.и. 1. (родственник) биир аймахтаах, аймах, ханыы; биир уустаах (в родовом обществе); 2. (земляк) биир дойдулаах.

1) имеющий родственников, родню; киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах погов. из большого племени, с большой роднёй; 2) перен. разг. имеющий потомство; с... потомством; элбэх уруулаах ыал многодетная семья.

аат. Туох баар уруу-аймах бүтүннүүтэ. ☉ Вся совокупность людей, связанных родственными отношениями (в том числе отношениями свойства)
«Туох аймахтаах-чаҕардаах кырдьаҕаскыный?» — диэн Лэкээрис кинээс [ойуунтан] ыйытта. Күннүк Уурастыырап

туохт. Аймахтаах буол; кимиэхэ (кимнээххэ) эмэ уруулууаймахтыы сыһыаҥҥа киир (хол., кэргэннэнэн). ☉ Иметь родню или потомство; вступать в родственные отношения с кем-л. (напр., через брак).

туохт. Туох эмэ олус кутталлаахтан, алдьархайтан көмүскээ, араҥаччылаа, өрүһүй. ☉ Защищать, избавлять кого-л. (от чего-л. очень опасного, страшного)
Хомуньуус аймахтаахпытын тугунан билиэхпитий, быыһаатын-абыраатын. П. Ойуунускай
Мин иитэр сүөһүбүн, илэ бэйэбинэн илиим эрчиминэн, санаам күүһүнэн быыһаан-абыраан турардаахпын. И. Данилов
Ыксал тирээтэҕинэ, алдьархай буоллаҕына, быыһыыр-абырыыр, тыын киллэрэр хомус — күөл хомуһа буолбатах үһү дуо? Багдарыын Сүлбэ

даҕ.
1. Элбэх аймахтаах, доҕордоох-атастаах, билсиилээх. ☉ Имеющий много родных, близких, друзей
Ойуурдаах куобах охтон биэрбэт, дьонноох киһи өлөн биэрбэт (өс хоһ.). Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Сүөһүлээхпин, дьонноохпун диэн баччааҥҥа диэри быган көрбөтө. Р. Кулаковскай
2. Киһилээх; киһи олорор. ☉ Имеющий в наличии людей; заселенный людьми
Үлэлии олорор дьоннордоох остуоллары быыстарынан, тиэтэйэ-саарайа ласхарыйан, таһырдьа тахсан, олбуор түгэҕин диэки сүүрдэ. А. Софронов
Таалар налыы хонуулаах, Талба нарын талахтаах, Ыллыыр ымыы чыычаахтаах, Ырыаһыт ыллам дьонноох Таатта эбэ хотун. П. Ойуунускай
Ол хайыһарынан мин дьонноох сири булуом. Амма Аччыгыйа

аат.
1. эргэр. Дьиэҕэ илииатах үлэһит, хамначчыт. ☉ Прислуга, челядь
Хамначчыт, чаҕар өттө, атахбытах дьон иэдьэгэйдэрин сии, бутугастарын иһэ-аһыы бардылар. Күннүк Уурастыырап
Ыал чаҕардара буоллахпыт дии. Болот Боотур
«Ылыҥ, нохолоор… кымньыылыы түһэн биэриҥ!» — диэн хаһыытыыр [атыыһыт] чаҕардарыгар. С. Никифоров
2. кэпс. Дьиэ кэргэн, уруу-аймах. ☉ Члены семьи, родственники, родня
Кэргэн-чаҕар кэпсэтиитэ бараныа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кэтит чаҕарын ыҥыран, Кэлэр дьонун угуйан, Көҥдөй үлүгэрдик хаһыытыыр, Көскө тиийэ чаҥкыныыр. Эрилик Эристиин
Бу туохпутуй, эһиэхэ, халыҥ чаҕардаах, үгүс аймахтаах дьоннорго уруу буолла дуу, тугуй?! Д. Таас
ср. уйг. чакар, перс. чаакар ‘слуга’, калм. цахар ‘калмыцкие семьи, служившие князю и жившие около князей’

