дьаһахтаа диэнтэн бэй
туһ. Айыы-хаан аймахтарын Аналлаахтара буолан бараммыт Түҥнэри төлкөлөннүбүт, Таҥнары дьаһахтанныбыт. П. Ядрихинскай

сүөдэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдүөр ыал оҕотун Сүөдэҥнэттэҕиҥ буолуо, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕотун Адаҕыттаҕын буолуо?! П. Ойуунускай

айыы-хаан аймаҕа (аймахтара) фольк. — Орто дойду дьоно; саха норуотун эпическэй аата. ☉ Люди Срединной (подсолнечной) земли; эпическое название якутского народа
Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай
Айыы-хаан аймаҕын араҥаччылыыр Аал Луук Мас намылыйа айгырыыр. Баал Хабырыыс

араҥаччылаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Туйаарыма Куо:] Үрдүктэн ыйаннар, Үөһэттэн анааннар Айыы хаан аймаҕын Араҥаччылата киллэрбиттэрэ. Күн айыы ууһун Көмүскэтэ түһэрбиттэрэ. П. Ойуунускай

аат.
1. Киһи-сүөһү самыы өттө, самыы өттүн кэнниттэн көстүүтэ; таҥас самыы диэки өттө. ☉ Бедренная часть туловища, ляжка человека или задняя часть туловища, круп лощади и вид её сзади; нижняя бедренная часть одежды
Аллаах ат барахсан Таскылдьыйар таһаатын талаһаланан Аҕыс хараҕалаах айан хаан суолун Атаххынан арыйан кэллиҥ. Саха фольк. Тоҕо Өрөгөйдөөх өрөгөр өттүкпэр Өрбөҕү ыйаатыгыт? Тоҕо Саргылаах самыым таһаатыгар Сарымтыбыт куулу баайдыгыт? С. Васильев
Бичиктээх таҥаһынан киэргэннилэр, Дьарҕаалаах таҥаһы таҥыннылар, Таһаалаах сону кэттилэр. С. Зверев. [Сылгы] өттүгүн алын өттүнээҕи тас куҥун кэлин таһаата диэн этиллэр. Сылгыһыт с.
2. Киһи уҥуоҕун, этин-сиинин быһыыта, уопсай тас көстүүтэ. ☉ Фигура, стан человека
Марина дьикти нарын баҕайытык уһун, кэдэгэрдиҥи көнө таһаатын намылдьытан эрэрдии чэпчэкитик, тыаһа суохтук үктэнэн хаамара. Э. Соколов
Тустууктар ньыгыл быччыҥнарын, кэрэ таһааларын аһаҕас түрүкүөлэрэ хаххалаабат. НЕ ТАО
Ол имигэс тупсаҕай таһаа, ол тырымнас уоттаах харах мин өйбөр иҥэн хаалбыта. «ХС»
3. Туох эмэ көстөр иэнэ, киэҥэ. ☉ Видимая поверхность, пространство чего-л.
Араас суол өҥнөөх Аракыата уоттара Халлаан үрдүк таһаатын Хайыта салаатылар. Күннүк Уурастыырап
Күдэпчимэ [сир аата] киэҥ таһаатыгар кэбиһиилээх оттор өрө чочоруһан тураллар. А. Фёдоров
Куорат кэрэ таһаата күлүмүрдүү, үлэ-тутуу дьулуурунан ньирилии-ньиргийэ турара. И. Бочкарёв
ср. тат. таза ‘здоровый’, уйг. таша ‘широкий, обширный, большой’, бур. таша ‘бедро’

алҕат диэнтэн дьаһ
туһ. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыы хаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Былыргы баай саха ойуунунан алҕаттаран, оҕолоноору, дьиэтигэр оҕо уйатын оҥорторбут. Багдарыын Сүлбэ

аат. Бэйэтин туһатыгар кырдьыгы сымыйа, сымыйаны кырдьык курдук көрдөрөөччү. ☉ Тот, кто считает неправыми всех, кроме самого себя
Айыы-хаан санааларынан ыллаабыппын Атыннык өйдөөччүлэр үксээтилэр, Баһааҕырдар бардам адьынатынан, Балыйааччылар да элбээтилэр. С. Данилов

адаҕый диэнтэн дьаһ
туһ. Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕотун Адаҕыттаҕыҥ буолуо?! П. Ойуунускай
Бүтүн аан дойдуга алдьархайы адаҕыппыт адьырҕа өстөөҕү садаҕаласпыт албан ааттаах Кыһыл Аармыйа саллааттарабыт. Н. Кондаков
Кини куһаҕан хоптолору адаҕытымаары, балыгын иһин-үөһүн сиргэ көмөр гына эрдэттэн дьаһаммытыттан астыммыта. И. Федосеев

туохт. Күлүк курдук буолан аат эрэ харата хамсаа. ☉ Двигаться медленно неясной тенью
Хамсыктаах хара-дьай дугуйданан, Айыы хаан аймаҕын Аҥаардастыы атаҕастаары, Күн улууһун дьонун Көҥүлгүнэн күөмчүлээри, Күлүк буолан күлүҥнээтин, Барык буолан барыҥнаатын! П. Ядрихинскай
Күнү быһа дьиэҕэ, хотоҥҥо күлүҥнүүр. А. Федоров. Ыараханнык тыынан хаамар киһи күлүгэ муостаҕа түһэн күлүҥнээтэ. П. Аввакумов

туохт., үрд. Эт, кэпсээ (кырдьаҕас киһи ханнык эмэ дьоһуннаах түгэҥҥэ анаан этэр ытык тыла — өйдөөх, кэскиллээх, иһирэх тыл). ☉ Вещать, изрекать (заветные слова — обычно стариками по какому-л. значительному случаю). Аман өскүн амалый, кэс тылгын кэпсээ
□ «Айыы хаан аймахтара Анаан-минээн ааттаспыттарын Аккаастанан кэбиһэр Адьас сатаммат!» — диэн амалыйда [Тойон Дьөллүүт бухатыыр]. П. Ядрихинскай
Ытык эмээхсиммиэт, туох дии саныыргын Аман өскүн амалыйан иһитиннэрэриҥ буоллар... И. Гоголев
Ааттаһа-көрдөһө айах тута, ас кута Алгыс тылларбын амалыйдаҕым ини да... М. Тимофеев