уст. волшебство, колдовство, чары.

с. (колдовство) ап, хомуһун; как по волшебству абылаабыт курдук.

волшебство, чародейство, колдовство; ап үөрэҕэ обучение магическим приёмам # илии аба умение, мастерство в рукоделии.

аат. Алыбы көрдөрүү; алып күүһүнэн баһыйыы, сүүйүү. ☉ Волшебство, колдовство
Аһара ыарахан трюгу итинник олус чэпчэкитик толоруу билбэт киһиэхэ, кырдьык, алыптааһыҥҥа чугаһыыр этэ. ДьДьДь

аат. Ап күүһэ, ойуунудаҕан аба. ☉ Волшебство, колдовство, чары
Мин бэйэлээх Албаспын алкыйан Хомуһуммун хомунан Хотой кыыл буоламмын көттүм. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини бэйэтин туһугар эмиэ аатын киһи ааттаабат, оҕонньорунааҕар ордук хомуһуннаах удаҕан этэ. Н. Якутскай
Ордьонумаан ойуун хомуһунун көрдөһөн ааттаһан ылбыт дииллэр. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. ховуз ‘заклинание для изгнания злого духа’

уст. 1) камень из желудка или печени (нек-рых животных и птиц, якобы имеющий магическую силу вызывать изменение погоды); 2) ветер, буря (вызываемые колдовством); саҥарбыта сата буолар фольк. его речь становится бурей # сата баһын тарт = поднимать шумиху.

I
аат.
1. Итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун. ☉ Колдовство, чародейство, волшебство
Оннооҕор буолуох былыргыттан кэлсибит апка абылатар, үгэскэ сүгүрүйэр кинитээҕэр буолуох бааллар. Н. Заболоцкай
Ол дойдуттан хомуһун бөҕөҕө уһуйуллан, ап бөҕөҕө алкыллан, аар-саарга аатырар ойуун буолан тахсыбыта. Болот Боотур
Чарчыына иһит арыгы туруоран, көрдөһөн-ааттаһан, ойуун абын өһүлтэрбит. И. Гоголев. Тэҥн. хомуһун
ср. монг. аб ‘волшебство’
2. көсп. Ким-туох эмэ киһини умсугутар, тардар күүһэ. ☉ Колдовская, чарующая сила кого-чего-л.
Онтон ыла таптал абыгар ылларар санаата суох этэ. Н. Габышев
Үөрэх арчылаах абынан Үтүөрпүт элбэх буойунун Эйэҕэс махтал суругун Эн остуолгар ааҕабын. И. Чаҕылҕан
Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах, нуучча дьоно Поэзия абынан Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
II
даҕ. -Аҕ, -ар, -аһ — диэн саҕаланар олохторго сыстар: ап-аҕылас, ап-араҕас, ап-аһыы. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов -аҕ, -ар, -аһ: ап-аҕылас ‘весьма тяжело дышащий, с очень коротким ды-ханием’, ап-араҕас ‘желтый-прежелтый’, ап-аһыы ‘очень кислый, острый, креп-кий’, ап-арылхай ‘очень большие и свет-лые (о глазах)’
Кытарчы уойбут кө-рүҥнээх эрээри, субу кирилиэһи сабыс-саҥа тахсан турар киһилии, ап-аҕылас. «ХС»
Уйаҕа собус-соҕотох, ап-араҕас аппаҥныыр айахтаах, саллаҕар бастаах, баҕа курдук баҕайы бахчаллан олороро. И. Федосеев
Кини ап-арылхай харахтарынан тургутардыы көрдө. «ХС»
Ап-аһыы көлөһүн киһи хараҕар киирэр. Н. Павлов
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. Наар ап-аһыы буруонан тыынар курдуга. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. сап: сап-сарыҕ ‘темно-желтый’

