көр дьиэрэй
Күөрэгэй элэҥнии, эйэҥнии Эргийэ, Төхтүрүм Үрдүнэн Алгыстаах, Айхаллаах Ырыалаах, Иэрийэ, Дьиэрийэн Түспүтэ. Таллан Бүрэ

көр ааттабыл
[Уоһук:] Онтоон оҕонньор былыр ити сирбин, миигиттэн букатын тэйитэ сыспыта …… бэйэтин анныгар суруйтарбытын бэрт аатталынан, суос соҕотох күөх эбириэн кунаннаахпын биэрэн тураммын, төлөрүйтэрбитим. Күндэ
Ийээ, миигин бырастыы гын: эн аатталгын аахсыбатым. Софр. Данилов
Ааттал тылы ылын даа, Айхаллаах Аар тайҕам, Харысталлаах Хара тыам! Л. Попов

даҕ., поэт. Киһини сөхтөрөр, уһулуччулаах. ☉ Вызывающий восхищение, восторг, удивительный
Мин сирим дьиктикээн көмүс күөх буоругар Күн уотун күлүмэ күрүлүү саккырыыр, Мин күндү сибэкким уран уус ньууругар Күн уота күлбэхтээн мичиҥнээн ылбахтыыр. П. Ойуунускай
Хайыай? Көрүлээҥ …… кини [Лермонтов] суорума суолланна, Үйэлэр тухары утуйда Дьиктикээн гений күлүмэ умулунна, айхаллаах венок хагдарыйда. В. Чиряев

даҕ., үрд. Дьол-соргу, өрөгөй аргыстаах, дьоллоох; уйгулаахбыйаҥнаах. ☉ Сопровождаемый счастьем, счастливый; благодатный
Дьөһөгөй тойон Уруйдаах суола Тобулунна. Саха фольк. Арылыйа устар Ангара өрүс Ыраас-дьэҥкир Уруйдаах уутунан Утахтана олордум. А. Софронов
Сыламнаах аал уоттаах Алаһа дьиэлэргэ, Сынньанар күөх оттоох Аларга, алааска, Айхаллаах-уруйдаах, Алгыстаах ыһыахха. Эллэй

аат.
1. Олус күүстээх, улахан охсор тыас-уус, дирбиэн. ☉ Сильный шум, громкие звуки ударов, грохот
Буускалар айхаллаах дарбааннарын истээт, өстөөхтөр үрдүлэригэр түһүспүтүнэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Табык тыаһын дарбааныттан да атына, Дьөлөккөй күпсүүр ньиргиэриттэн да күүстээҕэ. С. Зверев
Хаамыҥ, пионердар, Горн уораан дорҕоонунан, Барабаан дарбаан тыаһынан. П. Тулааһынап
2. көсп. Айдаан, аймалҕан. ☉ Шумная ссора, скандал
Куоратынан, тыанан дарбаан бөҕөнү тартахха эрэ дьыала табылларын курдук саныыр дууһа буолан биэрдэ. Амма Аччыгыйа

даҕ. Толору дэлэгэй астаах-үөллээх, баай. ☉ Богатый, имеющийся в изобилии
Уйгулаах ыһыахпыт Уруйа улааттын, Айхаллаах оонньуубут Алгыһа дуорайдын! С. Васильев
Саҥа олох ыччата Кыраай тымныы кырсыгар Өлбөт мэҥэ уйгулаах Оҕуруоту унаардар. Эллэй
Өрүс барыта киэҥ далайга тардыһар. Ол кэриэтэ икки атахтаах уйгулаах, көҥүл олоххо талаһар. П. Филиппов
△ Өлгөм үүнүүнү, быйаҥы кэрэһэлиир, өҥ (хол., уу, ардах). ☉ Способствующий плодородию, богатому урожаю (напр., об обильных дождях)
Нүһэр ыар этиҥнэр Нүҥсүйэн этэннэр, Утаппыт сири угуттуур Уйгулаах самыыр курулуур. Күннүк Уурастыырап
[Күндэйэ үрэҕэ] саас халааннаан халыһыйан тахсар, толомон толооннору уйгулаах уутунан уоҕурдан биэрэр. И. Данилов
Өҥ сайын. Уйгулаах ардахтар. Ыраас, куйаас күннэр дьэ саҕаланнылар. «Кыым»

туохт.
1. Туох эмэ амтанын билэргэ айаххар, тылгар дуона суоҕу ылан боруобалаан көр. ☉ Пробовать на вкус, взяв в рот, на язык что-л. в ничтожном количестве
Мин [Өлөөн] мууһуттан ылан амсайан көөртүм — улаханнык биллэр туустаах. А. Софронов
Силип хамыйаҕынан ылан куобах миинин амсайан «сыып» гыннарда. Күннүк Уурастыырап
Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
△ Кыратык аһыы-сии түс (үксүгэр үчүгэй, амтаннаах эбэтэр олус ахтылҕаннаах аҕыйах аһы). ☉ Отведывать, вкушать (обычно о вкусной или редкой в небольшом количестве пище)
«Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ», — дии санаатым. А. Софронов
Ити балыктан биир обургу соҕус үөрэҕэһи сулбу элитэн ылан сытар эдьиийгэр мииннээ, таарыччы бэйэҥ да кыратык амсайыа этиҥ. Н. Заболоцкай
Амсайыах эрэ ол сылгы кымыһа барахсаны. Кымыс испэтэх ыраатта. В. Протодьяконов
△ Аһыы-сии түс (үчүгэй, сонун, сибиэһэй аһы — ыарыһахха). ☉ Отведывать, попробовать немного (обычно так предлагают вкусную, редкую пищу больному)
Тоойуом, чэ, бар эдьиийгэр, бу балыгын илдьэ охсон биэр, баҕар, амсайаарай. Суорун Омоллоон
Настаа эмээхсин кытыйаҕа арыылаах саламаат кутан аҕалла уонна уолугар ааттаһардыы эттэ: «Тукаам, саламаат сыыһа амсайа түспэккин ээ». Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Арыгыны ис (кыратык эбэтэр элбэхтик, субу-субу). ☉ Пить вино (понемногу или часто)
[Арыгыһыт] Истэҕинэ эрэ чэпчиир, Буллаҕына эрэ уоскуйар, Амсайдаҕына эрэ аһыыр буолла. А. Софронов
Лэгиэн биири сөбүлээбэт. Сорох уолаттар арыгы иһэллэр. Ити Ваня уол бүгүн эмиэ амсайан баран сирэйэ-хараҕа балаҕыран турар. Н. Босиков
3. көсп. Араас үчүгэйи-куһаҕаны, эрэйи, үөрүүнү-хомолтону бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил. ☉ Познавать, испытывать все невзгоды, трудности, радости жизни на себе
Үс сылга Айаан иккитэ чэпчэкитик бааһырбыта, саллаат эрэйдээх олоҕун, мүччүргэннээх сырыытын тото амсайбыта. Н. Габышев
Биһиги Саһылтан хоҥноот, айан обургу аһыытын-ньулуунун амсайбытынан барарга тиийбиппит. Н. Заболоцкай
Аан дойду Айхаллаах олоҕуттан амсайан Санаам туолан, Сүрэҕим үөрэн бардым. А. Софронов
тюрк. амза

1. даҕ. Түүлээҕинэн тигиллибит, оҥоһуллубут; ичигэс. ☉ Изготовленный, сшитый из меха, меховой; тёплый
   Кырыа буолбут көп түүлээх бэргэһэни тууна бааммыт, таба саҕынньахтаах уончалаах уол киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх таҥаһы тэбээн, салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к. Дьон тымныы дьыбарыттан куттанан, түүлээх таҥастарын бэлэмнэннилэр, бэргэһэ, үтүлүк тигиннилэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. аат суолт. Сыаналаах тириитин иһин бултанар кыыл. ☉ Пушной зверь
   Кэрэ дойдум барахсан Кэтит киэлитигэр, Киэҥ көхсүгэр Элбэх даҕаны Эгэлгэ булду иһэрэхситэҥҥин, Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин, Эгинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ. С. Зверев
   Бу …… былыр-былыргыттан балыгынан, түүлээҕинэн аатырбыт, дьон бөҕөнү аһаппыт ахан дойду. С. Никифоров
   Ытынан тииҥнээһин күһүн түүлээх түүтүн кылаана сиппитин, бултааһын көҥүллэммитин кэннэ саҕаланар. АФС БЫ
