1) дурак, глупец || глупый; акаары киһи глупый человек; акаарыга сокуон суруллубатах посл. дураку закон не писан; 2) глупость, дурость; бэйэтин акаарытыттан эрэйдэннэ он пострадал по своей глупости.

1) сознание; кылаассабай өй-санаа классовое сознание; 2) ум, разум; өйө-санаата иирбит разум его помутился; өйө-санаата өһүлүннэ ум его ослаб; өйгүн санааҕыи бул = а) сосредоточиться, собраться с мыслями; б) остепениться # өйө-санаата алдьанна он стал невыносим.

1) мысль, дума; киниэхэ оннук санаа элэс гынна у него мелькнула такая мысль; биһиги санаабыт биир наши мысли одинаковы; ол туһунан санааҕын да хамсатыма об этом и мысли не допускай; об этом и думать не смей; киһи санаата күүстээх человеческая мысль сильна; ол түбэлтэ санаабыттан тахсыбат тот случай у меня из головы нейдёт; 2) цель, стремление, намерение; желание; кини санаатын ситтэ он достиг своей цели; инньэ гынар санаанан имея такое намерение; санааҕар тур = настаивать на своём, добиваться своего; санааҕын (или санааны) уур= приложить старания, усилия; стремиться хорошо выполнить какую-л. работу; санааҕыттан оҥор= делать что-л. по своей воле, с охотой, без напоминания (обычно о детях); санаата кэлэн охотно, с охотой, с рвением; санаата кэлэн маны оҥоруо дуо? охотно ли он сделает это? (т. е. хорошо ли, добротно ли); санаата туолла он удовлетворён (достигнутой целью, исполнением желания); санаатын хоту по его желанию (делать что-л.); 3) горе, печаль; траур; санаата суох беззаботно; санааҕа түс = опечалиться; ыар санааҕа ыллар = переживать тяжёлое горе; санааҕын аралдьыт = (или тарҕат=) рассеяться; отвлечься (от горестных мыслей); санаата көммүт он снова пришёл в хорошее настроение, он вновь приободрился (после угнетённого состояния); санаата көнньүөрбүт он пришёл в радостное настроение (по случаю какого-л. приятного события, обычно после подавленного состояния); санаата нус буолар он успокоился, он обрёл покой; санаата оонньуур он лишился душевного равновесия (от горя, мрачных мыслей); санаата хараастар он чувствует тоску, ощущает подавленность (напр. от тяжёлых дум, безвыходного положения); санаата чэпчээтэ у него отлегло от сердца; санаата түспүт настроение у него упало; он приуныл; 4) в сочет. с кэллэ означает пожелать, захотеть; аһыах санаам кэллэ я захотел есть # санааҕар тут= затаить обиду; санааны көтөх = воодушевить кого-л., укрепить в ком-л. уверенность в чём-л.; санааны ылын = решиться на что-л.; санаата алдьанар он раздражается, озлобляется; санаата батарбат ему не терпится, его подмывает (сделать что-л.); санаата бөҕөх он очень надеется на что-л.; он уверен в чём-л.; санаата буолбат ему совестно; санаата тэйдэ он разочаровался в ком-л., потерял уважение, доверие к кому-л.; санаата холлор он чувствует раздражение, досаду, злобу, он злится, досадует; санаата хотор он чувствует полную уверенность, он целиком и полностью уверен (напр. в выполнении чего-л.); санаатын тап= угодить.

грусть, печаль; горести; печальные, горестные мысли; кини санааҕа-онооҕо ылларбыт его гнетут печальные мысли.

1) думать, подумать; задумать; туох дин саныыгын? как ты думаешь?; төрөппүттэргин санаа = думать о родителях (т. е. быть внимательным к ним); санаатаҕын аайы как (только) вздумается, когда вздумается; 2) желать, пожелать; киниэхэ үтүөнү эрэ саныыбын я ему желаю только добра; 3) в сочет. с кэриэтэ означает считать кем-л.; кинини аҕам кэриэтэ саныыбын я его почитаю за своего отца # хом санаа = быть недовольным кем-л., обижаться на кого-л.; огорчаться.

a. stupid, dumb

п. though; v. to think [<Mong. sanağa]; эр санаа n. courage; санат= v. to remind, resemble

1. 1. даҕ. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын. ☉ Глупый, бестолковый, придурковатый
      Өндөрөөс оҕонньор — оо, акаары оҕонньор буолаахтыа дуо! — хайаан даҕаны ааныхайаҕаһы булан, суолу-ыллыгы көрөн сылдьар буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
      Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов
      «Оок-сиэ, дьэ акаары да киһибин, ити хайдах өйдөөн ыйыппакка хаалбыт бэйэбиний!» — диэн Кеша улаханнык кэмсиннэ. Н. Заболоцкай
2. Оттомо суох, туолката суох (хол., кэпсэтии, быһыы, саҥа, ардыгар — көтөр-сүүрэр эҥин). ☉ Бестолковый, глупый, безалаберный; непродуманный, необдуманный (напр., о разговоре, поведении, поступке, выражении глаз, иногда — о птицах, животных)
   Акаары саҥа хаһан да көрдөөх буолбат. Амма Аччыгыйа
   Түүн былыр хаһан да көстүбэтэх акаары түүл киирэр, күнүс эрэйтэн эрэй батыһан өтүү курдук субуллар. М. Шолохов (тылб.)
   Мииппээн эргиллэн туох да быһаарыыта суох акаары харахтарынан уолу «супту көрөн» турда. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт.
