отун диэнтэн бэй
туһ. [Ньургун Боотур:] Айыы оҕото, Аан дойдугар тахсаҥҥын, Аал уоту оттунаҥҥын, Алаһа дьиэни иччилээ. П. Ойуунускай
Одун куйаар дойду Уруйдаах олоҕор орооһуҥ, Алгыстаах силиктээх Алаһа дьиэтэ ахталытыҥ, Аал уотта оттунуҥ! С. Зверев

айхаллаа диэнтэн атын
туһ. Уруйдаах тылым олохтоннун, Аналлаах алгыһым айхалланнын — Аҕыс үйэ тухары Баараҕай атыыр буолан кистээтин, Тоҕус үйэ тухары Лүҥкүр оҕус буолан мөҥүрээтин! С. Зверев
Ньургунтан ньургуннук охсуһан, ийэ дойдуларын, бар дьоннорун көмүскээбиттэр …… айхаллана турар албан ааттаах дьоруойдар эмиэ элбэх этилэр. Амма Аччыгыйа
Күн сирин күөнүгэр көччүйэн үөскээбит Эдэркээн көлүөнэм, айхаллан! Эллэй

утахтаа I диэнтэн бэй
туһ. Арылыйа устар Ангара өрүс Ыраас-дьэҥкир Уруйдаах уутунан Утахтанан олордум. А. Софронов
Имииһит Алаар сиэнэ …… Маппыр барбах аҕай кэмпиэтинэн, бирээнньигинэн, нуучча үрүҥ хааһытынан аһылыктаммыт, сүөгэйинэн, ыаммыт үүтүнэн утахтаммыт. Л. Попов
От охсор, үлэлиир кэммэр чэйи испэт этим, аҥаардас кымыһынан утахтанарым. В. Протодьяконов

1. аат. Өлгөм үүнүү, ас-үөл, үрүҥ илгэ дэлэйэ. ☉ Обилие, великое богатство, благодать
   Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Уйгу-быйаҥ төрдө — төрөөбүт-үөскээбит өрүспүт барахсан, кэрэҕин, дьиҥнээх олоҥхо курдуккун эбээт! М. Попов
   Мин онно аан маҥнай булчут отуутугар олорбутум, уйгугабыйаҥҥа тиксибитим. Ф. Софронов
2. даҕ. суолт. Өлгөм үүнүүлээх, дэлэгэй. ☉ Имеющийся в изобилии, богатый; плодородный
   Уйгу-быйаҥ олохтоох Улуу ийэ дойдубут уорҕатыгар Ураа хаһыы уруйдаах Уоттаах былааҕы туругурдуҥ! Саха фольк. Бу киэҥ толооннор адарҕана дулҕаларын солоон-дэхсилээн, үчүгэй оту ыһар буоллар, атын уйгубыйаҥ ходуһалар тахсыа этилэр. Күндэ
   Уйгу-быйаҥ олохтоох Бастар бараммат Барҕа баай илгэлээх, Үтүө аан дойдуга Үөскээн бараммын — Сааһым кылгаабыт Саргым намтаабыт. С. Васильев

даҕ.
1. Эриллэҕэс-буруллаҕас, көнөтө, тэҥэ суох. ☉ Неровный, с кривизной. Уйуллаах мас
□ Сыгынахтары тумнаары туора-маары хааман таһаарбыт, уйуллаах дьураа буолан көстөр синньигэс суолунан дьиэтин диэки саллардаталаата. Н. Борисов
2. Уһун, долгуннурар курдук (хол., баттах эбэтэр сылгы кутуруга). ☉ Длинный и волнистый (напр., о волосах человека, о хвосте лошади)
Улаан убаһа уҥуохтуун Уйуллаах кутуруга уруйдаах, Нэлбэн Айыыһыт ийэ Алгыстаах айыы тыргыл аартыга Арылынна, атастаар! Саха нар. ыр. Никодим Лисицын аҕабыыт уйуллаах хара баттаҕын саннын үрдүнэн тардан ылан туппахтыы-туппахтыы арахпакка [түннүгүнэн] көрөн турда. Эрилик Эристиин
Тоҕус былас уйуллаах Нуолур солко суһуохтаах, Күөгэл долгун тыыннаах Күн Толомон Ньургустай удаҕан диэммин. ТТИГ КХКК

