абылаҥнаах диэн курдук
Кини [Соня] Сөдүөт абылааһыннаах кэрэ сабыдыалыгар ылларан, уол сэһэнин аҥаардастыы истэ олордо. Д. Токоосоп
Мин дьиҥнээх искусство диэн итинник күүстээх, абылааһыннаах, сабыдыаллаах буолар эбит буоллаҕа диэн түмүккэ кэллим. Багдарыын Сүлбэ

алкый диэнтэн атын
туһ. Бар дьоҥҥутугар, Очурга оҕустарбакка, Араскаакка алкыйтарбакка, Айаннаан тиийэҥҥит, Ахтылҕаҥҥытын таһаарыҥ. П. Ядрихинскай. [Куралай Кустук:] Аар-дьаалы, ааһар былыт албаһыгар алкыйтара сыспыппын, бэйи эрэ аны бэйэтин [кыыһы] көрүөххэ! Д. Апросимов
Аныгы абылаҥнаах үйэ аан ийэ дойдуну соҕотохто алкыйтаран ааһар адьынаттаах. С. Федотов
Аан дайды аҥаардастыы Атаҕастабылыгар алкыйтаран. Аттанар күнүм аһайда. А. Софронов

туохт.
1. Ис искиттэн (этиҥхааныҥ өрүкүйүөр, долгуйуоххар диэри) манньыйан, көнньүөрэн кэл. ☉ Испытывать внутренний прилив радостного волнения, вдохновения, быть в отличном настроении
Саймаархай салгыннаах сандал саас маҥнайгы үтүөкэн, күндээрэр күөх халлааннаах күннэрин ким истиҥник эҕэрдэлии, ис сүрэҕиттэн иэйэ көрсүбэтий! С. Никифоров
Ол кырдьаҕас сылбырхай чэйи иһэн сырылата-сырылата бэркэ иэйэн аргыый сэһэргии олорбута. П. Филиппов
Күн киирэрин Джамиля ис иһиттэн иэйэн иһийэн туран көрбүтэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, истиҥник, чугастык сыһыаннас. ☉ Быть дружески настроенным, расположенным к кому-л.
Буолар-буолбат баайсыынан, Муҥнаамаҥ даа киһини! Эрэннэххэ, иэйдэххэ Эр бэрдэ буолан тахсаарай! Л. Попов
Илииһинэй тылы эппэт, Идэҥ-халаҥ буолан, иэйбэт, Мэлдьи иҥин хаана сойбут, Мэлдьи дьэбин уоһуйбут. Күннүк Уурастыырап
3. Улаханнык саҥа таһааран айманан, ытаан сулан, онолуй. ☉ Громко, жалобно стенать, причитать
«Һуу! Өллүм да өллүм... абырааҥ... Ийэккээм, оҕотоо, өллүм... Аҕаккам оҕотоо, өллүм... Абытайбын да айыккабын... һуу!..» - диэн иэйбитинэн барда. П. Ойуунускай
[Оҕом Киэсэ] итинтэн аҕыйах хонон баран аҕата тиийэн кэлбитигэр, кини Дьаҕаарап кинээс оҕото буоларын уонна аҕатын кытта барсарын туһунан эппитигэр иэйиикээн иэйиитин иэйбитэ. Эрилик Эристиин
Эн иннигэр, ыар курус чааскар ытыы-соҥуу мин иэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
4. поэт. Киһи дууһатын таарыйардык араастаан уларыйан дьиэрэй, дуорай, тыаһаа. ☉ Издавать волнующее звучание, звуки, берущие за душу, доходящие до самого сердца
Ойуур кэтэх томторугар Оҕо-уруу үҥкүүлүүрэ, Бастыҥ күүлэ кырыытыгар Байаан оонньоон иэйэрэ. С. Васильев
Абылаҥнаах төрөөбүт буорум, Эн миигин кэрэҕэ угуйаҕын, Нарыннык иэйэр хомуһум Дьикти ырыатыгар уһуйаҕын! Чэчир-76
Алыптардаах дорҕооттор Имэҥнээхтик иэйдилэр: Хаары хаһар тугуттар Илэ көстөн кэллилэр. Н. Калитин (тылб.)
ср. тюрк. сэв 'любить'