   △ Оннук кыыл тириитэ. ☉ Шкура, мех пушных зверей, пушнина
   Атыыһыттар …… эбэҥкилэр …… түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Булчуттар уһун кыһын устата бултаммыт түүлээхтэрин табаарга, чэйгэ, табахха, арыгыга атастаһаллара. Н. Якутскай
   Тыаттан Чоочо баай киирбит, Тойотторго сылдьыбыт; Үтүө тылын соболоҥор, Үс хааһах түүлээх биэрбит. И. Чаҕылҕан
   ♦ Түүлээх уллуҥах — түөкүн киһи, уоруйах (уоран-саһан тыаһа-ууһа суох сылдьар). ☉ Вор, мошенник (букв. мохнатая подошва)
   Түүн сырыы, түүлээх уллуҥах (өс хоһ.). Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түҥнэри холорук, Тимир Дьэһинтэй. П. Ойуунускай
   «Уонна, хас да буоллахтарына, биһигиттэн, хараҥаҕа дагдайан көстөр икки эр бэрдиттэн дьулайыахтарын да сөп...», — итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, түүҥҥү түүлээх уллуҥахтар дьиэлэрин диэки сыбдыгыраһа турдулар. Р. Баҕатаайыскай. Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) кэпс. — төбө (киһи өйүн-санаатын хаата диэн суолтаҕа). ☉ Голова как вместилище ума, знаний (букв. волосатый ящичек)
   Ити санаатын «түүлээх холбуйатыгар» саһыарынан кээһиэх курдук, оҕонньор икки ытыһынан төбөтүн олбу-солбу имэриммэхтээтэ. Н. Лугинов
   «Аҕыйах сыыппараны түүлээх холбукабар да тутуом», — Спиридон Спиридонович үгэһинэн мүчүк гына күлэн кэбиһэр. «Кыым»
   Юкагир кулубата …… түүлээх холбуйатыгар тугу буһаран, сабаҕалаан сылдьарын кимиэхэ да биллэрбэтэҕэ. С. Курилов (тылб.). Түүлээх ытыс — өлгөмнүк, дэлэйдик, кэччэйбэккэ бэрсэр киһи. ☉ Щедрая рука (букв. волосатая ладонь)
   Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
   Кыһыл көмүс сыаҕай Кылапачыйбытынан Кырылыы туойан Түһэн эрэр — Түүлээх ытыскын тоһуйа оҕус! П. Ойуунускай. Үрүҥ түүлээх фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Конный скот (букв. имеющий белую шерсть)
   Эҕэрдэлээх илин халлаан диэкиттэн Иэйэхсит хотун илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин, айхаллаах араҕас маҕан халлаан диэкиттэн салбырҕас саадьаҕайынан талаһалаатын; уруйдаах уйусхах маҕан халлаан диэкиттэн Уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Ньургун Боотур
   Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар, Сыһыыга баппатах сыспай сиэллээҕи, Сылгы сүөһүнү, миинэр миҥэни Дэри дэлэгэй тэниттиннэр. П. Ойуунускай
   Үрэх алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үтүөрдүлэр. С. Васильев. Тэҥн. сыспай сиэллээх, үрүҥ сүүрүк. Хара түүлээх фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий чёрную шерсть). Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэр. Тэҥн. хара сүүрүк, ураа муостаах, хоноҕор (хороҕор) муостаах
   ◊ Күндү түүлээх көр күндү
   Солооһун аннынааҕы ходуһа …… ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
   Эһэни, тайаҕы, күндү түүлээҕи бэрт былыргыттан сонордоһоро. М. Чооруоһап
   (Кылааннаах) түүлээх көр кылааннаах. Кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
   Бүлүү тыаларыгар кылааннаах түүлээх: тииҥ, солоҥдо, бэлиэлээх, муҥучаах, саһыл элбэх. И. Данилов
   [Уһун Баһылайга] билигин таҥас-сап арааһа, табаар талыыта, кылааннаах түүлээх бэрдэ киниэхэ баар. А. Бэрияк. Түүлээх үөн — чиэрбэҕэ маарынныыр быһыылаах элбэх атахтаах үөн, лыах ыамата. ☉ Личинка бабочки, гусеница
   Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут, Киргил кыыл илдьи сынньан Илгэлэрин эспит, Түүлээх үөн үлтү кэбийэн Күөдүл эмэх оҥорбут, Маҥан үөн бары сиэн Бардырҕас эмэх гыммыт. С. Зверев
   [Кырбый] араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
   Лыахтар личинкалара түүлээх үөннэр диэн ааттаналлар. ББЕ З

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’

I
аат.
1. Эт-сиин килиэккэлэригэр веществолар атастаһыыларын хааччыйар, тымыр устун сүүрэр кыһыл өҥнөөх убаҕас. ☉ Жидкость, текущая по венам и артериям человека, кровь
Чабырҕайыттан хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хараара хаппыт. Н. Якутскай
Люда сүүһүн туттан көрбүтүгэр, илиитигэр хаан биһиллибитэ. С. Никифоров
Мичээрдээбитигэр бэлиэр кубарыччы хаппыт уоһа быһа ыстанан, хаан бычыгыраата. Т. Сметанин
2. Сүөһү (сылгы, ынах) хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Блюдо, изготовленное из говяжьей или конской крови, смешанной с молоком и налитой в кишки, кровяная колбаса (в сыром или варёном виде)
Силтэһин сүүнэ улахан чаан олгуйу толору кутуллубут хааны сулбу тардан ылла. Күннүк Уурастыырап
Бэлэмнэниллибит хааны оһоҕос үс гыммыт иккитигэр кутуллар уонна суон кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэнньэ сүрүн аһылыга буолбут этүүт аһылыктар: хаан, ойоҕос, хаһа, мүһэ, сыма, үөрэ, күөрчэх, о. д. а. «ХС»
3. көсп. Киһи сирэйин дьүһүнэ, сэбэрэтэ. ☉ Лицо, облик, лик
Дьэргэлээх Уолуктай сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр, хааннара сырдаан кэллэ, өрө тыыннылар. Болот Боотур
Кини аттыгар маҥан халааттаах, ис киирбэх дьүһүннээх, нууччалыы хааннаах эдэр кыыс куру-сири буолан олорор. С. Никифоров
Тыыкан уруккута уруккутунан эрээри, хаана хараарбыт, сылайбытэлэйбит көрүҥнээх. Н. Борисов
4. көсп. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн удьуорданар омук, аймах дьон туох эмэ уопсай уратыта. ☉ Унаследованное от предшествующих поколений какое-л. свойство, качество человека
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Саха омук былыргы төрдүн ырыттахха, икки хаан былаастаах соҕурууттан төрүттээх омук эбит. НСА ПШЯП
△ Сүөһү, кыыл утумнуур боруодата. ☉ Признаки породы, порода
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбатахтарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов. Хотугу оройуоннар сылгылара ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. Сылгыһыт с.