4. Ситэ сайдыбатах өйдөөх, маалгын киһи. ☉ Глупец, дурак
   [Уйбаанчык:] Ийээ, кыыһыҥ улааттаҕын ахсын акаарыта бэргээн иһэр. П. Ойуунускай
   [Байбал:] Мэниги, акаарыны, буойуоххун, үөрэтиэххин билиминэ, тэптэрэ олороҕун. А. Софронов
   «Сэбиэскэй былаас акаарылары, эһигини, аһынан амньыыстыйа биэрбитэ!»— Микиитэ Сахаарга ыган тиийдэ. Амма Аччыгыйа
5. саҥа алл., үөхс. Сэнээн, атаҕастаан, үөҕэн этии; тугу эмэни толкуйа суох оҥорон баран, кыһыйан-абаран үөхсүү. ☉ Бранное междометное слово; дурак, глупец; недотепа. Оо, акаары! Хайдах итини өйдөөбөтөхпүнүй?
   □ Уолуҥ, үөрэхтээҕимсийэн, ыраахтааҕытын, таҥаратын умнуо
   Акаары, ону билэҕин дуо? Эрилик Эристиин
   Акаары! Иирбиккин дуу?.. Бэҕэһээ киэһэ суолтан булбут орбууспут хаҕын маарыын тураат сиэбиппит буолбат дуо? Эрилик Эристиин
   Акаарылар, эһиги тугу билэҕит? Киһи аймах өстөөх кылаастарынан арахсан олорорун эһиги билбэккит дуо? Амма Аччыгыйа
   ♦ Аар акаары — иннин-кэннин билбэт акаары. ☉ Набитый (отпетый) дурак
   Шарлотта: «Сокуоннай сааспын туола илик оҕо, эбэтэр иннибин-кэннибин көрүммэт аар акаары буолбатахпын», — диэн кыккыраччы батан кэбиспитэ. Болот Боотур. Акаары көнө — олус кэнэн, барыны итэҕэйэр. ☉ Крайне наивный, наивный до глупости
   Көнө киһи барыта, бэл, ити «акаары көнө» үчүгэй дьон кэккэтигэр киирсэр. «Кыым». Далай акаары — муҥура суох, «түгэҕэ биллибэт» акаары. ☉ Круглый дурак, болван
   Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай? П. Ойуунускай
   Ханнык далай акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан [оҕонньор] ыйытан ыкта. Амма Аччыгыйа
   Киһиргээмэ! Туох далай акаарыта сылдьаҕыный? Н. Якутскай. Мас акаары — тугу да толкуйдуур кыаҕа суох, киһи этэрин хоту сүөһү курдук сылдьар акаары. ☉ Недоумок, идиот
   Өөдөй диэн үс мас бүтэйи сатаан тахсыбакка иҥнэн хаалар, дьон тэптэрдэҕинэ, атыыр оҕуһу кытары харсар, биир мас акаары киһи баара үһү. Күннүк Уурастыырап
   Бу кэмҥэ [Аҕа дойду сэриитин кэмигэр] «биһиги аҕыйах ахсааннаах норуот тугу гыныахпытый», — диэччи мас акаары эбэтэр өстөөх тэрийэн ыыппыт түөкүнэ. Амма Аччыгыйа
   Мин сордоох, аҕам оҕонньор күүһүнэн баттаан-үктээн, мас чокуйар акаары киһиэхэ ойох биэрэн, ол-бу киһи сирэйин-хараҕын кэтиирим, көрдөһөрүм кэллэҕэ. Н. Неустроев. Тар (дар) акаары көр далай акаары. Сөрү-сөҕөн, бэркиһээн, Кэлин улам дьиктиргээн, Тар акаары дии санаан Тахса турда Харачаан. Г. Данилов. Туос акаары — хоҥ мэйии; көстөн турар акаарыны саҥарар киһи. ☉ Пустоголовый; человек, несущий явную глупость, чушь
   — О, туос акаары муҥнаах! Ити эн кырдьык этэҕин дуо? — Самнара олоро биэрэр. П. Ламутскай (тылб.)
   Мородулар эбии сытайан биэрдилэр: Орут-орут орой мэник, туос акаары диэн кини. Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын ситэ толкуйдана илик, ылбычча соҕус диэн сыаналыыр, хайыҥ охсунарын көрдөрөр. ☉ Выражает оговорку говорящего, считающего высказываемую мысль предварительной, до конца не обдуманной и несколько опрометчивой (соотв. как сейчас мне кажется, по глупости своей). Акаары санаабар, эн этэриҥ сөпкө дылы. Акаары санаабар, бүгүн дириэктэри сөпкө кириитикэлээтилэр, эн туох диириҥ буолла?
□ Бастаан утаа, акаары санаабар, киниттэн сурук көһүтэрим. «ХС»

туохт. Кимиэхэ, туохха эрэ дууһаҕынан курдары тартаран эрэйдэн; кими, тугу эрэ күндүтүк, иэйии-лээхтик, өрүү өйдүү сырыт. ☉ Скучать, тосковать по кому-чему-л., постоянно ду-мать о ком-чем-л.