даҕ.
1. Бытааннык үөһэ диэки сыыйыллан тахсар (хол., буруо). ☉ Медленно и плавно поднимающийся вверх (напр., о дыме). Унаархай хойуу буруо
2. көсп. Уһун тартарыылаах, эҥсилгэннээх (хол., ырыа, тойук). ☉ Тягучий, протяжный (о песне)
Аркыастыр, унаархай тиһэх дорҕооннорун көй салгыҥҥа өрүтэ ыһыахтаамахтаат, ах барда. П. Филиппов
Унаархай эбэтэр дэгэрэҥ Сахалыы ырыабыт дьиэрэйэр. М. Хара
Кулаковскай оҕо сааһа үөрэҕэ суох сахалар абылаҥнаах олоҥхолоро, унаархай тойуктара, эрэдэһиннээх таабырыннара, чаҕылыҥнас остуоруйалара …… муҥутуу сайдыбыт кэмэ этэ. АЕЕ ӨӨ
3. көсп. Бытаан, эҥээркэй (хол., куолас, саҥа). ☉ Плавный, неторопливый (о голосе)
Кубархай сирэйдээх эдэр баачыка унаархай куолаһынан сымнаҕастык эттэ. И. Гоголев
Уу харахтаах, Унаархай саҥалаах Урааҥхай саха. НСА ПШЯП
[Оҕонньор] тэҥ, унаархай куолаһынан Делаҕа саалтыыр аахпыта. Н. Некрасов (тылб.)
4. көсп. Наҕыл, холку, бытаан. ☉ Неторопливый, спокойный
Эн, Уу долгунун курдук, Унаархай бэйэҕин Уорба санаабынан Уҕалдьылыам суоҕа. А. Софронов
Уой, бу, Мила, ыалдьаҕын дуу? Туттарыҥ наһаа унаархай. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ айылҕа барахсан хампа күөх киэргэлинэн сириэдиччи симэнэн, сүктэн эрэр унаархай кыыс оҕоҕо маарынныыр күүтүүлээх күндү кэмэ улам чугаһаан иһэрэ. «Чолбон»
5. көсп. Ыраахха диэри тайыыр, уһаантэнийэн көстөр. ☉ Большой, протяжённый, обширный
Эн Киэҥ киэлигэр, Кэтит таһааҕар, Унаархай устаҕар Сэссилиисимэҕэ тиийэр Ситиилэри, тутуулары Сиһилии иһиттим, Көччүйэ көрдүм. А. Софронов
Ол кэмтэн билиҥҥэ диэритин Суол ыйар эркээйи буолтара Дойдубут унаархай киэлитин Сырдаппыт Кремль уоттара. С. Тарасов
Амманы санаатахпына Абаҕа унаархай хочото, Аҕам аччыгый алааһа, Алтан ымыйа чараҥа Харахпар бу кэлэн көстөр. К. Туйаарыскай