♦ Абааһытын хаана аста эргэр. — улаханнык уордайда, омуннаахтык кыыһырда. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться. Ньургун Боотур хараҕа уоттанна, тыла иччилэннэ, абааһытын хаана аста
Саха фольк. Хараҕа уоттанна, өлөрөр курдук сананна, абааһытын хаана аста. Саха фольк. Айыҥат хаан аймаҕа көр аймах I. Аньыы-хара аҕыйах эрдэҕинэ, Айыҥат хаан аймаҕа Айхаллаах түһүлгэлэрин Анааран-алҕаан ааһаллара. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эйигин] Айыҥат хаан аймаҕыттан миэхэҕэ Анаан айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Айыҥат хаан аймаҕыттан Алгыстаах оҕону Айар күммүт Анаммыт буоллаҕа. «ХС»
<Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Кини алҕаһаан бу ампаарга сытан биэрбитин, биир таммах хаан хаалыар диэри сэриилэһэн боруостуурга сорунна. Д. Токоосоп. Булт хаанын кэс кэпс. — өлгөм куһу-хааһы, көтөрү бултаа. ☉ Поохотиться на славу (на дичь)
Сааһыттар бэҕэһээ булт хаанын кэһэн, сылайан-элэйэн кэлэн эрдэ сыппыттара. «Чолбон»
Илиигин хааннаа көр илии. Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» — диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. <Илиигин> хаанынан сууй көр сууй. Өһүсааһы тутар, илиини хаанынан сууйар сыыһа буолуо. Имин хаана оонньообут көр им III. Кыыс килбигийэн имин хаана оонньоото
□ Имин хаана оонньообут иэдэстээх, Чоҕулуйбут хап-хара харахтаах Кыыс оҕо кэлэн турар эбит. Саха фольк. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) көр иҥ II. Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу Иҥин хаана быһытталанна, Сүүрэр хаана оонньоото. Ньургун Боотур
Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) көр иҥ II. Сүүрбэччэлээх Хабыычча иҥин хаана кэйбит, киниэхэ туох барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр, күлэр. Күндэ
Миигин көрөөт, иҥин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Эмээхсин эрэммит харахтарынан сып-сылаастык көрбүтүгэр Дабыыт уйулҕата хамсаата, иҥин хаана кэйитэлээн ылла. И. Никифоров
Ириэнэх хааннаах көр ириэнэх. Итинник ириэнэх хааннаах, эйэҕэс майгылаах саха уолаттара биһиэхэ баар буолтарын кэннэ, ама, ким күлбэт, ыллаабат буолуой!? Амма Аччыгыйа
Ол оҕо уруккута ириэнэх хааннаах, үтүө-мааны майгылаах этэ. «Кыым». Ис хааныт- тан көр ис IV. Кини хайдах эрэ ис хааныттан дьоҥҥо көмөлөһөр аналлааҕа
□ «Бэйэтэ бороҥ да, ис хааныттан оҕус курдук сүөһү буолбаат», — Уйбаан Уоһукап аты хайгыыр. С. Маисов
Мария Петровна түөн ууруутугар аҕата Чооһой Дьөгүөрдээнтэн үөрэнэн, ис хааныттан баҕаран, дьулуһан туран уһуллубут эбит. «Сахаада»
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Туматтар былыргы төрүт-уус төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэриттэн арахсыбыттара быданнаабыт быһыылааҕа: хайалара да кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын билбэтэ. Далан
Сахалыы эттэххэ, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах киһи этэй, бу, уостан түспэккэ ахтыллар Гриша Ладейщиков? ПНИ ОСОТ
Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) көр көт I. Көлүөнэ көппөт, хаан хаалбат диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо. Көхсүн хаана кырылыы түстэ көр кырылаа. Онуоха бухатыыр обургу Көхсүн хаана Кырылыы түстэ, Уолугун хаана сүүрэлээтэ. Саха фольк. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) көр көҕүс II. Оройунан оонньоон, Уһугунан дуксунан, Уонунан уоҕуран, Көҕөн этэ күүрэн, Көхсүн хаана көөнньөн таҕыста. П. Ойуунускай
Лэгиэн ыраахтан көрөн, кытыл кумаҕар мөхсө турар дьоҥҥо тыына тымныйан, көхсүн хаана буһан, хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Борисов
[Оҕонньор:] Билигин да мин оҕом туһунан араас тыл тарҕанар, ол иһин көхсүм хаана кыынньан эрэр. А. Сыромятникова
Кураанах маска хаан аҕыыр көр аҕаа. Хайа, бу туох буолбут киһиний, кураанах маска хаан аҕыыр диэн ити буоллаҕа! «ХС»
Кыайар хаан кыайда көр кыайар. «Ону кыайар хаан кыайдаҕа», — дэһэ-дэһэ атыттар күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
Бу сырыыга уксубут аттара бастакынан кэлбитэ, дьэ, кыайар хаан кыайдаҕа. «Кыым». <Кыа> хаанынан устар — бүтүннүү хаан-билик буолар. ☉ соотв. обливаться кровью
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов. Тайах арыт тибии типпит сиригэр моонньугар диэри түһэр, хатаҥаттан атахтара хаанынан устар. И. Федосеев. <Кыа> хаанынан уһуннар — кими эмэ өлөр-өһөр, сууһар. ☉ соотв. утопить в крови
Ийэ дойдубутун тоҕо кэспиттэрин, куораттарбытын үлтүрүппүттэрин, бар дьоммутун кыа хаанынан уһуннарбыттарын ньиэмэстэртэн ситиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит, Ийэ дойдубутун хаанынан уһуннарбыт гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! В. Протодьяконов
Онтон күһүөрү сайын, саха сирин-дойдутун, киһитин-сүөһүтүн иккиһин кыа хаанынан уһуннараары, илин диэкиттэн Бэппэлээйэп сэриитэ иһэр сураҕа иһиллэр. Бэс Дьарааһын. Кыыс хаана киирбит — бэйэтин сааһыгар сөбө суох эдэр көрүҥнээх. ☉ К ней пришла вторая молодость (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет). Кини көрдөҕүнэ, саас ортолоох дьахтар, кыыс хаана киирэн, тупсан, төлөһүйэн хаалбыт. Кыыһырар хаана суох кэпс. — олус холку майгылаах, хаһан да кыыһырбат киһи. ☉ Спокойный, невозмутимый. Ээ, кини киэҥ көҕүстээх, кыыһырар хаана суох киһи. Муннун хаана бууралаабыт көр бууралаа. Киһилэрэ муннун хаана бууралаата, көхсүн өһөҕө хойунна. Саха фольк. Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Күрүөлэрин бүтэрэ сатаан, бу куйааска муҥ хааны көрдүлэр. Одун хаан оҥоһуута, чыҥыс хаан ыйааҕа фольк. — киһи сирдээҕи анала, дьылҕата. ☉ Судьба, рок человека
Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Одун хаантан оҥоһуулаах, <чыҥыс хаантан дьылҕалаах> көр одун. Одун хаантан оҥоһуулаах, чыҥыс хаантан дьылҕалаах киһи диэн тойугулаабыт киһини, дьэ, бэркэ сөбүлүүр. Саха фольк. Сэмэн бэйэтин кэпсээнинэн, одун хаантан оҥоһуулаах, дьылҕа хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа. Оон- ньуур хаана уолугунан мөхсөр (сүүрэр) фольк. — тулуйан-тэһийэн олорбот, өрө мөхсө, хамсана түһэр. ☉ Приходить в состояние нервного напряжения, подъёма, волноваться. Дьиэлээх киһи аһаан имиппитинэн барда, ону көрөн Ньургун Боотур оонньуур хаана уолугунан мөҕүстэ, үллэр өһөҕө үллэн кэллэ. Ньургун Боотур
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Өйдөөх хаан кэпс. — чэгиэн, тугунан да туймаардыллыбатах, өлбөөдүйбэтэх өй-санаа. ☉ Здравый ум
Арыгыга тэҥнээтэххэ хаарты — Өйдөөх хааҥҥа үөрэкөтө Күҥҥэ көстүбүччэ көччүйэр Көр буоллаҕа дии. А. Софронов
Кини кэнникинэн улам уоскуйан, хомолтотун, кыһыытын-абатын мүлүрүтэн, сыыйа өйдөөх хаанын ылынан барбыта. В. Яковлев