туохт.
1. үрд. Дьолусоргуну түстээн алҕаа, алгыс тылларын эт. ☉ Благословлять, напутствовать
Ийэ дойдуҥ иннигэр, Улуу дойдуҥ туһугар Дууһаҕынан мэктиэлээн Утарса бараргар Уруйдуу хаалабын. Нор. ырыаһ. Ол үөрүү толбоннура Оонньуур кустугун көрөммүн Урааҥхай саха дьоннорун Уруйдаах махтал тылларынан Уруйдуу туойдаҕым буоллун! Саха фольк. «Уруй буоллун, айхал буоллун!» — дэһээт, Ньургуһун ийэлээх аҕата тура-тура уруйдаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Албан ааттаа, аатырт, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять, приветствовать
Аны даҕаны айыллар саҥаны Уруйдуу, аатырда туруохпут. Эллэй. Ньургун Боотур сиэннэрин Уруйдуура норуоппут, Көмүскээммит күн сирин Көҥүлбүтүн булбуппут. Баал Хабырыыс
Уруйдуу туруҥ чулуу уолгутун, Киһи сылдьыбатаҕын кини сырытта. «ХС»

даҕ.
1. фольк. Абыраллаах, өрүһүлтэлээх (үрдүк айыылар араҥаччылыыр буоланнар). ☉ Спасительный, благодатный (покровительствуемый высшими духами)
Айхаллаах араҕас маҥан халлаан диэкиттэн уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Саха фольк. Кинилэргэ аҕаларын, эһэлэрин айхаллаах алгыһа тиийиэхтин, оттон кырдьаҕастар, кинилэр дьоллорун көрөн, үөрдүннэр-көттүннэр, үлэнэн үлүһүйдүннэр. Ф. Софронов
2. Дьоллоох-соргулаах, үтүө туруктаах, кэскиллээх (олох-дьаһах, төлкө эҥин). ☉ Полный счастья, благополучия, надежд на будущее (напр., жизнь, судьба)
[Манчаары:] Аан дойду айхаллаах олоҕуттан амсайан, Улуу дойду Уруйдаах олоҕор олорон, Санаам туолан, Сүрэҕим үөрэн бардым. А. Софронов
Үүнэн бүппэт үрүттээх, Харыастан бараммат саргылаах Айхаллаах олохпут Арыллан таҕыста. С. Зверев
△ Үөрүүлээх-көтүүлээх, өрө күүрдүүлээх, өрөгөйдөөх (хол., олох, ырыа эҥин). ☉ Торжественный, радостный, ликующий (напр., о жизни, песне и др.)
Илии баттаатыбыт: Биһиги — Аан дойду айылҕатын саҥалыы айааччылар, Айхаллаах ырыанан, үрдүк үөрүүнэн уруйдааччылар. С. Васильев
Буускалар айхаллаах дарбааннарын истээт, хаайтаран олорбут геройдар дэриэбинэттэн ойон тахсаннар, куотан эрэр өстөөхтөр үрдүлэригэр түһүспүтүнэн бардылар. Амма Аччыгыйа

аат.
1. истор. Уоттаах сэриигэ хомуллан айаннааһын. ☉ Поход (на фронт, на линию огня)
Бойобуой кэккэнэн, сатыылаан, Похуокка турдулар саллааттар, Илбистээх эр хааны ылынан, Ийэ түүн күлүгэр сүттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Ийэ дойдубут иһин, уоҕуран, Уруйдаах похуокка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар, — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Сорох нуучча дьонноро кыайыылаах похуоттартан төннөн кэлэн, бу дойдуга олохсуйан, дьиэ-уот туттан тэнийэн-ууһаан испиттэрэ. П. Филиппов
2. Ханна эмэ туох эрэ соруктаах хомуллан барыы (үксүгэр сатыы). ☉ Совместное движение группы лиц с какой-л. определённой целью, поход (обычно пешком)
Үчүгэйиэн үүнэр сааска Комсомолец сылдьыбыт, Долгулдьуһар похуоттарга Тэҥҥэ үктүү хаамсыыбыт. П. Тобуруокап
Оскуола барыта хамсаммыта: …… экскурсия маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии — үөрүүкөтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Хомсомуоллар хомуллан Похуотунан иһэбит — Хотолдьуһа долгуһан, Лааҕырдарга тиийэбит. Күннүк Уурастыырап