даҕ.
1. Туоратынан киэҥ, иэннээх. ☉ Широкий (большой в поперечнике)
Кэтит кур. Кэтит сарын. Кэтит өрүс.  Хос ортотугар кэтит олох маска тиэрэ түһэн, Уйбаан оҕонньор …… нухарыйа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Бу өрүс чычаас. Кэтитинэн да киһи өрүс диэн ааттыар сатаммат. Т. Сметанин
2. үрд. Уйаара-кэйээрэ, улаҕата биллибэт киэҥ (үксүгэр дойду, халлаан, муора эҥин туһунан). ☉ Обширный, необозримый, беспредельный, безграничный (обычно о стране, океане, небе и др.)
Килбиэннээх халлааным кэтит иэнигэр, Кини үрдүнэн хоодуот хотой Төгүрүйэтөгүрүйэ чаҥырҕаата. П. Ойуунускай
Муора, эн кэтит киэҥ таһааҥ Муҥкук санаабын киэр үүрдэ. Дьуон Дьаҥылы
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээн-үөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕата иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай
3. көсп., үрд. Бөҕө туруктаах, бигэ, халбаҥнаабат көрүҥнээх (үксүгэр байылыат олох, баай-дуол туһунан). ☉ Прочный, основательный, крепкий (обычно о зажиточном хозяйстве)
Кини киһи да кэп суоруна, кэтит ордуута долгуйан мөхсөн хамсаатаҕына — кыырпах кыра таастар лачыгырыы тоҕуннулар. Ньургун Боотур
Улуу абаҕам — үрдүк Чоочо Киэҥ ыырын киэптээтим, Кэтит баайын үрэйдим. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Үтүө кэскиллээх, соргулаах. ☉ Раздольный, с размахом; обширный
Килбиэннээх кэтит чигдибин Кирдииркиртитэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай
[Баай Барылаах] Киэҥ тэлгэһэ саҕа Кэтит сэксэни тэрийдим! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэлэр кэрэ кэскилбит иннигэр, Кэтит олохпут туһугар …… Кэннибитинэн кэхтиэхпит суоҕа! С. Зверев
Уһун, кэтит, сырдык суол оҕо дьоҥҥо тыргыллар. Эллэй
♦ Кэтит кэскил (кэскиллээх) — дьоллоох-соргулаах, инники өттүгэр туругурар кыахтаах. ☉ Счастливая судьба, крепкая, надежная счастливая будущность (имеющий счастье в будущем)
Икки атахтаах Кэтит кэскилэ, дьоллоох олоҕо отчут-масчыт, кулут күүһүнэн оҥоһуллубута. П. Ойуунускай
Кэтит кэскиллээх Кэрэ кыыс оҕону кэргэннэниҥ. С. Зверев
Кэтит кэһии — көр кэһии I. Уйгу-быйаҥы олохтоно, кэтит кэһиини тэллэхтэнэ, …… алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыры анньа киирдиннэр. Ньургун Боотур. Кэтит суолун кэһимэ (уһун суолун оймоомо) фольк. — улуу, сүдү уонна кутталлаах киһиэхэ (бухатыырга) мэһэйдэһимэ, суолугар туора турума. ☉ Не переходи его широкую дорогу (не перебегай его длинную дорогу — формула-предупреждение об опасности противиться грозным, сильным богатырям)
Кэтит суолун Кэспэт буолуҥ, Уһун суолун Оймообот буолуҥ. П. Ойуунускай. Кэтит (кэнчээрилээх) уруулаах (киэҥ аймахтаах) фольк. — дириҥ силистээх, киэҥ улахан халыҥ уруулаах-аймахтаах (онон өлөн-охтон биэриэм суоҕа диэн этэр олук). ☉ Имеющий большую родню, глубокую родословную (фольк. формула, обозначающая, что с говорящим не просто справиться, что он не пропадет)
Мин диэтэх киһи эн эрэйдээх курдук буолуом дуо? Киэҥ аймахтаах, кэтит уруулаах киһибин. Ньургун Боотур
Доҕорум …… кэтит кэнчээрилээх буолууһуккун! П. Ойуунускай