Бүгүн испэккэ, өйдөөх хааҥҥынан олордоххуна кэпсэтэ, быһаарса кэлэллэр үһү. Күрүлгэн. Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн кэпс. — үчүгэйдик болҕойон, боччумуран туран. ☉ Очень внимательно, максимально сосредоточенно
Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй. НАГ ЯРФС II. Өһөс хаанын киллэрбит (хааннам- мыт) — өсөһүөҕүнэн өһөстө, өсөһөн олордо. ☉ Заартачиться, заупрямиться
Сэмэн өһөс хаанын киллэрэн, өссө өрө барда. Н. Якутскай
Тогойкин өһөс хаанын хааннанан, кыыһы одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа. Өһөх хаан — хара дьайдаах санаа. ☉ Тёмные, порочные мысли
Үтүө ытык-мааны бэйэтэ көмнөхтөөх күөх хара санааланан, өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Таптыыр сахам норуота Көҥүл-босхо тыыннын диэн Өстөөх өһөх хааныттан Өһү-сааһы сиппитиҥ. П. Тобуруокап
Оо, дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин эн тыыҥҥын тыыннаныам. Баал Хабырыыс
Сиһик хаан (сиһик мунду) буол көр сиһик. Аҕата икки илиитин быластыы уунан, сиһик хаан буолан буорга умса түһэн сытара. Н. Якутскай
Сир-дойду сиһик хаан буолла. «ХС»
Сорун (сор хаанын) сордоо көр сор. Интэринээт оҕолорун аһылыгын хоро сии олороҕут диэн сор хааммытын сордообуттара. А. Данилов
[Арыгы] Миигин, туох да буруйаайыыта суох киһини, сор хааммын сордоон, айыы кэриэспин этитэн эрэр. «Кыым». Сор хааны көр (хаанын көрдөр, кэтэрт) — улахан эрэйи, кыһалҕаны көрүс; кими эрэ эрэйгэ, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Испытывать страдания, терпеть мучения; подвергать кого-л. тяжёлым испытаниям
Муҥутуур баайдарга Солкуобай харчы Соболоҥо суох Сор хааны көрөммүн Сорсуйбут эбиппин. Саха нар. ыр. II
Сымыйа дьыала тэрийэн, сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов
Оттон суотчут уол сор хааммын көрдөрөр эбээт. М. Доҕордуурап
Сүҥ хаан көр сүҥ. Сүҥ хаан улуустара, Сүгэ тойон аймахтара, Сүҥкэн Эрилик удьуордара. Ньургун Боотур
Сүҥ хаан аймахтара, күн өркөн улуустара, буор куттаах, салгын тыыннаах урааҥхай саха норуота. П. Ойуунускай
Сайсары күөлүн диэки Ньукуола таҥаратын дьиэтин сүҥ хаан куолакала дуораһыйара. А. Софронов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр (оҕуолуур) көр сүрэх I. Таня сүрэҕэ хаанынан оҕуолуур курдуга, дууһатын Бииктэр Бадаайап тырыта тыыппыкка дылыта. Л. Попов
Оҕонньор сэрии уотун санаатаҕына сүрэҕэ хаанынан ытыыра. Күрүлгэн. Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Тугу барытын сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан оҥоро сатыыбын. Таммах хаан баарын тухары — тыыннаахпыт, баарбыт тухары. ☉ соотв. до последней капли крови
Күн ыраахтааҕыны таммах хааммыт баарын тухары көмүскүөх, харыһыйыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап. Тоҥ (уордаах) хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ олус уордай, кыыһырбыккын биллэр. ☉ Злиться на кого-л., раздражаться
Оҕонньор сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, тоҥ хаанын көрдөрдө. «ХС»
Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах көр тоҕун. Бандьыыттар да тохтор хааннаах, быстар тыыннаах дьон буоллахтара. «ХС». Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, сөпкүн көрдөрөр, моһуораҕын көннөрөр күнүмдьылым дьэ үүннэ! Саха фольк. Тылыттан хаан оҕуолуур — олус кэччэгэй, наар суох диир. ☉ Очень скупой, жадный, скаредный (букв. на языке кровь выступила)
«Атын баайдар наар кэриэлийэн, тылларыттан хаан оҕуолуур буолааччылар», — дии санаата оҕонньор. Болот Боотур
Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хаан- наах киһи> көр тэп I. [Бухатыыр] Түҥнэри соҕус дьүһүннээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах, бараа быччыҥнаах, баттах сарыннаах. Саха фольк. Мин да син тэбэр сүрэхтээх, оонньуур хааннаах киһи буоллаҕым. Болот Боотур
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос III. Уоһа уоһахтаах, хараҕа хааннаах эдэр ыччат саҥа олоҕу тутар кэмэ үүннэ. Кустук
Үтүгэн хаан иччитэ көр үтүгэн II. Үтүгэн хаан иччилэрэ, Антах хайыһыҥ, Дьалты буолуҥ. Саха сэһ. I
Хаанаартык (аартык-хаан) көр аартык. Хаан аартыктаах, Ыыс-быдаан ыыспалаах Аллараа дойду. Ньургун Боотур
Хаан айах көр айах I. «Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап. Хаана буһар (хойдор) кэпс. — улаханнык абаланан ыга кыыһырар, киҥэ-наара холлор. ☉ Быть в гневе, ярости, рассвирепеть (букв. кровь его варится (густеет))
Көстөкүүн хаана хойдон, санаата хараастан, тыына-быара ыгыллан испитэ. Күндэ
Мин итинтэн эбии тымтан, ис-испиттэн кыйаханан, хааным буһан кэлбитэ. П. Аввакумов
Николай Иванов бүгүн сопхуос дириэктэригэр Сергеевкэ сылдьан, кыыһыран, хаана хойдон аҕай кэлбитэ. С. Дадаскинов
Баайдар сыдьааннара онон-манан сирэйдэнэн, Хабырылла хаана буһан, санаата алдьанан, уолҕамдьы быһыыны оҥорорго күһэллибитэ. ФЕВ УТУ
Тэҥн. хаана оргуйар. Хаана быһытталанна көр быһытталан. Хаана быһытталаммыт, Хааһа түрдэстибит, Хараҕа кырыыламмыт Тохороон Миитэрэй Туран кэллэ. Болот Боотур
Киһи эмиэ хараҕа уоттанан, хаана быһытталанан кэллэ, олоро түһэн, дьигиһийтэлээн ылла. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ хараҕа уоттанна, Хаана быһытталанна, Илиитэ салҕалаата, Иһин түгэҕиттэн аҕылаата. С. Васильев. Хаана дьэби- дис гына түстэ (гынна) — кыйаханан хаана-сиинэ уларыйа, тыйыһыра түстэ. ☉ соотв. побагроветь от злости
Онуоха эр киһи хаана дьэбидис гына түстэ. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа кээлтин билэн Ньоҕоруктар, Молоохтор хааннара дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаана дьэбидис гынна, билигин күлэ олорбута мэлийэн хаалла. А. Данилов. Хаана киирбит — кубарыйбыта ааһан, сирэйэ тэтэрбит. ☉ Разрумянились щёки у кого-л.
Мариса хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрбит. Эрилик Эристиин
Кыыс арыый буолбут, кэнникинэн хаана киирбит. «ХС». Хаана кыыһар — сирэйэ ыгыллан кытара үллэр; иэдэһэ кытар гынар (дьахтары этэргэ). ☉ Пылать, краснеть (о лице); покрываться лёгким румянцем (о женщине)
Онуоха эр киһи хаана кыыһан, сүрэҕэ минньийбитин бэйэтэ да билиминэ хаалбыт. Саха фольк. Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кыыспат, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Чоочо хаана кыыһар, дэйбииринэн көлөһүнүн соттор, ойоҕор тугу эрэ сибигинэйэр. В. Протодьяконов
Хаана оонньуур көр оонньоо. Панфилы оҕото суоҕуттан хаана оонньоон арыгыны иһэр буолбута диир. Болот Боотур
Уолу өйдөөн көрөөт, Наташа дьигис гынна уонна кыыһырар хаана оонньоото. «ХС». Хаана оргу- йар — олус абаккарар, кыһыйар-абарар, уора-кылына киирэр. ☉ Быть в глухой ярости, бешенстве (букв. кровь кипит в ком-л.)
