ардыгар оонньоон этэргэ). ☉ Я не вам чета (обычно о человеке, который всерьёз или в шутку выпячивает своё превосходство). Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин …… үөмэн тиийбэт үтүө ааппын үөһэ, аллара биистэрэ дьэ ааттаан кэллилэр эбээт, бадаҕа. Н ь у р г у н Боотур. Миннэрин билсибит дьон үгэрг. — бэйэ-бэйэлэрин бэркэ билсиһэр, өр кэмҥэ алтыспыт дьон. ☉ Знать как облупленного (друг друга)
Проня биһикки өр сыл табаарыстыы этибит, бииргэ үөскээбит дьон буоллахпыт, миммитин билсибит дьоммут. С. Ефремов. Мин оҕом саары чаккылаах — «бэйэ гиэнэ бэйэҕэ чугас» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. своя рубаха ближе к телу. Били «мин оҕом саары чаккылаах» диэбиккэ дылы, Байанай соҕуруу сылдьан, ол дойду кыырай халлааҥҥа дьулуспут үөскүлэҥ, баараҕай хатыҥнарын көрө-көрө, саныыр: «Биһиги хатыҥнарбыт ордук кэрэлэр, ордук нарыннар…» Софр. Данилов. Мин соххор, эн соххор — эн соххор, мин соххор диэн курдук (көр соххор)
др.-тюрк. бен, мен, мин, тат. мин, уйг. мэн, кум. мен

I
туохт.
1.
тарт диэнтэн холб. туһ. [Кыыстаах уол] сыһыары тардыһан, бэйэ-бэйэлэригэр умсугуйсан уһуннук уурастылар. Саха фольк. Дьоно үөрэ-көтө кыһыллыбыт балыгы тардыспытынан, айахтарыгар симмитинэн бараллар. «ХС»
Уйбаан аҕатын кытары …… оҥочо ханаппаакылыыра, муҥха тардыһара. «ХС»
2. Илиигинэн туохтан эмэ тутуһан баран бүтүн бэйэҕин тардан туруор. ☉ Ухватившись за что-л., подтянуться, чтобы сесть или встать
Сайсары баттыктарыттан тардыһан турарга мөккүһэр. Суорун Омоллоон
Аянитов кириэһилэтин өйөнөрүттэн тардыһан турда. Софр. Данилов
[Эмээхсин] кийиитин көмөтүнэн быаттан тардыһан олордо. М. Доҕордуурап
△ Быаҕа бааллан иһэн төттөрүлэс, атын сир диэки дьүккүс. ☉ Тянуть в другую сторону, упираться (будучи запряжённым, на поводке и т. п.)
Сиэттим. Бөрөм өсөһөн тардыһан көрөөрү гынна, төбөтүн булкуйбахтаата. Т. Сметанин
Ойоҕос ат, бостуруоҥката босхо баран, тардыспакка гынан көрө-көрө, сүүрүүтүн эбэн истэ. Эрилик Эристиин
3. Кимиэхэ-туохха эмэ дьулус, талас. ☉ Тянуться, испытывать тягу, стремиться к кому-чему-л.
Киһи баайга тардыһар. Амма Аччыгыйа
Маннык [сааскы] күн аҥаардастыы үчүгэйи эрэ баҕараҕын, үтүөҕэ эрэ тардыһаҕын. Н. Лугинов
[Маҕаачый] соҕотох ынах буолан тэһийбэтэ, үөргэ тардыһара эбитэ дуу, пиэрмэ сүөһүлэригэр бара турара. Далан
Биһиги бэйэ-бэйэбитигэр муҥура суох тардыһар этибит эрээри, дьиҥ өйдөһүүгэ кэлин хаһан да тиийбэтэхпит. «ХС»
4. Биир-биир кэлэн биир сиргэ түмүлүн, мунньуһун; туохха эмэ холбос, кыттыс. ☉ Стягиваться, собираться в одном месте; присоединиться к кому-чему-л.