Эн кыыһыҥ, саха кыыһа, доҕорун толкуйдуу, арҕаа сэрии-гэ сылдьар киһитин ахта-саныы, утуй-бут оҕотун аттыгар олорор. Т. Сме-танин. Иккиһин эргиллибэт оҕо сааһы ама ким ахтан-санаан ааспат буолуой. «ХС»
Арыт кыыспыт куоратын ахтан-санаан аһарар. Күннүк Уурастыырап
АҔЫНЫАХТАА көр оҕунуохтаа. Хабахтаах өлбөт мэҥэ уутун ылан, Быһар быһаҕаһынан Таһын аҕыныахтаа-та; Быһар быһаҕаһынан Тамаҕын илит-тэ. С. Васильев
Араҕас айыы илгэнэн Аҕыныахтаан кээстилэр да, — Көҕөрө өлбүт имнэрэ Күлэн-оонньоон кэллилэр. И. Чаҕылҕан
Былырыын сутаан өлбүт ньирэйдэрин тириитин имитээри, Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатын мунньан аҕыныахтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай

сыһыан холб. Сөбүлээбэт, акаары-аҥала диэн үөхсэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Ругательство: дураком называется предмет речи (дурак такой). Акаары баара, чаһытын кытта умнубут. Акаарыҥ баара, манна тугу көрдөөн кэлбитэ буолуой
□ Акаары баара, наадалаахха ити курдук хоһулайыа суох этэ. «ХС»

туохт. Туох эрэ куһаҕаны үөтэн искэр куттан, дьиксин, ытырыктат. ☉ Побаиваться в душе какой-л. ожидаемой неприятности
[Кэлбэти кэтэһииттэн] наар дьик саныыгын, эрэйдэнэҕин. Кураанаҕынан муҥнанаҕын. Н. Лугинов
- Катюша, аа, Катюша, мин аны бэйэлээх бэйэм уйабар дьик саныыр буоллум. Мин ырыа чыычаах хотуммар ымсыыран, ким эмэ кэлиэхтээх. А. Сыромятникова. Биирдэ Дуня киэһэ дьонугар кэлбитэ, ийэтэ оһох кэннигэр ытамньыйа олорор. Аҕата дьэбин уоһуйбут. Дуня дьик санаата. А. Федоров

аат. Толкуй, санаа. ☉ Мысль, идея
Олоҥхо өйө-санаата дириҥинэн, ис хоһооно баайынан, тыла-өһө дэлэйинэн уһулуччулаах айымньы. «ХС»
♦ Өйдөөх-санааҕын тута сыт — тулалыыры барытын өйдүү сырыт, толкуйдуур дьоҕургун сүтэримэ (кырдьаҕас эбэтэр улаханнык ыалдьар киһини этэргэ). ☉ Быть в полном рассудке, находиться в здравом уме (о почтенном старце или тяжёлом больном). Кырдьаҕас өйдөөх-санаатын тута сытар эбит
□ Ыараханнык ыалдьыбыта өр буолла, ол да буоллар өйдөөх-санаатын тута сытар. НАГ ЯРФС II. Өйөсанаата алдьанна — туохтан эмэ улаханнык кыыһырда, кыйаханна; тугу эмэ тулуйбакка кыйаханна. ☉ Раздражаться, озлобляться; стать нетерпимым. Букатын өйө-санаата алдьанан сылдьар. Өйөсанаата иирбит — өйө булкуллубут; бутуллубут. ☉ Помутиться разумом; загореться какой-л. идеей
[Кирилэ:] Тыый, хайа ол баҕайыны туох тыыттаҕай, бука, дьоннор өйүн-санаатын иирпиттэрэ буолуо. Күндэ
Өйө-санаата өһүлүннэ — өйө өһүлүннэ диэн курдук (көр өй). Уулуссаҕа оҕунна, Хаарга харалыйда, Киҥэ-наара кэбэлийдэ, Өйөсанаата өһүлүннэ. А. Софронов. Өй-санаа өттүнэн сытыйбыт — киһи сиэриттэн-туомуттан туораабыт. ☉ Морально разложиться. Бу өй-санаа өттүнэн сытыйбыт дьоннор

туохт. Тугу эмэ урут буолбуту умнума. ☉ Помнить, не забывать, хранить в памяти
Ойон-тэбэн ааспыт Оҕо, кэрэ сааспын Өйдөөн-санаан кэллим, Өркөн тылы эттим. Күннүк Уурастыырап
Онтон уолчаан туран Үҥкүрүйэ оонньообут сыһыыларын Өйдүү-саныы сырытта, Тохтоон көрөн истэ. С. Васильев. Онто да суох эһэлээх эбэбин мэлдьи өйдүү-саныы сылдьыаҕым. НТП ТББ

I
туохт.
1. Өйгөр тугу эмэ бэрий, өйгүн үлэлэт. ☉ Думать о комчём-л., мыслить. Эн бу олорон тугу саныыгын?
□ Мин уубуттан уйгууран Инникини санаатым, Ол туһунан суруйан Ааҕааччыбар анаатым. Күннүк Уурастыырап
Маня, эн собус-соҕотоҕун олороҕун. Тугу эрэ саныыгын, кими эрэ күүтэҕин. С. Ефремов
Көр эрэ, Никита Калинович, эн биири тобулу санаан баран, онтукаҕыттан туох да иһин мүччүрүйбэт идэлээх киһи эбиккин. В. Яковлев
[Лоокуут] Ньургуһун туһунан бэрт элбэҕи санаабыта уонна Ньургуһуна суох сатаан олоруо суох курдук буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугу эмэ сөбүлээн эбэтэр сөбүлээбэккэ санааҕар хайдах эмэ ылын, өйдөө. ☉ Иметь какое-л. мнение о комчём-л.. Үчүгэйдик санаа
□ Мин кинилэри бэйэбинээҕэр, тыыммынааҕар да ордоробун, олус күндүтүк саныыбын. А. Сыромятникова
[Маня:] Миигин …… хайдах эрэ аһынардыы, сэнии саныыр курдуктар. С. Ефремов
Дьиҥинэн, холкуоска бараргын мин да ахсара санаабатаҕым. М. Доҕордуурап
Ааспыт бу уоттаах сылларбын Ахта, киэн тутта саныаҕым. Т. Сметанин
3. Өйгөр тугу эмэ быһаар, өйдөө. ☉ Размышляя, приходить к какой-л. мысли о ком-чём-л., мысленно решать, понимать, сознавать что-л. [Кэтириис:] Ити кэннэ миигин киһи да таптаан умсугуйуо дии санаабаппын. А. Софронов
Абааһылара диэн ити буоллаҕа диэн испэр саныы-саныы, мин таһырдьа сүүрэн таҕыстым. Н. Неустроев
«Алаадьыны эрэ дэлбэрийэргин саныыгын ээ, арыыҥ суоҕун санаабаккын», — диэтэ ойоҕо. Күндэ
[Баайдар-тойоттор] хара норуоттарын хараҥа батталлаах кэпсэтиилэринэн сүүйэн, сүүрдээн байар эбит буоллахтара дии санаабыт. МНН
4. Тугу эмэ дьүүллээн өйдөө, дьүүлүн эт. ☉ Иметь, высказывать своё мнение в решении какого-л. вопроса
Эн хайдах дии саныыгын, уолбутун кигэн ити кыыһы ойох ылларан, туспа ыал ааттатан, уһаайба сирэ ыллахха хайдах буолуой? П. Ойуунускай
Иван Николаевич, эн итини туох дии саныыгын? Н. Якутскай
5. Өйдүү сырыт, умнума. ☉ Помнить, хранить в памяти воспоминание о комчём-л.