Холлой итиччэни истэн баран, хаана дьэ ситэ оргуйда, уҥуоҕа илибирэс буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Абаккатыгар хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
Охсуһуук баабыр ити ынырык, киҥнээх хаһыыттан хаана оройугар оргуйа түстэ да, суос-соҕотохто ол диэки ыппыт охтуу ыйылыы турда. Куорсуннаах
Хаана тардар көр тарт. Ол иһин да, хаана тардыахтаах этэ диибин ээ, удьуор харылы, Ала Кыырсын сиэнэ. Л. Попов
Уолчаан өйдүүрэ дуу, аҕа аата аҕа, хаана тардар ини. В. Гаврильева
Кыыһым Леночка хаана тардар буоллаҕа дуу? «ХС». Хаана тоҥор — дьэбир, тыйыс көрүҥнэнэр. ☉ Стать жёстким, строгим, суровым
Бастаан утаа киһим аламаҕайдык кэпсэппитэ, онтон көрдөһүүбүн истэн баран, хаана тоҥон киирэн барда. ГНС СТСДТ. Хаана уларыйар — туохтан эмэ соһуйан, уолуйан, сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Измениться в лице (напр., от неожиданности)
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор сахалыы билэр киһи хаана уларыйа түһэр. ГНС СТСДТ. Хаана умайар — туохтан эрэ улаханнык өрө күүрэр, өрүкүйэр. ☉ Испытывать сильное волнение, страсть, порыв чувства
Биһиги дьоруойдарбыт кыайыыга-хотууга үөрэн, сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайбат дуо? П. Ойуунускай. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна — 1) сирэйдиин-харахтыын, хаанныын-сиинниин дьиппиэрэр, тыйыһырар, майгыта холлор (хол., олоҕор туох эрэ ыараханы көрсүбүт киһини этэргэ). ☉ Ожесточиться, озлобиться (обычно о выражении лица — букв. кровь испорчена у кого-л.)
Дьонун өлөртөрбүт Мэхээлэйэп хаана алдьанан, хайдах-туох буолан туруо биллибэт этэ. Е. Неймохов
Киһини өлөрбүт киһи хаана-сиинэ алдьанар, сирэйдиинхарахтыын уларыйар дииллэр. М. Тимофеев; 2) ис-иһиттэн уордайда, кыыһырдаабарда. ☉ Разгневаться, прийти в ярость, пойти пятнами от гнева
Биир тылым минньигэс диэн Бигэргэтэн биэрдэ, Хараҕа уоттанна, Хаана алдьанна, Үҥүүбатас курдук Үөрбэ-чаҕаан дьүһүннэннэ. Ньургун Боотур
Хара сонноох киһи сирэйэ уларыйа, хаана-сиинэ алдьана түстэ, мэктиэтигэр чачархай бытыга илибирииргэ дылы гынна. Н. Якутскай
Хаабыһап атаҕастанарын көрөн, Хоруо Баһылай сүрдээхтик хаана алдьанна. Н. Түгүнүүрэп
Хаана (хаана-сиинэ) ирэр көр ир I. Ханыылаах бииһин ууһа Хаана ирэн, Харылас сүүрүгү Харсыһа харбаан Хаҥаан, элбээн кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини долгуйбутун, итэҕэйбитин көрөн, кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн мичээрдиир. «ХС». Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата — олус уолуһуйда, айманна, ороһуйда. ☉ Растеряться, сильно взволноваться, растревожиться
Адычча уола киһитэ хаанасиинэ хамсаабытын көрөн, уҥуох-уҥуоҕа босхо баран, эппитин кэмсиммит курдук туттан, киэр хайыспыта. Н. Якутскай
Абата бэрт ээ, өстөөх ытар тыаһын истэн, хааман элэҥнэһэллэрин көрөн, хааным хамсаата. Н. Борисов. Хаана (хаана-сиинэ) ыараата — санаарҕаабыт, хараастыбыт көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Выглядеть мрачным, хмурым, угрюмым
Буокай оҕонньор хаана-сиинэ улам ыараан барда, өрүтэ тыыныталыыр. А. Сыромятникова
«Сэрии миигин кураанахтаабыта», — диэт Смирнов хаана ыараан дьиппиэрбитэ, күөмэйэ кэһиэҕирбитэ. СҮК. Хаана хараастар — олус хомойор-хоргутар, санааргыыр. ☉ Испытывать чувство обиды, расстраиваться, страдать
Ол ааспыт аас-туор сыллары санаатаҕына, оҕонньор барахсан хаана хараастар. «Чолбон»
Хаан билик буол көр билик. Баккылаах, ырбаахылаах, төбөтө хаан билик буолбут хаайыылааҕы умса-төннө анньыалаан иһэллэрин көрдө. С. Никифоров
Эмискэ бүтүннүү хаан билик буолан хаалла, уй-май барда. Ф. Софронов
Буулдьаҕа сиритэ-хайыта ыттаран, хаан билик буолан, тыыннаах эрэ хаалбыппыт. И. Сосин. Хаанна тоҕус көр тоҕус I. Кыа хааннарын тохсон, инчэҕэй эттэрин элийсэн тохтуур да кэмнэрэ кэллэ. Саха фольк. Хаан олбохтоох (олбохтоммут) фольк. — элбэх киһини өлөрбүт-өһөрбүт, кыдыйбыт, элбэх сиэртибэлэммит. ☉ Запятнавший себя кровью многих жертв, кровожадный
Былыргы дьылларга Александр Македонскай диэн дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аккаастанным ааспыт суолбуттан, хара дьайтан, хаан олбохтоммут өһөх санааттан. Суорун Омоллоон
Хаан олбохтоммут хара батталы, үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни дьүүллээччи, кэлэргэр кэмэ кэрдиитэ ситтэ. «Чолбон». Хаан өстөөх — кырыктаах, эйэлэспэт санаалаах кыр өстөөх. ☉ соотв. кровный враг
[Өрүүскэ:] Ити Онтоон оҕонньор, Ыстапааһа эмээхсин биһиги хаан өстөөхтөрбүт. Күндэ
Эһэ хаан өстөөҕүн диэки хайаны таҥнары ыстанан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баайтот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Хаан сатай көр сатай I. Аллараа дойду Хаан сатай халлааннаах, Ыыс-быдаан туманнаах эбит. Саха фольк. Хаан силик буол — хаан билик буол диэн курдук (көр билик). [Сүөкүлэ:] Хаан силик буолан хайа быыһыгар сытаргын субу көрөбүн, Кииригиэм. С. Ефремов
Кыргыһыы хонуутугар хаан силик буолуохтарыгар диэри киирсэллэрэ. «Кыым». Хаан тардыс — кими эмэ аймаҕыргыы, уруургуу санаа. ☉ Испытывать к кому-л. родственные чувства
Өйдөөх, улахан омук буоланнар дьэбириэйдэр бэйэ-бэйэлэрин хаан тардыһаннар, мэлдьи харыстаһаллар, көмүскэһэллэр. Болот Боотур
Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардыһарга дылыта. А. Сыромятникова
Сахалары көрдөхпүнэ, хаан тардыһан, быһа аһарбат буоларым. «Кыым»
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Былыр, сэрии саҕана интэринээккэ бииргэ кыстыырбыт, сээн диир, хаан тамайар ини. С. Тимофеев
Ити уол хаан тамайар быһыылаах, уруккуттан билэр киһитин курдук киниэхэ олус истиҥник сыһыаннаһар. Күрүлгэн. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) көр дьабадьы. Хааннаах дьабадьы саҥатын истэҕиэт? Саха фольк. Хаан хааҥҥа <тыын тыыҥҥа> — «син биир ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит, өлөрсүөхпүт-өһөрсүөхпүт» диэн этии. ☉ соотв. кровь за кровь