I
аат. Өрүс, үрэх дириҥиир сирэ, чүөмпэтэ. ☉ Глубокая часть реки, речки, омут
Эйим түгэҕэ көстүбэт: харааран дьэбилийэ сытар буолааччы. И. Данилов
Тээнэҕэ үөскүүр араас балыктар сайын тарыҥ сибиэһэй тымныы уутугар мунньустан сөрүүкүүллэр, кыһынын баай астаах-үөллээх дириҥ эйимнэрин дьиэ-уот оҥостон кыстыыллар. Я. Семёнов
Алаас илин сыырын кэтэҕинэн, дэриэбинэни аттынан «Таастаах» диэн улахан эйимнэрдээх таас үрэх сүүрдэр диэбит Софрон Данилов. Багдарыын Сүлбэ
ср. эвенк. хэюм, эйим, ёйёму ‘талик (выход тёплых ключей на речку); незамерзающий зимой речной плёс’
II
даҕ., түөлбэ. Элбэх ахсааннаах, халыҥ (хол., аймах). ☉ Многочисленный (напр., о родне)
Хара Улар, Куртуйахтар — Халыҥ, эйим аймахтар. Хоҥ мэйиилэр буолбатахтар, Хоодуот, хоһуун барахсаттар. Күннүк Уурастыырап
Бу дьон, бэрт халыҥ уустаах-аймахтаах, эйим дьон эбиттэрэ үһү. Н. Якутскай
Үрдүбүнэн ааһан иһэр көҕөн эйим үөрүн күөрэтэн кэбистим. И. Данилов

I
туохт., кэпс. Кыамматтиийиммэт киһиэхэ үбүнэн-аһынан көмөлөс, өйөө-убаа. ☉ Помогать кому-л., поддерживать кого-л. деньгами, едой. Убайдара тулаайахтарын кэлэ-бара тамайар
□ [Суоппуйа] «Аҕаа, ханнаҕыный?» — диэхтиир буоллаҕа
Аҕа курдук аҕалаахха дылы, төһө тамайар. «ХС»
II
дьүһ. туохт. Уһун атахтаргын нарыннык, кэрэтик өрүтэ күөрэтэлээн, төбөҕүн хантаччы туттан чэпчэкитик атаралаан сиэл, сүүр. ☉ Бежать легко, грациозно, изящно, высоко поднимая колени и откинув голову назад. Ыраах Эдьигээҥҥэ тамайа сиэлэр табаларынан тиийбитэ
□ Мин ойон тура эккирээн көрбүтүм били мин мааҕын көрбүт табам барахсан, төбөтүн хантаччы быраҕан баран, чочуллубут курдук уп-уһун атахтарын онно-манна уурталаан, ойуур диэки айаннаан тамайан эрэр эбит. Н. Якутскай
Пааралыы көлүллүбүт аттар айан суолун устун сиэлэн тамайан эрэллэрэ тииттэр быыстарынан элэҥнээн көһүннэ. Болот Боотур
Хабыыча, эһэни сууллараат, тайаҕы көрбүтэ, хайыы-үйэ быдан ыраатан, тамайа сиэлэн эрэрэ. В. Протодьяконов
♦ Хаан (уруу) тамайар — уруургуу санаа, аймаҕырҕаа; урууҥ курдук санаан сылаастык сыһыаннас. ☉ Тяготеть к родне, чувствовать родственную связь с кем-л.; проявлять родственные чувства к кому-л.
Былыр, сэрии саҕана, угунньабытын туора соһон, интэринээккэ бииргэ кыстаан, кыһыны туоруур буоларбыт дии. Хаан тамайар ини. М. Тимофеев. [Бандьыыттар] Бу түөрт уолу туппуттар: «Хомуньуус аймахтаахтар, Хайаан да хаан тамайыахтаахтар, Биһи утары санаалаахтар!» Баал Хабырыыс
Арай көрдөһөҥҥүн — Куллука куурдар Кулут уол буолуоҥ буоллар …… Сыккырыыр дууһаҕын, Уруу тамайан, Ордоруом эбитэ дуу, Чэ, ээххин этэ оҕус! С. Васильев