Туоһахталыы, көөчүктүү Туналыйан ырааххын… Кэрэ түүлү көрбүттүү Кэлин саныы сылдьыаҕым. С. Тарасов
Ньургуһун буоллаҕына куруук Лоокуут туһунан саныыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. Туох эмэ уруккуну өйдөөн кэл. ☉ Вспоминать, восстанавливать в памяти кого-что-л.
Хаһан эрэ былыргы үйэҕэ хараҥа тумаҥҥа сүппүтү саныы түстэ. Күндэ
Мин бүгүн Стамбулга сылдьаммын Ол дьикти киһини санаатым, Туманнаах дойдутун ахтарын, Хоһуйар туурактыы ырыатын. С. Данилов
Мин олох туһунан, дьол туһунан олус уустук этиилэри иһиттэхпинэ …… - Чурапчы алаастарын санаан кэлэбин. Н. Лугинов
7. Туохха эмэ эбэтэр тугу эмэ гыныаххын баҕар. ☉ Хотеть, желать чего-л., намереваться делать что-л. Тыаҕа үлэлии барыахпын саныыбын.
□ Бэйэм да күндүлүөм диэн санаан олоробун. Н. Неустроев
Көтүөхпүн санаатым сырдык, ыраас устун, Сиргэ хаамар аналбын умнаммын. И. Эртюков
Кэргэммэр күндү, чараас хаатыҥканы ылыахпын саныыбын, ол суох. С. Ефремов
△ Үтүө, куһаҕан курдук тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «атын киһи туһугар үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу баҕар» диэн суолталаах. ☉ В сочетании с некоторыми именами, как, например, үтүө ‘добро’, куһаҕан ‘зло’, имеет значение «желать чего-л. кому-л.»
[Быыпсай:] Бу киһини сирдэххинэ, биһиги хоргутуохпут, эйиэхэ үтүөнү саныахпыт суоҕа. А. Софронов
Эн миэхэ тугу да куһаҕаны санаама, сатаатар эн. А. Сыромятникова
8. кэпс. Киһи үтүөтүн өйдөөн онно тугунан эмэ хардар. ☉ Отблагодарить чем-л. за добрую услугу. Хаһан эмэ үтүөбүн санаар
□ Хайа уонна тугу эмэ толук саныыр киһи буолуом. А. Фёдоров
9. Тэҥҥэ сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн киһиэхэ туох эмэ иэйии киирэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает возникновение у человека какого-л. чувства. Үөрэ санаа. Кэлэйэ санаа. Сиргэнэ санаа. Толло санаа
□ Мин саҥата суох Анна Андреевна туттара-хаптара имигэһин, сыыдамын сөҕө саныы турдум. Софр. Данилов
Аҕалаах ийэтэ …… оҕобут эмискэччи хайдах ыарыһах буоллаҕай диэн соһуйа, куттана эрэ саныыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааныс иһигэр кыйахана санаата. Н. Заболоцкай
10. Үлүбүөй формаҕа (саныырга, саныахха) үчүгэй, куһаҕан курдук даҕааһыннары кытта ситимнэстэҕинэ «киһи санаатыгар (үчүгэй эбэтэр куһаҕан)» диэн өйдөбүллээх. ☉ Сочетаясь в формах инфинитива (саныырга, саныахха) с такими прилагательными, как, например, үчүгэй ‘хороший’, куһаҕан ‘плохой’, имеет смысл «на душе (приятно или неприятно)». Саныырга да үчүгэй
□ Сырыы аайы эдэр киһи дьэ кытаат, абыраа диэн буолан иһэр
Ол эмиэ да ыарахан, эмиэ да саныахха үчүгэй. Н. Лугинов
♦ Анныгынан санаа кэпс. — киһини бэйэҕэр тиэрдэ санаама, сэнии санаа. ☉ Считать кого-л. недостойным себя, ценить кого-л. ниже себя
Киһини хаһан даҕаны сэнээбэт, анныгынан санаабат, улахамсыйбат, …… куолу баара. И. Никифоров
Ордук санаа көр ордук II. Баар-суох малбыт — бу. Баайдаах-маллаах дьахтар диэн ордук саныыллара манан бүтэр. М. Попов
Табалары сүүрдэн …… иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Сатаан санаама — 1) туох эмэ, ким эмэ кыаҕар хайдах да кыаллыбат курдук өйдөө. ☉ Не видеть никакой возможности для выполнения чего-л. кем-л.. Баччалаах баҕайыны хайдах гынан дьиэбэр тиэрдиэхпин сатаан санаабаппын; 2) тугу эмэ олох түктэри, киһи өйүгэр баппат курдук санаа. ☉ Воспринимать, представлять что-л. невероятным, уму непостижимым
Мин сатаан санаабаппын — тириэньэрдэр хайдах маннык үөрэҕин кыайбат киһини итиччэ эппиэттээх түһүлгэҕэ илдьэ барбыттарын. «ХС». Уһуну-киэҥи санаа кэпс. — ыксаабычча быһыыламмакка, иннин-кэннин өйдөөн холкутуй, холку өйгүн ыһыктыма. ☉ Быть благоразумным, не терять благоразумия в критический момент
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин. Хото санаа — тугу эмэ оҥорору кыайыам диэн эрэнэ санаа. ☉ Быть уверенным в том, что справится с кемчем-л. [Сергей] үлэни баҕас, бука, табан тэрийиэ эбитэ буолуо
Тоҕо эрэ хото саныыр. В. Яковлев
◊ Айыыны санаа кэпс. — тугу эмэ оҥороору гынарыҥ куһаҕанын, сиэргэмайгыга баппатын өйдөөн, айыырҕаан туттун. ☉ Воздерживаться от какого-л. поступка, осознавая его неблаговидность. Буруйа суох киһини тыытыма, айыыны санаа. Санаатах аайы — киһи баҕарда да, сырыы аайы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф-тын кытта ситимнэһэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Каждый раз, как только захочешь (обычно употр. в отриц. предл. в сочет. с отриц. ф. гл.). Маннык мал санаатах аайы көстүбэт