1. аат.
2. Урукку өйдөбүлүнэн сүөһү, кыыл ханныттан, быарыттан эбэтэр улар куртаҕыттан көстөр, күн сырдыгар көһүннэҕинэ, күнү-дьылы тосту уларытар (хол., силлиэни, дохсун ардаҕы, тымныыны, куйааһы түһэрэр) аптаах таас. ☉ Магический камень, который обнаруживается в желудке или печени скота, лося, оленя, а также глухаря. По народному поверью, его появление вызывает резкое изменение погоды (бурю, дождь, холод и т. п.)
3. Халлаан сэтэрбит курдук улаханнык уларыйан, дохсун силлиэ, буурҕа түһэн өрө-таҥнары ытыллыыта. ☉ Необычайно сильное проявление бури, непогоды
   Буурҕа, холорук ытыйбытын курдук Буор оргуйбут, Күдэн көппүт, Мас барчаламмыт, Сата турбут, Сапсык буолбут. П. Ойуунускай
   Тоҕус холорук доҕуһуоллаах, аҕыс сата аргыстаах, …… ат атаҕын тыаһа өрө тибийэн, үтүгэн аартык айаҕар ньиргийэн кэлэн баран, хорус гына тохтуур. Суорун Омоллоон
4. көсп. Улахан хабараан охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Жестокий бой, кровавое сражение
   Эмиэ сэрии силлиэрдэ, Эмиэ сата тардылынна. Күннүк Уурастыырап
   Днепр арҕаа эҥээригэр Дирбиэн сата тыаһаата. Кыайыы тимир тибиитэ Өстөөх үөрүн кыйдаата. И. Чаҕылҕан
5. көсп. Туох эмэ үлүскэннээх күүрээнэ, күүһэ. ☉ Неослабевающая сила чего-л. (напр., какого-л. чувства)
   Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
   Саргылаах санаам кыната, Сахалыы ырам сатата Эйиигин кытта буолуоҕа, Эйиигин арчылыы туруоҕа. М. Ефимов
   Кини нуучча өйүн-санаатын сататын албын суолунан тохтотуо суоҕа. П. Филиппов
6. даҕ. суолт. Сата курдук күүстээх (тыал); саталанар, күүстээх тыалланар (хол., туох эмэ көтөр албастаах кыната). ☉ Свирепый (о ветре); поднимающие сильный ветер (напр., о крыльях кого-л., обладающего магической силой). [Кыһыл Ойуун:] Кырыыстаах сата кынаттаах Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай ытыспынан Хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөн Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! П. Ойуунускай
   Балаҕан барыкка тимирэн, Халҕана «хаахыр» диэн хаалбыта, Барбыт дьон суолларын тибиинэн Хахсааттаах сата тыал саппыта. Күннүк Уурастыырап
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам Уларыйан киирэн барда, Оччоото, намыраата. П. Тобуруокап
   ♦ Сата баһын тарт — 1) тугунан эмэ улахан иирээн, айдаан тахсарыгар сылтах буол. ☉ Стать поводом к раздору, скандалу
   Саҥардаххына сата баһын тардыаҥ турар. Болот Боотур; 2) улахан айдааны тарт, иирээни таһаар. ☉ Поднимать большой шум, сеять раздор, устраивать скандал
   Сатаабат сата баһын тардар (өс хоһ.). — Оо, абаккам… ол хара түүлээх субайы тиэрэ биэрбит киһи, баччатааҕы киһиэхэ ас да бөҕө буолуох этэ… — Кэбиһиий, доҕоор, сата баһын тартаҕыҥ дьэ ол дии. «ХС». Сата буурай — дохсун сата, дохсун силлиэ; саталаах дохсун охсуһуу, кыргыһыы. ☉ Буря огромной силы; свирепое сражение, жестокий бой
   Сата буурай түһэн Сатыылаан турбутугар, Өстөөҕү сүүһүн тэһэр Үтүөкэннээх снайпер дэппиккин Үөрэн даҕаны истибиппит, Үс бүк үрдээбиппит. Р. Баҕатаайыскай
   Сата буурай быыһыгар сааллар чаҕылҕан уоттара сапсыйдылар. Эрилик Эристиин
   ◊ Сата таас — сата
7. 1 диэн курдук. [Ап-Чарай:] Ээй-ээ, били ини-биилэр иһээхтииллэр эбит. Олоруохтааҕар кинилэри муодалыам буоллаҕа, сата тааһым сатаны түһэрээ ини. И. Гоголев
   ср. др.-тюрк. йат ‘колдовство, волшебство, связанное с вызыванием дождя и ветра’, сата ‘коралл’, тюрк. йада, йада-таш ‘магический камень, силой которого вызывают выпадение и прекращение дождя и снега’, бур. зада ‘ненастье, дождливая погода’, монг. дьада ‘безоар для вызывания ветра и дождя’