дьаһахтаа диэнтэн бэй
туһ. Айыы-хаан аймахтарын Аналлаахтара буолан бараммыт Түҥнэри төлкөлөннүбүт, Таҥнары дьаһахтанныбыт. П. Ядрихинскай

сүөдэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сүгүнүнэн сүктүбэт Сүдүөр ыал оҕотун Сүөдэҥнэттэҕиҥ буолуо, Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕотун Адаҕыттаҕын буолуо?! П. Ойуунускай

араҥаччылаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Туйаарыма Куо:] Үрдүктэн ыйаннар, Үөһэттэн анааннар Айыы хаан аймаҕын Араҥаччылата киллэрбиттэрэ. Күн айыы ууһун Көмүскэтэ түһэрбиттэрэ. П. Ойуунускай

алҕат диэнтэн дьаһ
туһ. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыы хаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Былыргы баай саха ойуунунан алҕаттаран, оҕолоноору, дьиэтигэр оҕо уйатын оҥорторбут. Багдарыын Сүлбэ

аат. Бэйэтин туһатыгар кырдьыгы сымыйа, сымыйаны кырдьык курдук көрдөрөөччү. ☉ Тот, кто считает неправыми всех, кроме самого себя
Айыы-хаан санааларынан ыллаабыппын Атыннык өйдөөччүлэр үксээтилэр, Баһааҕырдар бардам адьынатынан, Балыйааччылар да элбээтилэр. С. Данилов

адаҕый диэнтэн дьаһ
туһ. Аанньанан аттаммат Айыы-хаан оҕотун Адаҕыттаҕыҥ буолуо?! П. Ойуунускай
Бүтүн аан дойдуга алдьархайы адаҕыппыт адьырҕа өстөөҕү садаҕаласпыт албан ааттаах Кыһыл Аармыйа саллааттарабыт. Н. Кондаков
Кини куһаҕан хоптолору адаҕытымаары, балыгын иһин-үөһүн сиргэ көмөр гына эрдэттэн дьаһаммытыттан астыммыта. И. Федосеев

туохт. Күлүк курдук буолан аат эрэ харата хамсаа. ☉ Двигаться медленно неясной тенью
Хамсыктаах хара-дьай дугуйданан, Айыы хаан аймаҕын Аҥаардастыы атаҕастаары, Күн улууһун дьонун Көҥүлгүнэн күөмчүлээри, Күлүк буолан күлүҥнээтин, Барык буолан барыҥнаатын! П. Ядрихинскай
Күнү быһа дьиэҕэ, хотоҥҥо күлүҥнүүр. А. Федоров. Ыараханнык тыынан хаамар киһи күлүгэ муостаҕа түһэн күлүҥнээтэ. П. Аввакумов

сэт-сэлээн диэн курдук
Халбарыйбат халыҥ айыыгын Хааҥҥыттан иэстиэхтэрэ Сэрэн-сэрбэн эрэ, нойоон, Сэт-сэмэ туолуоҕа. П. Ойуунускай
Хамначчыт дьонноргун хара хаанынан ытаппыт сэтиҥ-сэмэҥ дьэ ситтэҕэ дии! Н. Якутскай
Сэтсэмэ ааҕыллар дьайыыларын, тылларын-өстөрүн сахалар «аньыы» диэн тылынан быһааран этэллэр. В. Кондаков

туохт., үрд. Эт, кэпсээ (кырдьаҕас киһи ханнык эмэ дьоһуннаах түгэҥҥэ анаан этэр ытык тыла — өйдөөх, кэскиллээх, иһирэх тыл). ☉ Вещать, изрекать (заветные слова — обычно стариками по какому-л. значительному случаю). Аман өскүн амалый, кэс тылгын кэпсээ
□ «Айыы хаан аймахтара Анаан-минээн ааттаспыттарын Аккаастанан кэбиһэр Адьас сатаммат!» — диэн амалыйда [Тойон Дьөллүүт бухатыыр]. П. Ядрихинскай
Ытык эмээхсиммиэт, туох дии саныыргын Аман өскүн амалыйан иһитиннэрэриҥ буоллар... И. Гоголев
Ааттаһа-көрдөһө айах тута, ас кута Алгыс тылларбын амалыйдаҕым ини да... М. Тимофеев

1. даҕ.
2. Кимтэнтуохтан эмэ ыйаахтаах, эрдэттэн оҥоһуулаах. ☉ Предназначенный, предопределенный кем-чем-л.
   Үөһэттэн анабыллаах буоллахпына, мин Марыынаны ойох ылыах тустаахпын. Н. Неустроев
   Ахтар айыыһыттан анабыллаах Айыы хаан санаабын Аараабыт тосхолбун Аҕам тойон алдьатар Аналлаах эбит буоллаҕа. С. Зверев
   Онтукам, харсаах майгылаах, абааһыттан дуу, айыыттан дуу анабыллаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев. Тэҥн. аналлаах
3. Онуоха эрэ туһааннаах. ☉ Специально для чего-л. предназначенный
   Хараҕын бүөлүү үүммүт Халыҥ халтаһатын Анабыллаах кулуттара, Аҕыс арыалдьыттара, Алтан тордуоҕунан Атытан кэбистилэр. Эллэй
   Хаҥас өттүбэр Сэттэ кыыс дьахтар Арыалдьыттаах туран, Анабыллаах алгыс Алгыыр күнүм буолла. Нор. ырыаһ.
4. аат суолт., көр аналлаах
   2
   Анабыллааххын мэнээк кыбыһыннарбат буол. С. Ефремов