□ [Ааспыты умнуон] баҕарбыта даҕаны, ол киһиэхэ санаатах аайы кыайтарбат суол эбит этэ. Н. Лугинов. Хом санаа кэпс. — киһи эн эрэйэ санаабыккын толорботоҕуттан хомой. ☉ Быть неудовлетворённым чьим-л. вниманием к себе, оставаться в обиде на кого-л. за что-л. Оройуоннааҕы силиэдэбэтэл ыытар дьыалатыгар орооһорбут сатамматын туһунан эппиппэр, улаханнык хом санаабыта. М. Попов. Эргитэ санаа — тугу эмэ иннилэри-кэннилэри тула өттүнэн эргитэн өйдөөн көр. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон
Мин эмиэ тыл этиэхпин баҕарабын да, дириҥник эргитэ санаан баран туттуннум. ПН ДЫ
др.-тюрк. сан, тюрк. сана, монг. санах, бур. һанаха
II
1. аат.
1. Киһи өйүн үлэтэ, өйө. ☉ Мышление, мысль, дума, память, ум
Таабырын сүрүн суолтата — киһи поэтическай санаата сайдарыгар гимнастиканан буолар. Саха фольк. [Кэтириис:] Тоҕо кини мин санаабыттан тахсыбата буолуой? А. Софронов
Мин санаабар тиллэллэр оччотооҕу герой дьоннор. С. Данилов
[Сүөкүлэ:] Оҕом сыыскаана, санааҕар арааһынай да киирэр ээ. С. Ефремов
2. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, өйүнэн быһаарыыта. ☉ Понятие, представление о чём-л., размышление; мысль; убеждение, взгляды
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» диэн санаа элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
Кини сороҕор дьону эрэ сөхтөрөр сыалтан бэйэтэ эрэнэн-итэҕэйэн сылдьар санаатын утарыан эмиэ сөп. Н. Лугинов
Друзьянов Александр Сергеев кэлиэҕиттэн ыла кинилиин хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
Сүөһүгэ эбии аһылыгы булар туһунан санааны соҕотох эмээхсин хантан ылбытай? И. Данилов
△ Киһи туох эмэ (хол., буруйдаах буруйун) дьүүлүн хайдах өйдүүрэ. ☉ Личное мнение
[Чолооску:] Мин бу киһини биир суолга санааҕын эт диэбиппин буолуммат. Амма Аччыгыйа
«Санаабытын эттэхпит дии », — Ипатий Ханчыыһык өгдөйө-өгдөйө ордоотоон эттэ. М. Доҕордуурап
Биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Егоров
△ Дьон олохторун дьаһаныыларыгар туох өйдөөхтөрө, тугу сөбүлээн ылыналлара-ылымматтара. ☉ Общественное мнение, умонастроение
Кини бачча сааһыгар диэри дьон санаатын хайдах билбэтэ эбитэй? А. Фёдоров
[Үчүгээйэп:] Мин бэйэм холкуоһум холкуостаахтарын санааларын билбэт буолуом дуо? С. Ефремов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап
3. Киһи дууһатыгар тугу эмэ хайдах ылынара (хол., үөрэрэ-хомойоро, куттанара-толлоро). ☉ Чувство, восприятие
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
Арыт киһиэхэ ордук истиҥ санаа, иэйии киирээччи. Н. Павлов
Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
Мин эйиэхэ кыыһырар санаам суох. В. Яковлев
4. Киһи ис дууһата төһө көммүтэ, төһө иэйиилээҕэ эбэтэр хараастыылааҕа. ☉ Душевное состояние, то или иное расположение духа, настроение
Сабардам оҕонньор бу күннэргэ, санаата түһэн, киҥэ-наара холлон, тылыттан-өһүттэн матан сылдьар. Болот Боотур
Баһычча оҕото бултаһыаҕыттан …… өлгөмнүк бултуйар буолбута. Кырдьаҕас булчут санаата көтөҕүллүбүтэ. С. Никифоров
5. Киһи өйүнэн-дууһатынан туохха эмэ баҕата, ону тэҥэ тугу эмэ оҥорорго туох эмэ өйү булунуута. ☉ Стремление человека в мыслях к осуществлению чего-л., желание, намерение
Тиийэн көрбүтүм, көрдүгэним кытыыта куһаҕан баҕайы амах уу эбит, онтон иһиэх санаам кэлбэтэ. Н. Неустроев
Сергей, тоҥмута ааһан, аны дьиибэлэниэх санаата киирдэ. Н. Лугинов
Кини көтөн сыыйыллар, Пилот буолуон баҕарар, Билиэх-көрүөх санааттан Кинигэттэн арахпат. А. Абаҕыыныскай
Элбэх көтөрдөөх ууга үөмэн киирэн бултаһыахха диэн санаа көтөн түстэ. Т. Сметанин
6. Киһи бэйэтин кырдьыгын, тугу сөп диэн өйдөөбүтүн туһугар мөккүһэргэ дьулуура, быһаарыныыта. ☉ Решимость в отстаивании своей правоты, своего убеждения, воля
«Кырыгы, бэйэ эрэ иннин көрүнүүнү туохтааҕар да абааһы көрөбүн!» — итинник кытаанах санаанан Ньукуу атыыһыт аанын букатыннаахтык саппыта. И. Гоголев
[Катя:] Ол түүн баран ороммор дэлби ытаан баран, сарсыныгар кырдьыгы булунарга кытаанах санааны ылынным. С. Ефремов
Ону барытын хоһуун үлэтинэн, мындыр өйүнэн, олоххо дьулуурунан, тыйыс санаатынан кыайан тахсыбыта. И. Данилов
7. Киһи кими-тугу эмэ аһыйан хараастыыта эбэтэр ыараханы, эрэйдээҕи өйдөөн мунчаарыыта. ☉ Скорбь, печаль, уныние. Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир (өс ном.)