Үҥүүнү сулбу тардан ылан, биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!». П. Ойуунускай
Арҕаа — сэрии, кутаа уот …… Дьэ, буоллун, хаан хааҥҥа! П. Тобуруокап
«Хаан хааҥҥа, тыын тыыҥҥа!» — диэн капитан Спивак бэриммэтэ. НТГ СУоС. Хаан хабан, эт тардан — төрдүҥ-ууһуҥ, өбүгэлэриҥ ситимнэрин быспакка, утумнаан. ☉ Продолжая традиции, не прерывая связи с корнями
Мин ол төрүттэрбиттэн хаан хабан, эт тардан, Сыл аайы бугул оту оттуубун, Сыл аайы хойуу сүөгэйи сомсобун. Н. Босиков
Норуот ырыаларыттан, тойуктарыттан хаан хабан, эт тардан тахсыбыт уонунан тойуксуттар бүгүн биһиги дьоллоох-саргылаах олохпутун туойаллар. С. Тумат
Актриса Слепцова талаана норуот олоҕуттан, духуобунай культуратыттан хаан хабан, эт тардан, силистэнэн-мутуктанан тахсыбыта. «ХС»
Хаанынан илгиһин көр илгиһин. Баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин. Хаанынан ытат — хараҥа батталга олорт, баттааүктээ; сорго-муҥҥа тиксэр. ☉ Угнетать, притеснять, мучить кого-л.; заставить умываться слезами
Хаарты илбиһэ, дьайыҥа кими хаанынан ытаппатаҕай?! П. Ойуунускай
Кырдьык, үйэ-саас тухары кыра-хара норуоту үтүргэҥҥэ олордубут, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх, хаанынан ытаппыт буруйдаахпын. Суорун Омоллоон
Хаанынан ытаппыт хараҥа батталлаах Халаахтыыр хара суор баайдары кыайабыт. Күннүк Уурастыырап. Хаанын ис (уулаа) — кими эмэ олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ соотв. пить чью-л. кровь
Баайдар кыра-хара норуот хаанын иһэ олорбуттарын, кинилэр идэмэрдэрин тохтотуохха. Күндэ
Батараак хаанын уулууллар, Бастаах аатырааччылар. Эллэй
[Варвара:] Хас хамначчыт, хас дьадаҥы хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргутуттан букатын куттаммаппын. С. Ефремов. Хаанын кэс — кими эмэ өлөр, ким эмэ хаанын тох. ☉ Проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.
Өстөөх үгүс киһи хаанын кэспитэ, куораты урусхаллаабыта. «Кыым»
Хаанын (хааны) тох көр тох. «Норуот хаанын тохпуккунан чыын-хаан туттума, эн курдук бандьыыты билиэхпин да баҕарбаппын», — диэн саҥарбыта. П. Ойуунускай
Сорохтор наһаа түһэллэр, хааны тоҕорго тиийэ харса суох охсуһарга ыҥыраллар. Болот Боотур
Хас кыбартаал, уулусса, ону ааһан хас дьиэ аайы сэриилэһэн, хааны тоҕон туран, куораты босхолообуппут. И. Сосин
Хааҥҥа (тыыҥҥа) суудай көр суудай. Хааҥҥа суудайааччы, Хараҥа дьайдаах, Өстөөх халабырдьыттара. Саха нар. той. IV. Хааҥҥа (хаанынан) суун — кими эмэ өлөр-өһөр. ☉ Убить кого-л., обагрить себя кровью
Үлүгэрдээх өстөөх, хааҥҥа суунан Самнар чааһа саҕаланан кэллэ. Эллэй
Соллоҥноох аймаҕын буулдьата Сахаарап хаанынан сууммута. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри күбүрүнээтэр Неустроевы анныгар баттыыр, кини хаанынан суунар хара санаатын мүнүүтэҕэ да халбаҥнаппатаҕа. П. Филиппов. Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) түөлбэ. — кими, тугу эмэ өлөрүөнөһөрүөн баҕарбыт. ☉ соотв. жаждать крови
Хаарыан атастыыларын хааллардылар, Харыларын хастастылар, Хааннарыгар хараҥардылар, Хардарыта дайбастылар. А. Софронов. Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. Саха фольк. Хааныгар хараҥарда, Хам баттыан баҕарда, Кынатын кыптыыйдаата, Кустук курдук куугунаата, Көҕөҥҥө түстэ. «ХС». Хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ кыыһыр, туохтан эмэ кыйаханаргын биллэр. ☉ Сердиться на кого-л., гневаться
Хаһан эрэ хаанын көрдөрүө ээ. «Чолбон»
Хааҥҥын тарҕат көр тарҕат. Хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ, бурдук сирэ, от сирэ, уһаайба онно ылыаҥ. П. Ойуунускай
Кини туох киһи майгылаах киһитэ диэтэххиний — кини хаанын эрэ тарҕатыан наада. «Чолбон»
Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Аҕа дойдубутун көмүскүүр туһугар хааппыла хааммыт хаалыар диэри охсуһуохпут. «ХС». <Хара> хаанынан уһун (уһуннар) — элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх буол; үгүс-элбэх киһини өлөр-өһөр, сууһар. ☉ Искупаться в крови; совершить массовое убийство, кровопролитие
Өстөөх хара хаанынан устан иннин диэки киирдэр киирэн иһэн, Москва аттыгар кэлэн эт түөһүнэн кэтиллибитэ. В. Протодьяконов
[Филипп:] Ситигирдик биһиги дьоллоох олохпутун алдьатан, хаанынан уһуннараары гыммыккытын сэбиэскэй былаас тос мааскаҕытын биэриэ. С. Ефремов. <Хара> хаанынан ытыыр — наһаа аһыйар, муҥатыйар. ☉ Горевать по утраченному (букв. плакать кровавыми слезами)
Билбэтим, сэгэрим, Бу тэбэр сүрэҕим Хаста бааһырбытын, Хаста хаанынан ытаабытын. И. Федосеев
Кини бас билиититтэн, оҕустарыттан, баай сириттэн хаанынан ытаан арахсыбыта. М. Шолохов (тылб.). Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) — улаханнык уордайбыккын биллэр, кырыктан. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться
[Ньургун Боотур] Өһөҕүрэ үллэн, Өрө күүрэн, Хахай хаана хааннанан, Хачыгыраччы хабырына турда. П. Ойуунускай
Имэҥ санаа түһэн, Икки атах түмсэн, Хахай хаана киирэн Үллэнтүллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Хахай хаанын хааннанан, Өстөөҕү утары өлөрсөн, Өлбөт өлүүгэ өлөр Үрдүк дьолум буолуохтаах. П. Тобуруокап
◊ Араҕас хааннаах көр араҕас
Мэнэх кыыл Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх Сырдаан көстөр араҕас хааннаах, Үрүҥ хопто сымыытын Кэккэлии туппут курдук Дэгдэгэр имнээх. С. Зверев
Эмээхсинэ кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, саһархайдыҥы харахтаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Лоокуут араҕас хааннаах, кэтит сүүстээх, дэбдэгэр соҕус имнээх, модьу харылаах, толору быччыҥнаах төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арыы саһыл хааннаах көр арыы II. Сайыҥҥы күн тахсар Саһарҕатын курдук Арыы саһыл хааннаах. А. Софронов
Анды курдук арыы саһыл хааннаах киһини сахалар доруобай, чэгиэн-чэбдик киһинэн билинэбит. С. Тумат
