туохт. Аймахтаах буол; кимиэхэ (кимнээххэ) эмэ уруулууаймахтыы сыһыаҥҥа киир (хол., кэргэннэнэн). ☉ Иметь родню или потомство; вступать в родственные отношения с кем-л. (напр., через брак).

I
аат.
1. Биир төрүттээх, өбүгэлээх дьоннор; оннук дьон уруулуу сыһыаннара. ☉ Кровная родня, родня по крови; родственные (по крови) отношения. Халыҥ аймах. Ырааҕынан аймаҕым. Чугас аймах. Аймах дьоннорум
□ Ол кэмҥэ кинилэр [Манчаарылаах] чугас аймахтара, бүтүн нэһилиэги ааһан, бүтүн улуус баайа, кырдьаҕаһа Василий Слободчиков (Чоочо) күннээн олороро. МНН
Ама аҕыйах этэ дуо, Аймах, кэргэн иһиттэн Аҕа, абаҕа, убай, уол Арахсыһан тэйбитэ?! Баал Хабырыыс
Өкүлүүнэм ыраах аймахтарыгар хас да хоно, Ыалдьыттыы барбыта. Софр. Данилов
Былыр Бэһиэлэйэптэр сүүнэ халыҥ аймах дьон эбиттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Эр-ойох буолбут уол-кыыс дьонноро уруулуу сыһыаннара. ☉ Родня по свойству
Ийээ, оттон бары тутуспутунан соҕуруу баран күүлэйдээн кэлбэппит дуо? Аймахтарбытыгар сылдьыахпыт, билсиэхпит этэ [кэргэнин, нуучча дьахтарын дьонугар барары этэр]. Далан
3. эргэр. Чугас дьоннор бөлөхтөрө; биир сир (хол., алаас) олохтоохторо, билсэр, чугас ыаллыы дьон; биир омук дьоно. ☉ Собрание родных, близких людей; близкие земляки, односельчане
Ээ, ол иһин сэрэйбитим. Сахалар төрүт-удьуор булчут аймахтар. Т. Сметанин
4. көсп. Биир көрүҥҥэ киирсэр харамайдар биистэрэ. ☉ Род, семейство, виды животных
Бу [кырса оҕотун] тулаайах эрэйдээҕи аймахтара кырсалар иитэ ылыахтара дуо? И. Федосеев
5. эргэр., итэҕ. Ойуун абааһылара. ☉ Шаманские духи
[Ойуун:] Кырдьаҕас! Мин бастаан дьиэ иччитин алҕаан, бэйэм аймахтарбын ыҥыран, ханна туох бэлэҕинэн-туһаҕынан кыырары билэн баран эрэйдэнэр үгэстээхпин. А. Софронов
♦ Айыҥат хаан аймаҕа фольк. — Орто дойду дьоно, күн сирин дьоно. ☉ Люди подсолнечной страны, люди Земли (собир. эпический образ людей, землян)
Айыҥат хаан аймахтара Алыс үөскээн хаалан Аһыыллара аҕыйаатаҕына, Абыранныннар диэн, Аата-ахса суох элбэх Аҥаат-муҥаат Арыы оҥортолоон Айыталаан аастым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үйэ-хайа аймах — ханан эрэ ырааҕынан аймах (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Очень далекая родня (обычно употр. в притяж. ф., соотв. седьмая вода на киселе)
Кини [Афанасий Сидоров] кэргэнэ Лаглардыыр Аана Яков Гурьев үйэ-хайа аймаҕа. М. Доҕордуурап
◊ Аймаҕынан ууһаан — былыр-былыргыттан удьуордаан, дьиэ дьиэнэн (тугунан эрэ дьарыктан). ☉ Всей семьей, потомственно (заниматься чем-л.)
Константиновтар аймаҕынан ууһаан төрүт табаһыт эбэҥкилэр. «ХС». Аймах дьон — чугас дьоннор бөлөхтөрө; истиҥник, чугастык санаһар дьон (үксүгэр биир алаас, түбэ дойдулаахтар сыһыаннара). ☉ Родные, близкие люди; круг людей, поддерживающих теплые дружеские отношения (обычно близкие земляки, односельчане)
Манна [Нил кытылыгар] алаастарбар олорор Мин аймах дьоммун санатар туох да суох. С. Данилов
ср. тюрк. аймак ‘родня’
II
аат эб. Предметтэри түмэр-мунньар суолталаах аат тыллары үөскэтэр. ☉ Образует имена с собирательным значением (дьадаҥы аймах ‘беднота’, студент аймах ‘студенчество’, оҕо аймах ‘детвора’)
Киһи аймах дьоло туругурда, киэр кыйданна хараҥа! Д. Таас
Хаан сытын ыллаҕына, торҕон бииһэ мустарын кэриэтэ, Пепеляевы тула үрүҥ-хара, баай-тойот, атыыһыт-эргиэмсик аймаҕа түмсүбүтэ. Софр. Данилов