Оонньуу өрөгөйө — бэс ыйын ортото — ыһыах. Ыҥырсан, тардыһан ыһыахха барыы, мааны таҥаһы таҥныы. Далан
Таммахтар мунньустан, тардыста сүүрүгүрэн, улуу өрүстэр буоланнар, таас хайалары тоҕута солоон түһэллэр. Амма Аччыгыйа
[Баайдар] билигин албыннаан, түөкэйдээн бэйэлэрин кэккэлэригэр дьон тардыһаллар. С. Ефремов
5. эргэр. Туох эмэ үөһэттэн бэриллэргэ тиксээри дьулус, ону көрдөс. ☉ Добиваться чего-л., просить что-л. у всевышнего, искать что-л. (напр., счастье)
Икки ини-бии Аҥыы-аҥыы айхал тардыһа Арахсан хааллылар. А. Софронов
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Нэһиилэ, кыл тыына кырдырҕаан, Сур тыына сурдурҕаан, Өрөгөй көрдөһө, Талаан тардыһа сытта. С. Васильев
♦ Атах тардыс көр атах
Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай. А. Сыромятникова
Ханыы тардыс көр ханыы. Биир суоссоҕотох хатыҥыр уоллаахтара, эр киһи быһыытынан, эр киһини, Дьулустааны ханыы тардыспыттыы одуулаһар. Э. Соколов
◊ Мас тардыс спорт. — мас тардыһыытыгар күрэхтэс. ☉ Соревноваться в перетягивании палки
Мас тардыһан, көтөхсөн, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
Кеша дьарамай, сула эрээри миэхэ күүһүмсүйэр, мас тардыһаары тииһэр. Н. Габышев
II
даҕ., кэпс. Кыра дэҥи көрбөт, тулуйбат; кыраттан кыыһырар, өһүргэнэр. ☉ Легко приходящий в раздражение, вспыльчивый
Тардыс киһи син биир кыыһырсыан, көҥөһүөн, холдьохсуон наада. Далан
Уола киһитинэн мөлтөҕүн, майгытынан тардыһын Никифоров кинээс билэрэ. М. Доҕордуурап
Макаар [«Бэйэтэ эмтиэкэ»] өйөсанаата муҥутаҕын, майгыта-сигилитэ татымын, тардыһын ааптар уустуктук иҥэн-тоҥон көрдөрөр. «ХС»

1. былдьаа диэнтэн холб. туһ. Тус-туспа бөлөх бандьыыттар иҥниһэ түһэн бараннар, халаабыт үптэрин былдьаһан, арыт бэйэлэрэ кыргыһан кумахтаһан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Сүбэлэһэн буолумуна, бииргэ дьукаах олорор дьон ол эмиэ туохпутун былдьаһан этиһэр, охсуһар үһүбүөт. М. Доҕордуурап
   Мииккэ сир былдьаһар үһү, Кыталыктаах саамай көнө хоҥсуурун ылаары гынара буолуо. А. Сыромятникова
2. Инниҥ диэки сууххайдык дьулуурдаахтык бар (баран иһэр хайысхаҕынан эбэтэр туох эмэ соруктаах). ☉ Идти безостановочно вперед (по направлению следования или в сторону чего-л. с определенной целью)
   Сииктээх, чэҥнээх хотонтон Тымныыга тахсан аһаан, Сиидэ курдук оҕустарбыт Тыһаҕастар, борооннор Игээннэрэ тачыгыраан; Иһирдьэни былдьастылар. Күннүк Уурастыырап
   Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай
   Тымныы ууга баҕаран, тамаҕым хатан утаттым. Оттуур сирбин быраҕан, Отуум диэки былдьастым. Р. Баҕатаайыскай
   Көмүс күнүм санньыйа Киирэр сирин былдьаста, Маайа ынах хамыйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
3. көсп. Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн эрдэтинэ куот. ☉ Бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно)
   Лөгүөнтэй төҥкөйөн, ньыхайан тыаны былдьаста. Хараҥа ойуур иһигэр саһан хаалла. В. Протодьяконов
   Үрүҥнэр саба түһүүттэн уолуйан хааллылар, дьиэ кэннинээҕи тыаны былдьастылар. П. Филиппов
   Тугу да ылар, өйдүүр бокуойа суох Оппоос дурдатын аанын былдьаста. «ХС»
4. Тугу эмэ түргэнник, урут оҥоро, этэ охсорго дьулус. ☉ Стремиться сделать или сказать что-л. раньше других
   Ээ, түксү! Хантан буллараары гынаҕын, инньэ диэн уора барыам дуо?! — Миитэрэй ситэ этиппэккэ былдьаһан саҥарда. Амма Аччыгыйа
   Кытыыны булаат, сыыр аннын диэки былдьастыбыт. ПДА СС
   ♦ Аат (аат-миҥэ, аат-сурах) былдьас көр аат I
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду айыллыаҕыттан ыла, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаан-мөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байхал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Бэрт былдьас сөбүлээб. — кимниин эмэ туохха эмэ күрэстэс, аат-суол былдьас. ☉ Соперничать в известности с кем-л.; стараться любой ценой быть лучше
   Олус эрдэ биһиги кинини [П. Ойуунускайы] куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору көҥүл ыытан, кини этин-хаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон
   Дьоннор эһигини: эйигин даҕаны, Ираида Ивановнаны даҕаны бэрт былдьаһаллар дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Эйэлээхтик күрэхтэһии — Үтүө аакка тириэрдэр, Бэрт былдьаһан тиниктэһии — Саакка-суукка тириэрдэр. И. Гоголев
   Илин былдьас көр илин I. Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
   Бары тус-туһугар иннилэрин көрүнүөхтэрэ, Илин былдьаһыахтара, Иирсэн барыахтара... А. Софронов
   [Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытары илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ
   Ол да буоллар бэйэ-бэйэлэрэ күөнтэһэ, илин былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Күрэс (күрэх) былдьас — 1) күүскүнэн, быһыйгынан о. д. а. күрэхтэс, холос, куоталас. ☉ Состязаться, мериться силой в борьбе, беге и т. п. Ону эйигин көрдөһөбүн мин иннибэр бараҥҥын күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көр. Ньургун Боотур
   Абааһы уола Ньургун Боотурга: «Дьэ, ол эрээри мин даҕаны эйиэхэ сүөл дойдуттан сөптөөх киһи буолуом, тэгил дойдуттан тэҥнээх киһи буолуом диэн тахсыбытым. Дьэ, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрдөхпүт!» Саха фольк. [Боксердар] кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьастылар. Н. Лугинов; 2) көр бэрт былдьас
   Күн сирин күүстээҕин кытта Күрэс былдьаһар одун санаабын, Мөккүөр бөҕөбүн мөлтөппөппүн, Мөккүөр бөҕөнү төннөрбөппүн! П. Ойуунускай. Сүһүөҕүн былдьаһан — тэмтэрийэн баран, охтумаары, туруйалаан ыл эбэтэр куһаҕан суолга (килэҥ мууска, туруору сыырга о. д. а.) бэдьэйэн хаамп, сүүр. ☉ Споткнувшись или поскользнувшись, чтобы не упасть, быстро перебирать ногами или на плохой дороге (гололед, крутой спуск и т. п.) ходить, бегать короткими шажками
   Маннык кутталлаах сиргэ аты сиэтэн киирэр эбии кутталлаах — ат сүһүөҕүн былдьаһан, иннин диэки өрө батыччахтаан иһэн, үрдүгүнэн ааһыан сөп. Н. Заболоцкай. Тутуу былдьас — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урут оҥорорго дьулус. ☉ Стремиться сделать что-л. раньше кого-л.
   Сүүйтэриигэ барбыт сүөһү сонно өлөр. Сүүйбүт дьон сүүйтэрбит киһи кэргэттэрэ үҥсэннэр төттөрү ылыахтара диэн тутуу былдьастахпыт диэн өлөрөн сиэн-аһаан иһэллэр. Эрилик Эристиин
   Билигин арай эн биһикки эрэ итини оҥорорго [Бадаайкыны өлөрөн баайын халыырга] бэрт тоҕоостоох сиргэ сылдьабыт. Ол да иһин уһаппакка-кэҥэппэккэ тутуу былдьаһарбыт наада. Д. Таас
   Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? Кинилэр Саха сирин баайын-дуолун тутуу былдьаһан супту уулуох этилэр. И. Гоголев. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар — 1) ыарахан ыарыыттан, бааһырыыттан өйө суох сыт. ☉ Лежать без сознания, чувств от тяжелой болезни, ранения
   Тугу да билбэккэ тыын былдьаһан эппэҥнии сытар Калмыковка укуол оҥоро, хаан кута сылдьар икки луохтуур туора киһи олорорун өйдөөн да көрбөттөр. Амма Аччыгыйа
   Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри өйдөнө илик. Иһиллибэт гына тугу эрэ баллыгырыыр, хаһыытыыр, тыынын былдьаһан өрө мөхсөр. Н. Лугинов; 2) өлөөрү сыт, өлөн бар, өлөөрү мөҕүс. ☉ Умирать, биться в предсмертной агонии
   Тыынын былдьаһан түүн үөһэ Оҕо кулуннуу мөхсөр. Ийэ ыксаабыт сүрэҕэр ыар санаа сөрөнөр. П. Тулааһынап
   Кини [Давыдов] өйүн сүтэрэ-сүтэрэ тыынын былдьаһан, кэдэйдэр кэдэйэн, тиэрэ кэлэн түстэ. М. Шолохов (тылб.); 3) кими эмэ утары, тыыннаах хаалар туһугар, өлөрү кэрэйбэккэ охсус. ☉ Бороться против кого-л. не щадя себя, чтобы остаться в живых
   Тыын былдьаһар сахха Тыҥырахтаах эмиэ үчүгэй буолара, Турута харбаһар сахха Тумустаах эмиэ үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Хаардаах тибиилээх буурҕа киһи уонна кыыл тыыннарын былдьаспыт суолларын-иистэрин, хааннарын бүүс-бүтүннүү мэлдьэһэн, сууйан-сотон кэбиспит этэ. Н. Заболоцкай
   Аана хайдах тыыннаах хаалбытын уонна бандьыыттар барбыттарын кыайан өйдөөбөккө, ол тыын былдьаһан мөхсөн тахсыбыт сиригэр дөйөн олорбута. Н. Заболоцкай