Дьэдьэн курдук тэтэрбит иҥнээх, арыы саһыл хааннаах, чоҕулуспут кыра оҕолор тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Балай хаан көр балай. Лэгиэнтэй сирэйэ балай хаан, хараҕа букатын көстүбэт. Эрилик Эристиин
Батталлаах баай үрүҥ баандалара Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Булкаас хааннаах — атын удьуордаах, булкаас боруодалаах (сүөһүнү этэргэ). ☉ Смешанной породы (о скоте)
Саха сирин киин оройуоннарыгар аҥаардас үүтү биэрэр эбэтэр эт хайысхалаах булкаас хаана суох боруодалары иитиигэ идэтиллибит пиэрмэлэр суохтар. НАА ҮүЫаАХТ
Буһуу хаан көр буһуу. Сэрии хонуута буһуу хаанынан устубукка дылы буолбута. «Чолбон». Буһуу хааннаах (хааннаах-сииннээх) көр буһуу. Сэргэх көрүҥнээх, буһуу хааннаах кырдьаҕас киирэн кэлбитэ
□ Буһуу хааннаах, чиргэл, киппэ көрүҥнээх дьон, сүрдээх эйэҕэстэр, кэпсэтинньэҥнэр эбит. БН СУ
Быыһастаах хаан көр быы- һас IV. Ыалдьыты быыһастаах хаанынан, сыалаах убаһа ойоҕоһунан күндүлээтилэр. Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Оокком! Орто аан дойдуга Оҥоһуллубут эрэ киһи Олох олордун, Оҕо төрөттүн диэн Одун биис оҥоһуута, Дьылҕа хаан ыйааҕа буолар. А. Софронов
Онно эмиэ мин буруйум суох, дьылҕа хаан оҥоһуута оннуга. Е. Неймохов
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи кэллиҥ? Ньургун Боотур
«Бу кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тутаахтаах, тугу гына сылдьар киһигиний?» — диэн дьиэлээхтэр ыйыппыттар. Н. Неустроев
Кыа хаан көр кыа. [Тимир Иҥиир:] Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
Баайдар үлэһит бааһынай кыа хаана тохтор сэриитин ыыппыттарын курдук ыыта туруохтарын баҕараллар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл хааннаах көр кыһыл. Одинцов иннигэр күөх сукуна сонноох, чачархай баттаҕын ньылаарыччы тарааммыт, кыһыл хааннаах киһи олорор. М. Доҕордуурап
Чысхаан синньигэс сирэйдээх, кыһыл хааннаах, толору куҥнаах, көнө уҥуохтаах киһи эбит. В. Чиряев
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, кыһыл хааннаах, көнө уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас сытыы оҕо буолбут. МНН
Лип хаан көр лип I. Лип хаан халҕаннарын Астахтара буолуо, Айанныы охсуохха. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ толуу толомон бухатыыр Сэтинньи ый туолар киэһэтиттэн Сэттэ эргэтэ буолуор диэри Сэгэлдьиппэт лип хаан халҕаннаах эбит. ТТИГ КХКК. Мурун хаана — киһи муннуттан кэлэр хаан. ☉ Кровь из носа
Мундербек муннун хаана иэдэһин куоһаахтарынан таҥнары саккырыы сытар. Эрилик Эристиин. Өһөх хаан — хаан хойдон хараҥа кыһыл өҥнөммүтэ; хараҥа кыһыл өҥ. ☉ Сгусток крови тёмно-красного цвета; тёмно-красный цвет
Киһи биир көрүүгэ өһөх хаан өҥүнэн кытар гыныа, иккис көрүүгэ ыраас халлаан күөҕүнэн күлүм аллыа. Н. Лугинов
Өһөх хаанын холбуйан ылан баран, убаҕаһын ылаллар. Кустук
Суо хаан (дархан) көр суо. Мин дьиэм Киһи дууһатын курдук — Ортотугар аал уот Күлүбүрүү умайар Суостуганнаах суо хаан оһохтоох. М. Тимофеев-Терёшкин
Кинини ордук суо хаан суорба таас хайалар онон-манан уһулута ойон тахсыбыт чымаан арҕастара улаханнык сонурҕатта. И. Петров
Сырдык хаан көр сырдык. Адаҕа кэтэрдэн, Буулаҕа бурҕалдьылаан, Сырдык хааннарын уулаан, Үрүҥ сүмэлэрин оборон, Иҥнэри үктээн эрэллэр. С. Зверев
Сырдык хааннаах көр сырдык. Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах нуучча дьоно — Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
Миичээн арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.). Тымныы хааннаахтар көр тымныы. Тымныы хааннаахтар этэрээттэрэ. Убаһа (сылгы) хаана — субай I
1.
1 диэн курдук. Варя тэриэлкэҕэ буруолуу сылдьар сылгы хаанын остуолга илдьэн иһэн, дьаһайан ааста. Г. Нельбисова
Ханна эрэ убаһа хаана кэһиилээх этим, онтубун булан киллэриим. «Чолбон»
Миэхэ көстүрүүлэ булан биэрдэргит, убаһа хаанын буһарыам этэ. Күрүлгэн. Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Улай хааннара тохтубут. Уу субай хаан көр уу I. Дьахтар уу субай хааны кута олорор. Хаана барар эмт. — хаана олус элбэхтик, тохтообокко кэлэр. ☉ Открылось кровотечение, сильно кровоточить
Нахаарар эрэйдээх сонно тута муннунан, айаҕынан хаана баран, тиэллэн таҕыста. М. Доҕордуурап
Кийиитим оҕолоноругар хаана барбыта, ону таһынан хаанын баттааһына үрдүк этэ. «Кыым»
Сэрииттэн эмсэҕэлээн кэлиэҕиттэн доруобуйата олох мөлтөх этэ, соторусотору хаана барара. ХБИДК. Хаан алын (оҕуолаа) — кыралаан хаан таҕыс. ☉ Сочиться (о крови)
Биһиги олорон иһэр табаларбыт харахтарын тыал быһыта сынньан, хаан аллыбыттар. Далан
Тириим хайыта барда, хаан оҕуолаата. Я. Семёнов. Хаан аҥаардаах — булкаас боруода, сиэнчэр (сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Смешанной породы, гибридный, полукровка (о животном)
Оҕонньор, атастаһыыга диэн, бастыҥ үүттээх, төрүөхтээх, хаан аҥаардаах Маҕааччыйа ынахпытын илдьэ барда. В. Протодьяконов
Бу сылгы — Герой диэн хаан аҥаардаах тураҕас атыыр, соҕурууттан аҕалыллыбыта. ҮБНьТ. Хаана оонньуур — 1) туохтан эмэ долгуйан сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Кровь прилила к лицу от волнения
Даша ах барда, сүрэҕэ битийэ тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон, кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап; 2) курдаттыы тартаран баҕарар, имэҥирэр. ☉ Испытывать сильное чувственное влечение, пылать страстью
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн сүрэхтэрэ тэбэрэ күүһүрэрэ, хааннара оонньуура уонна туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин, син сэнэх дьахтар, хааным оонньуура ханна барыай, туох барыта бааралаһыан баҕарар ыйааҕа эмиэ баар эбээт. Н. Габышев. Хаан баайыыта — оһоҕоско кутуллубут хааны икки өттүттэн холбуу баайыллар сирэ. ☉ Место обвязки кровяной колбасы
Эбэтэ хаан баайыытын быһан ылан туспа уурбута. Күрүлгэн. Хаан барыыта эмт. — хаан олус элбэхтик, тохтоло суох кэлиитэ. ☉ Сильное кровотечение