аймах-билэ дьон — хаан уруу, эбэтэр олус истиҥ, чугас дьоннор бөлөхтөрө. ☉ Круг кровных родственников, очень близких родных людей, верных, искренних друзей
Кини [Людмила Ивановна] бу дойдуну бэйэтин иккис төрөөбүт дойдутунан ааҕар, оттон сахалары бэйэтин хаан уруу, аймах-билэ дьонун курдук саныыр. С. Никифоров
Икки сыл устата үчүгэйдик билсибит дьон курдук сананан, олох хаан уруу, аймах-билэ дьоммор баран иһэр курдук бөҕөхтүк сананабын. «ХС»
Аармыйаҕа барбыт кэргэнин, аймах-билэ дьонун солбуйан, эр киһи үлэтэ диэн иҥнибэккэ, хастыы да нуорманы толорон, кыайыылаах-хотуулаах үлэһитинэн биллибитэ [Куприянова]. «Кыым»

аат. Хаан урууаймах; чугас, истиҥник санаһар аймах. ☉ Близкая кровная родня
Улуу ойуун төһөҕө даҕаны, харыалаах хара төҥүргэс курдук, суос-соҕотох буолааччы. Аймаҕын-хаанын барытын толукка тэбэн кэбиһээччи. Күннүк Уурастыырап
Ханна, кимиэхэ сытан кыстыырбын өйүм хоппот. Атын аймах-хаан суох. Болот Боотур
Кини соҕотох оҕолооҕо баран сэриигэ өлбүтүн кэннэ, бу дойдуга иннигэр-кэннигэр аймаҕа-хаана суох буола түстэ. «ХС»

аат. Туох баар уруу-аймах бүтүннүүтэ. ☉ Вся совокупность людей, связанных родственными отношениями (в том числе отношениями свойства)
«Туох аймахтаах-чаҕардаах кырдьаҕаскыный?» — диэн Лэкээрис кинээс [ойуунтан] ыйытта. Күннүк Уурастыырап

аат., хом. суолт. Сир үрдүгэр олорооччу киһи барыта. ☉ Человеческий род, человечество
Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ, Ийэ сир эргийэр киинигэр, Дьон аймах кэскилин эрэлэ Тутуллар-айыллар биһигэр! Күннүк Уурастыырап
О, мин хаан уруу Сэбиэскэй норуотум! Эйиэхэ дьон аймах махтанан, Бокулуон ууруохтун! Эллэй
Ханна да ырааппакка туран, Тамерлан куорат норуотун көрбүт киһи дьон аймах икки кылааска хайдыспытын чопчу билиэн сөп этэ. Эрилик Эристиин

аат. Бэйэ-бэйэлэрин кытта уруурҕаһар, аймаҕырҕаһар дьон. ☉ Родня, родственники (кровные и некровные, по свойству)
[Кэтириис:] Сүөдэр, инньэ гынан, ийэ-аҕа, урууаймах диэн суоҕа дуу? А. Софронов
Урууларыттан-аймахтарыттан өссө ким баарый? Н. Якутскай
Кэнтиккэ дуу, ханна дуу А. А. Миронов уруулара-аймахтара хайаан да баар буолуохтарын сөп. Багдарыын Сүлбэ

1. родня; манна наар Кириилэп аймах олорор здесь живёт сплошь Кирилловская родня; аймах-билэ дьон близкие люди (родня или близкие соседи); ср. уруу ; 2. частица словообразующая, образует имена с собир. знач.: саха аймах якуты (весь якутский народ); киһи аймах человечество; бааһынай аймах крестьянство; дьахтар аймах женщины; оҕо аймах дети; абааһы аймаҕа фольк. все злые существа все злые духи.

n. relative, family member