2. сыһ. суолт.
1. Тардыылаах түһүктээһин таһаарыы түһүгүн форматыгар «көрдөһүннэриитэ суох, бэйэтин баҕатынан» диэн суолталанар. ☉ В форме исходного падежа притяжательного склонения употребляется в значении «по собственному побуждению»
Күһүн оҕонньор санаатыттан уонча куһу кэһии ыыппыт этэ. М. Чооруоһап
Соня олордо уонна …… билэр сонунун санаатыттан кэпсээбитинэн барда. М. Доҕордуурап
Нина этиттэриитэ суох санаатыттан аһаабыт иһиттэрин ып-ыраас гына хомуйан кэбистэ. «ББ»
2. Тардыылаах түһүктээһин 3-с сирэйин туттуу түһүгүн форматыгар «киһитэ суох бэйэтинэн (хол., хаамар)» диэн суолталанар. ☉ В форме орудного падежа 3-го лица притяжательного склонения употребляется в значении «без участия человека, самостоятельно» (напр., о действии механизмов)
Улуу алаас хонуута санаатынан дэхсилэнэр үһү (тааб.: күөл мууһа турара). [Албын Бааһынай:] Мин, хата, санаатынан аһы кутан биэрэр солуурчахпыттан ылан аһатыам. Суорун Омоллоон
Лоҥкууда кытылларыгар санааларынан сүүрэр массыыналар күөх оту күөгэччи тэлгэтэллэрэ. М. Доҕордуурап
Булт сезона чугаһаатар эрэ, булчут ыттар санааларынан тыаны кэрийэр идэлээхтэр диэн бу эргин кэпсииллэрэ, арааһа, кырдьык эбит. Я. Семёнов
△ кэпс. көнньүнэн диэн курдук
Бэйэтэ санаатынан өлбүт сүөһү этин сиир сааттаах. Амма Аччыгыйа
♦ Биир санаанан көр биир
Бары биир санаанан түмсүөхпүт. Күннүк Уурастыырап. Киһи санаата хаалыа суох курдук кэпс. — олох куһаҕан буолбатах, киһи санаата син кэлиэх, туһаланыах курдук. ☉ Есть хоть какая-то польза (напр., о скудном урожае). Моонньоҕоммут быйыл ичигэстэтииһи, киһи санаата хаалыа суох курдук. <Киһи> санаатын иһинэн кэпс. — (киһи) санаатыгар сөп гына, (киһи) сөбүлүүрүн курдук. ☉ По душе, по нраву, по вкусу кому-л.. Барыта үчүгэй, киһи санаатын иһинэн эбит
□ Тойоттор санааларын иһинэн буолаарай диэн үлэлээн муҥнана сатыыбын. И. Никифоров. Киэҥ санаа кэпс. — киһи киһибин диэн сананыыта, киэн туттунуута. ☉ Чувство собственного достоинства, гордость
Киһи киэҥ санаатын хаһан да сүтэриэ суохтаах. Кэтэх санаа көр кэтэх. Ыаҕайа Ылдьаа — ханнык да кэтэх санаата суох киһи. А. Сыромятникова. Санаа аалыыта буол кэпс. — киһи хайдах гыныан булбакка санаата эрэйдэнэр эрэйэ буол. ☉ Быть предметом постоянного беспокойства, стать для кого-л. неразрешимой проблемой (о каком-л. нерешённом вопросе)
Салгын сиилэһэ нэһилиэк салалтатыгар ааспат-арахпат санаа аалыыта буолбута. Үлэ үө. Санаа аҕай көр санаа курдук
Манна санаа аҕай тумана сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев. Санаа баҕатыгар кэпс. — туолбатын, кыаллыбатын билэбилэ, баҕарбычча. ☉ Следуя лишь своему желанию, зная, что это не будет иметь положительного исхода (делать что-л.). Уу ылаары санаа баҕатыгар сири хаһа сатыыбыт. Санаабын соруктанан кэпс. — санаабын толороору, оҥорордоохпун диэбит санаабар (сылдьабын). ☉ Следуя своему желанию, ради исполнения желания
Санаабытын соруктанан бу эргин сылдьабыт. М. Доҕордуурап. Санааҕар да оҕустарыма кэпс. — санаан да көрүмэ. ☉ соотв. и в мыслях не держать
Ыраахтааҕы жандармерията сурунаал …… Чурапчыга бэчээттэннэҕэ диэн санааларыгар да оҕустаран көрбөтөхтөрө. И. Федосеев. Санааҕар тур кэпс. — оҥоруом, ситиһиэм диэбиккин, тиһэҕэр тириэрт (үксүгэр өһү-сааһы ситиһии туһунан). ☉ Настаивать на своём, добиваться своего, доводить до конца своё намерение
Ээй, хайаан даҕаны санаабыт санаабар туруом. «ХС». Санааҕар тут кэпс. — туохтан эмэ хомойон киһиэхэ хоргута санаа. ☉ Быть в обиде на кого-л., чувствовать себя обиженным
Кэнники, …… кыра да буоллар харчы сыыһа биэриэхпит, санааҕар туппакка бар. Билигин алтан болууската суох олоробут. А. Софронов
Улахан даҕаны киһи, оҕо даҕаны эрэнэр, итэҕэйэр дьонноро албыннаатахтарына, ону хаһан да умнааччылара, бырастыы гынааччылара суох, өрүү санааларыгар тута, хомойо сылдьааччылар. «ХС». Санааҕын уур — 1) үчүгэйдик кыһанан, сорунан оҥор. ☉ Прилагать старания к чему-л., вкладывать душу во что-л. Санитарнай чэбдигирдэр үлэ көннөрүллэрэ — адьас кыаллар суол
Бу дьыалаҕа санэпидстанция үлэһиттэрэ, …… санааларын ууруохтарын эрэ наада. «Кыым»; 2) туохха эмэ кими-тугу эмэ сөбүлүү санаа. ☉ Иметь расположение к кому-чему-л., питать симпатию к кому-л.