аат. Туох эмэ (хол., балаҕан) тула эркин курдук туох эмэ (хол., хаар) томточчу өрөһөлөммүтэ. ☉ Невысокая насыпь (напр., снежная) вокруг чего-л. (напр., юрты), завалинка
Бэйэтэ окуопа хайыҥар хаптас гынар. Н. Якутскай
Көмүс ньээкэ уйаҕа хайдах тоҥуоҥуй?! Хаар, муус даҕаны хайыҥнааҕын иһин Хаһыҥтан, тыалтан харыстыыр абылаҥнаах алаһа. С. Тарасов
Тордох ыксатыгар күрдьүллүбүт хаар хайыҥҥа икки туут хайыһар туруору анньыллыбыта көһүннэ. Н. Абыйчанин
Бүөтүрү үүт уурар омуһахха укпут уонна омуһах хайыҥын тоҥ буорун хойгуонан көөрөтөн көмөн дуомнаабыт. С. Маисов
♦ Хайыҥ охсун — туох эмэ кэлин бэйэҕэр куһаҕан буолуоҕуттан дьаахханан быыһанар, көмүскэнэр суолгун бэлэмнээ, куотунар сүбэҕин эрдэттэн булун. ☉ Подготовить почву для своей защиты или оправдания, застраховаться чем-л. от чего-л. (букв. возвести [вокруг себя] снежную преграду — раньше якуты насыпали вокруг своей юрты снежные завалины хайыҥ для защиты от холода)
Макар үөлээннээҕин туттарыттанхаптарыттан бу көрсүһүү олус уһаан, дириҥээн барыан сөбүн көрөн, эрдэттэн хайыҥ охсунна. Н. Лугинов
Мандаарап кэлбититтэн ыла кини салалтаҕа муҥур ыраахтааҕы буолан олорбута буралларыгар тиийбитин өйдөөбүтэ. Ол иһин эрдэттэн хайыҥ охсуммутунан барбыта. В. Протодьяконов
Сэтээтэлгэ, хайыҥ охсуна таарыйа, этэн көрдүм да, ол күтүр сирэйбин суор курдук тоҥсуйда. М. Доҕордуурап
◊ Ойбон хайыҥа көр ойбон
Убаһаларын уулатар ойбоннорун хайыҥа өрөһөлөнөн улахан даҕаны. Н. Габышев
Ким эмэ сылайан турдаҕына, солбуйан ойбон хайыҥар олордон сынньатабыт. ТМ ДК

даҕ.
1. Дьиримнэс күүгэннээх эрэһэ долгуннаах. ☉ Покрытый рябью; пенистый (о волнах)
Эбэбитин биһиги Эмиэ бииргэ туоруох диэн Эрэһэлээх долгуҥҥа Эрдиилэнэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
Эрэһэлээх долгуннаах Эҥсиллэр уулардаах Эрэлийэр бурууктаах Элиэнэ эбэкэм Эҕэрдэлээх кытылыгар …… Уруй-туску олбохтоох Ороссолуода хочото Олохсуйан олорор. Н. Степанов
2. көсп., фольк. Аймалҕаннаах, сүпсүктээх (илин халлаан). ☉ Беспокойный, тревожный (о восточном небе — в олонхо)
Эрэһэлээх илин халлааннарын Эҥийэлээх иитин аннынан Эрийэ баттаан көрдөххө …… Улуу удаҕан дьахталларым Илгистэ-эккирии туралларын курдук [тыалардаах эбит]. П. Ойуунускай
3. Бөҕө миилэлээх, бөҕө (тиис). ☉ Крепкие (о зубах)
Эрэһэлээх тииһим эргэрэн эмтэрийбитин Эмээхсин буолан баран Эдэрдээҕи сааспын Эргийэн көрдөхпүнэ Этэр тылыҥ тиийбэтинэн Эгэлгэ-эриэккэс эбит. А. Софронов. Уол оҕо барахсан …… Эрэһэлээх тииһэ Эмтэрийбитин иһин, Киэһэ хонорун кэмнэнэр, Сарсын турарын сананар. Саха нор. ыр. II
4. Илбистээх, абылаҥнаах (тыл). ☉ Проникновенный, внушительный (о слове)
Дьэ, мин киһи эрэһэлээх тылым иччитин Икки тэргэн ый тэҥнээҕэ буолбут кэй чуор кулгааххытынан истэ сэҥээрдиҥитиий. А-ИМН ОЫЭБЫ
5. Чуор, сэргэх (кулгаах). ☉ Чуткий (об ушах)
Этэр тылбын Эрэһэлээх кулгааххынан Истэн тур эрэ! Д. Говоров
6. Туруору көрөр, сытыы (харах). ☉ Прямой, острый, проницательный (о взгляде)
[Квагантирадзе] Мунна өссө кырыыламмыта, чыпчылыйбат эрэһэлээх хараҕа төгүрүйэн кэҥээн кэлбитэ. «Кыым»
♦ Икки эрэһэлээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах — олус киэҥ төгүрүк сырдык харахтаах. ☉ С большими круглыми, словно два кольца узды с мундштуком, глазами.