Сороҕор ити курдук үлүбээй тиэтэтииттэн хаан барыыта үгүс ини диэхпин баҕарабын. Лоһуура
Сорох эмтээх үүнээйилэри хаан барыытын буойууга, айаҕы, күөмэйи сайгыырга эҥин тутталлар. МАА ССЭҮү
Эмтээх оту хаан барыытын тохтоторго эмиэ туһаныахха сөп. Кустук
Хаан баттааһына көр баттааһын. Мин өр сылларга хааным баттааһына үрдүк буолан олус эрэйдэммитим. АА ИБ
Быраас арамачыыһы анаалыс көмөтүнэн, киһи кыраадыһын, хаанын баттааһынын бэрэбиэркэлээн быһаарыан сөп. АВД РОХ. Хаан булкус — атын омуктан оҕолон. ☉ Родить ребёнка от человека другой национальности
Аны бэйэлэригэр маарынныыр омуктары кытта хаан булкуһаллар эбит. Болот Боотур. Хаан кыһыл — хаан курдук кытарымтыйан көстөр дьүһүн. ☉ Кроваво-красный, кроваво-красного цвета
Ол биэс уол түөһүгэр хаан кыһыл хаалтыстар тэтэрэллэрэ. Н. Габышев
Сылгы кутуруктары, сиэллэри, өрөҕөтүн түүлэри хаан кыһыл аалыктаах түүлээх буоллаҕына, далан араҕас диэччилэр. СИиТ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх: соһо, сылгы иигэ, хаан кыһыл, дьэс кыһыл, аалай кыһыл, уот кыһыл, о. д. а. НБФ-МУу СОБ. Хаан өһөҕө – бөлүөхсүйэ хойдубут хаан (өһөх) курдук кыһыллыҥы хара өҥ. ☉ Красновато-чёрный, цвета сгустившейся крови (өһөх). Харамайтан ситимнээх өҥнөр: хаан өһөҕө, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа уо. д. а. НБФ-МУу СОБ
Хаан сүһүрүүтэ көр сүһүрүү. Бааһырбыттар ортолоругар хаан сүһүрүүтэ элбээбитэ. «ХС»
Хаан сүүрээнэ көр сүүрээн. Хаанын сүүрээнэ бытаарбыт. Хаан тохтуулаах көр тохтуу. Ол кэмҥэ Волга уҥуор Сталинград аттыгар улахан хаан тохтуулаах суоһар охсуһуу буола турара. С. Никифоров
Бу хаан тохтуулаах кыргыһыы икки хонук иннинэ А. Миронов дьонугар суруйбут. Багдарыын Сүлбэ
Хаан тураҕас көр тураҕас II. Сылгы дьүһүнэ: сырдык тураҕас, хаан тураҕас. А-ИМН ОЫЭБЫ
Тураҕас дьүһүн хара тураҕас, кыһыл тураҕас, хаан тураҕас, өһөх тураҕас диэннэргэ арахсар. ОМГ ЭСС
Өбүгэлэрбит барахсаттар сүөһүнү, сылгыны хаан тураҕас, тураҕас элэмэс, эһэ тураҕас, онтон да атыннык дьүһүннүүллэрэ. НБФ-МУу СОБ. Хаан турбут — хаан бөлүөхсэн тирии аннынан харааран биитэр чараас бүрүөһүнү бүтэйдии кытаран тахсыбыт (хол., харахха). ☉ Образовался кровоподтёк, небольшое кровоизлияние где-л. (напр., в глазу). Уоһугар хаан турбут
□ Хараҕар хаан турбута буолуо, олус кытарбыт этэ, сыыйа ааһар ини. С. Никифоров. Хаан туруута эмт. — тымыр быһыта барыытыттан, киһи-сүөһү этигэр-сиинигэр хаан бөлүөхсүүтэ, хаатыйаланыыта. ☉ Сгусток, скопление крови в мышцах при повреждении органов и тканей человека, животных, гематома
[Эһэм:] Көхсүгэр хаан туруута быһа барбыт эбит, баартаах киһи эбиккин. НЭНь. Сороҕор таал кыратык дьуккуруйбут уонна бүөр хах араҥатыгар, иннэнэн тэһитэ аспыт курдук, хаан туруулара баар буолаллар. ТВС ССНьСЫа
Мэйиигэ хаан туруута инсульт төрүөтүнэн буолуон сөп. «Кыым»
Хаан уруу көр уруу I. Оҕо-уруу, хаан уруу хаалбакка, Бараада үрэҕэр төрдө-ууһа суох, быстаойдо сылдьар дьон олохсуйбуттар. Болот Боотур
Мин сааспар үөрбэтэхпин үөрбүтүм: хаан уруу, чугас дьоммун дьэ булбутум. А. Сыромятникова
Ол курдук, Сэргэй хаан уруу ыччаттарыгар суол-иис хаалларар бүччүм санаалаах. Дылбаны. Хаан уута — өһөхтөммүт хаан үрдүгэр тахсар убаҕаһа. ☉ Плазма, сыворотка крови
Өһөхтөммүт хаан дьэҥкир уута. АНК ТСТЗС. Хаанын боп (буой) — ким, туох эмэ хаана барарын тохтот. ☉ Унимать, останавливать кровотечение
Киһилэрин хаанын буойан нэһиилэ тохтоппуттара. «Чолбон». Хаанын уулаа — ким, туох эмэ хаанын обор, ис (хааны уулуур үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Высасывать кровь у кого-л. (о кровососущих насекомых)
Кыыбаайы далаҕа Кыыс хаанын уулуура, Ыам ыйын бырдаҕа Ыксары муҥнуура. Күннүк Уурастыырап. Хаан эргиирэ эмт. — киһи-сүөһү организмыгар сүрэхтэн уонна тымырдартан турар бүтэй эргимтэ устун хаан тохтоло суох сүүрдүүтэ. ☉ Кровообращение. Тураах отоно ньиэрбинэй систиэмэ үлэтин уонна хаан эргиирин күүһүрдэргэ туһалыыр. МАЕ ССЭҮү. Хара хаан — хаан өһөҕүн ытыйан, үүтү былаан баран, оһоҕоско кутан оҥоһуллубут ас. ☉ Кровяная колбаса, приготовленная из сгустившейся говяжьей или конской крови, которую сбивают с добавлением молока и разливают по кишкам
Куппут хааннарыттан хара хааны араартаан ылан, туспа иһиккэ угуталаатылар. А. Софронов. Ынах хаа- на — ынах хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Кровяная колбаса из говяжьей крови
Сылгы хаанын субай диэн ааттыыллар уонна ынах хаанынааҕар ордороллор. Кустук. Ыраас хааннаах — сырдык дьүһүннээх, оннук сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый
Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, искиирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Маша кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Дабыыт ыраас хааннаах сирэйигэр, ыйаастыгас харахтарыгар санаарҕабыл бэлиэтэ көстөн ааһар. И. Никифоров
др.-тюрк., тюрк. хан, кан
II
аат. Сорох түүрдүү, монгуоллуу омуктар үрдүкү сололоох аҕа баһылыктара, кинээс. ☉ Правитель, князь у некоторых тюркских и монгольских народов, хан
[Татаардар — кыргыттарга:] «Биһиги ыраахтааҕыбыт хаан аһыныытын ылынан, бэриниҥ!» — дэспиттэр. Суорун Омоллоон
Хаан былыргыта түүрдүү, монгуоллуу биис уустарын кинээстэрэ, үрдүкү баһылыктара, муҥур тойонноро этэ. ЕВФ УуДК
Саха тылыгар баай, дархан, хаан, тыгын диэн салалта сололоро бааллара. ВУА БС
др.-тюрк. хаҕан, тюрк. хан
III
аат эб. Саҥарааччы кимиэхэ, туохха эмэ, кини хаачыстыбатыгар үрдэтэн-ытыктаан сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возвышенно-почтительное отношение говорящего к предмету речи, его качеству
Бу аҕамсыйбыт тойон хаан киһи Арбатскайы тоҕоноҕуттан ылан, дьиэ таһыгар диэри атааран биэрбитэ. В. Яковлев
Кыыдааннаах кыһын хаан Кыайтаран кыйданна. Күннүк Уурастыырап
Сааһыра барбыт, лэскэспит, дээдэспит дьоһун хаан дьон кинини үөрэ-көтө атаардылар. Кустук