Бибилэтиэкэр Даша кыыска …… санаабын уурарым. Н. Габышев
Эйиэхэ санаабытын ууран сылдьабыт, биэтэмэс алдьаныытыгар дьокутаат талыахпыт диибит. «ХС»; 3) туох эмэ сэттээҕисэмэлээҕи оҥорорго сорун. ☉ Иметь злой умысел, задумать дурное
Эмиэ Паайпаткаҕа санааҕытын уурдугут дуо? С. Курилов (тылб.)
Киниэхэ [Халаҥаатта күөлү көһөрөргө] санааны уурар сэттээх-сэмэлээх буолаарай? Болот Боотур. Санааҕын хамсатыма — тугу санаабыккын ыһыктыма, уларытыма. ☉ Не отступать от принятого решения, оставаться непоколебимым
Дьон кэлиэхтэригэр, ситиэхтэригэр дылы кини санаатын хамсатыа суох тустаах. А. Сыромятникова. Санааҕын холбоо кэпс. — биир санаалан, туохха эмэ бииргэ кыттыс; холбос. ☉ Быть одного мнения с кем-л.; объединяться с кем-л. в чём-л. [Далбарай:] Дьэ, бэрт да киһини кытта санаатын холбуур, доҕор оҥостор эбит. Н. Неустроев
Бырааттар быстыспакка, Доҕоттоор, туораспакка Санаабытын холбуоҕуҥ, Саргыта тардыһыаҕыҥ. А. Абаҕыыныскай. Санаа курдук — бэрт кыратык, киһи санаатыгар эрэ. ☉ Совсем немного, чуть-чуть
[Ыарыым] урукку тиргиитээн тииһиктэнэрэ эрэ арыый санаа курдук мөлтөөбүккэ дылы. «ХС». Санаата батарбат кэпс. — тэһийбэт-тулуйбат, тугу эмэ гынартан кыайан туттуммат. ☉ соотв. так и подмывает сделать что-л. Өчөһөн туран хаалыан эмиэ да санаата батарбат, баҕар, куспут көстөөрөй диэбиттии, батыспытынан баарта. А. Неустроева
Санаата батарбата, көрсөр эрэл сүттэр даҕаны, …… Маша олорор дьиэтигэр барда. А. Сыромятникова. Тэҥн. сүрэҕэ батарбат. Санаата буолан — санаата сөбүлээн, суобаһырҕаабакка эбэтэр сиргэммэккэ (сүнньүнэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Без зазрения совести, не испытывая угрызений совести (делать что-л. — обычно употр. в отриц. предл. в значении «совесть никак не позволяет сделать что-л.»)
Семён Васильевиһы мин туох да иһин санаам буолан албынныа суох этим. Н. Лугинов
Мин санаам буолан табаарыстарбыттан арахсыам суох ээ. С. Ефремов
Оо, саат-суут! Туораттан хата киһи сирэйэ кытарар. Аата, санаалара буоларын. «Кыым». Санаата буолбат (барбат) — тугу эмэ оҥоруон суобаһыгар утары буолан туттунар, кыайан оҥорбот. ☉ Совесть не позволяет ему поступить каким-л. образом
Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, …… үрдүк сурахтан диэхпин санаам барбат. П. Ойуунускай
Куруук туратуралар Куһаҕаны оҥорорго Санаалара хайдах барар, Саатар тоҕо салгыбаттар? Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри [хараҥаччыны] өлөрүөхпүн санаам буолбата. И. Федосеев
Санаата кэлэн көр кэл. Кини бүгүн санаата кэлэн, бэркэ да ыллаата. А. Сыромятникова
Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын …… үчүгэй гына оҥороро. Күннүк Уурастыырап. Санаата кэннигэр кэпс. — киһи, кими-тугу эмэ бэйэтэ көрө-харайа сылдьан хаалларан баран, ону санаа оҥостор, ол хаалларбытым туох эмэ буолуо диэн куттанар. ☉ Постоянно беспокоиться о тех, кого оставил, неотступно думать о них. Куораттаатым да, тахсыахпар диэри оҕолорум хайдах олороллор диэн санаам кэннибэр
□ Киэһэлик биэрэккэ кэллилэр
Мэхээлэ уку-суку туттар, туох баар санаата кэннигэр: ыарыһах кэргэнэ, үс кырбас оҕолоро хайдах эрэ олороохтууллар? «ХС»
Санаата оонньуур көр оонньоо. Соҕотох уолуттан маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор санаата оонньоон кыһыны туоруур атах аҥаара этин киллэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа. Санаата тиийдэҕинэ кэпс. — хаһан эмэ баҕа санаата киирдэҕинэ. ☉ Когда (у него) желание появляется (он делает что-л.). Санаата тиийдэҕинэ кэлэ сылдьааччы. Санаата тиийэр кэпс. — сөбүлүү саныыр. ☉ Симпатизировать кому-л., испытывать тёплые чувства к кому-л. (букв. мысль его доходит)
«Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов. Санаата тохтуур (хонор) кэпс. — туохха эмэ сөптөөҕү көрдөөн үгүһү өйүгэр сыымайдаан баран, хайаларын эрэ булар, тала саныыр. ☉ Испытывать расположение к кому-л., отдавать предпочтение кому-чему-л.