1. аат. Үтүөнү-өҥөнү оҥор буту өйдөөн-сыаналаан, онтон астынан, үөрүү иэйиитин кимиэхэ эмэ биллэрии. ☉ Чувство благодарности, признательности кому-чему-л.
   Кыһыны биллэрбэт түүлээх таҥаспыт Кыһыл сэрииһити суулаатын, Махталынан тап таллаах байыаспыт Саха дойдутун санаатын! Эллэй
   Аан дойду билбэтэх махтала, таптала Этиллэр ол ырыа тылыгар. С. Данилов
   «Улуу Пушкины саха норуота төрөөбүт тылынан ааҕар!» — ити тыллары биһиги истиҥ махталынан, киэн туттан туран этэбит. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Кимиэхэ эмэ кини ү түөтүн-өҥөтүн санаан, ону биллэрэр, махтанар (хол., т ы л ла р). ☉ Благодарный, благодарственный, выражающий благодарность
   Улуу кыайыыны уһансыбыт, Улу у бухатыыр норуокка Уруйдаах махтал тыл ларын Уруйдуу туойдаҕым буоллун! Нор. ырыаһ. Бүгүн дьэ махтал ты лынан Эһи ааккыт ааттанна. С. Д анилов
   ◊ Махтал сурук — ким эмэ үлэтинхамнаһын үрдүктүк сыаналыыр бэлиэ сурук. ☉ Благодарственное письмо
   Дьэ ити тааҥканы умаппытым иһин бу Кыһыл Знамя уордьанын уонна табаарыс Сталинтан Махтал суругун ылбытым. М. Доҕордуурап
   Хата, Дуомуна үөрүөн иһин, [уола] бырааһынньыкка Махтал сурук тутааччы. А. Сыромятникова
   Испэктээк ситиһиилээхтик туруоруллубутунан истиҥник эҕэрдэлээбиттэрэ, Махтал суруктары туттарбыттара. АҮ
   ср. тув. мактал ‘похвала’, кум. макьтав ‘хвала, восхваление’, тат. мактау, алт. макта ‘хвалить, славить’

аат.
1. Анал аат (үксүгэр киһиэхэ туһаайан, аатын ханныгын баҕарар араарбакка этэргэ). ☉ Личное имя (обычно понимается обобщенно или безотносительно к фамилии, отчеству, прозвищу)
Тукаам, эн бэйэҥ хайа диэки оҕоҕунуй? Аатыҥсуолуҥ кимий? Амма Аччыгыйа
[Ньургуһун Ньукулай:] Туох бөрүкү билэрдээх буолуомуй, сити да киһини хаадьаа көрөр этим, аатын-суолун умнан да кээспиппин, дойдубуттан арахпытым бэрт өр буолла. Күндэ
Эн уҥуоххар аатыҥ-суолуҥ суруллубатар даҕаны, эн умнуллубат уруйдаах уҥуоҕуҥ үрдүгэр кыырыктаах кынчаал өргөһө кылбайан умайа күлүмнүүр. П. Ойуунускай
2. Киэҥник биллии, сураҕырыы, албан аатырыы. ☉ Громкая слава, широкая известность
Ааты-суолу биир тэҥинэн Үллэстэбит биһи бары. С. Данилов
Ыраах-чугас диэбэккэ, Ыһыахтарга тиийтэлээн, Атах-илии оонньуутугар Аата-суола биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
3. Бочуот, чиэс, ытыктабыл. ☉ Почет, честь, уважение; репутация. Таптал баай хоту, аат-суол да хоту буолбат (өс ном.)
♦ Аата-суола алдьанна көр аата алдьанна
Киһилии аатыҥсуолуҥ алдьанара, үтүө, сырдык ыраҥ бүтүннүүтэ хара дьуоҕаҕа тимирчи тэпсиллэрэ, кэскилиҥ, эрэмньиҥ букатыннаахтык эстэрэ — бу баар эбит саамай ынырык, саамай алдьархайдаах. Софр. Данилов
Аатыҥ-суолуҥ алдьана илигинэ, Ол балтыгын ойоҕум оннугар Ойох кулу! П. Ойуунускай
Аат-суол былдьас көр аат былдьас. Кини убайа Бүөтүккэ аҥаардастыы аатырарын сөбүлээбэт, аат-суол былдьаһар. «ХС»
Биһиги аны бэркэлээтэҕинэ икки-үс сыл барыахпыт, омуннаатахха уон сыл олоруохпут. Дьэ оннук дьону кытта аатсуол былдьаһа сатыыр сөп буолуо дуо. Р. Кулаковскай
Аат-суол ыыт көр аат ыыт. «Күүскүнэн баран хаалан бараҥҥын аат-суол ыыта сылдьарыҥ сыыһа буолуо», — диэн ньымааттыы хаалла, күүлэҕэ өйөнөн туран, Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
Соруйан аатсуол ыытан, куоталаһан эрдэхтэрэ. Түөрт сүүс киһини ыҥырбыттар [урууга]. «Кыым»
Аатын-суолун алдьат көр аатын алдьат. [Өрүүскэ:] Холкуос ситэ атаҕар тура илигинэ бу маннык дьоннору киллэрэн холкуос аатын-суолун алдьатар диэн туох баҕайытай? Күндэ
[Долгунуоп:] Хайдах дьаабылана сылдьаҕын, ааты-суолу алдьатан? Амма Аччыгыйа