Бу улууска соҕотох дьахтарга санаам хонор. Болот Боотур
[Оҕонньор кырдьыбыт атын сыыһа туттан эрэйдээбэт эрэл киһиэхэ өлөртөрөөрү], бары ыалларын хос-хос бэрийэн, Наммара эҥээргэ олохтоох Чаһы Ньукууһаҕа санаата тохтообут. М. Чооруоһап. Санаата тэйэр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ санаатын тартарбат, үчүгэйдик санаабат буолар. ☉ Охладеть к кому-чему-л.
Саатар, сир аннынан холуннаран куһаҕан тылы ыыттар, кинилэртэн дьон санаата тэйиэ этэ. Күндэ. Санаата холлор — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, куһаҕан аххан буолар, кэлэйэр, кыйаханар. ☉ Чувствовать раздражение, досаду, злобу; злиться, досадовать
[Даарыйа эмээхсин:] Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ээ ити. Күндэ. Санаатын тут — ким эмэ санаатын бэйэҕэр тарт, сөбүлэт. ☉ Завоёвывать чьё-л. доверие, располагать кого-л. к себе
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. Амма Аччыгыйа. Санаа хоту — киһи баҕатын хоту, баҕарбытын курдук. ☉ Как и хотелось кому-л., в соответствии с чьим-л. желанием
Санаа хоту үчүгэй дьиэ диэн дьол. Н. Лугинов
Өлүөсэ санаа хоту туруу үлэһит киһи буолан биэрдэ. Г. Нынныров. Санаа эргимтэтэ оҥоһун кэпс. — арахсыбат баҕа санаа оҥоһун. ☉ Сделать кого-что-л. предметом своей думы, мечты
Санаа эргимтэтэ оҥостон ахтан иһэр Саарбалааҕын хатыҥ чараҥа кэллэ. Н. Босиков
Бөлүүнү быһа тугу санаа эргимтэтэ оҥостубутун, элэс курдук өйдөөн ылаат, барытын нус-хас түптээн анаарбытынан барда. «ХС». Таҥара санаа биэрэр кэпс. — ким эмэ дьолугар, киһи кимиэхэ-туохха эмэ туһа оҥорор үтүө санаата киирэр. ☉ К чьей-л. удаче, кто-л. вдруг проявляет неожиданную для него щедрость (букв. как сам бог велел)
[Боккуо:] Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо. А. Софронов
Ханныгы эмэни таҥара санаа биэрэн сиэртибэлээтэххинэ, күн судаар эйигин, үтүөнү оҥорбуккун умнуо суоҕа. Н. Неустроев. Уһун санаата татыарыйда фольк. — туохха эмэ кыаҕын ылларан, холкутун ыһыгынна, ыгылыйда, уһуну-киэҥи өйдөөбөт буолла. ☉ Оказавшись перед непреодолимой преградой, терять выдержку
[Бухатыыр] Киэҥ көхсө кыараан барда, Уһун санаата уонунан татыарыйда …… Хараҕын уута халыс гынна, Хабырынан хачыгыратта. П. Ойуунускай
◊ Ис санаа көр ис IV
Чэ, үчүгэй. Ити аата ис санаабытын билистибит. Н. Якутскай
Ордук санаа — ордугурҕаа диэн курдук. Наҕыллык табан испиттэри Дьиҥэр ордук санаабаппын, Алҕаска аат-суол сиппиттэри «Аата дьоллорун», — диэбэппин. И. Эртюков. Санаа баҕата көр баҕа II. Мин санаам баҕата — дойдубар сылдьан кэлии. Санаата бөҕөх — туохтан эмэ куттанан, ытырыктатан санаата аймаммат, быыһанарыгар эбэтэр туһанарыгар эрэнэ саныыр. ☉ Быть уверенным в чём-л., не знать сомнения в чём-л. (напр., в благополучном исходе чего-л.). Быйыл университекка ылыахтара диэн санаам бөҕөх
□ Бэйэтэ да атыттар курдук өрө тэбэ-тэбэ сүүрээччитэ суох, оҕобуттан санаам бөҕөх. А. Софронов. Санаа түһүүлээх — туохха эмэ инники кэскили булан көрбөт муҥутах санааҕа ылларбыт. ☉ Пессимистичный, мрачный, вселяющий чувство безнадёжности. Санаа түһүүлээх айымньы. Санаа түһүүтэ — санаа күүһүн ыһыктан санньыйыы, санааны санньытыы. ☉ Пессимизм, чувство безнадёжности
Көрбөккүөт чаҕылҕан үҥүүтэ Үөл маһы кумалаан түһүүтүн? Ол курдук дьон хобо-үҥүүтэ Үөскэтэр ээ санаа түһүүтүн. Р. Баҕатаайыскай
Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук. Үөрэхтээҕим буоллар, …… , син киһи тэҥинэн сылдьан, үтүө-мааны дьон кэккэтигэр киирсиэм этэ диэн санаа ымыыта оҥосторо. ФЕВ УТУ. Үрүҥ санаа — киһиэхэ, дьоҥҥо үчүгэйи эрэ санааһын, үчүгэйи баҕарыы; сырдык санаа. ☉ Доброжелательность. Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа күүстээх (өс хоһ.). Хара са- наа — киһиэхэ, дьоҥҥо куһаҕаны санааһын, куһаҕаҥҥа баҕарыы. ☉ Злой умысел, чёрные мысли
Кырыыс хаан кыттыста, Өс-санаа үксээтэ, Хара санаа хаҥаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕотторуом, үлэлии, айа Сааһы моҥуу олоруоҕуҥ, Эйэлээх олоҕу тууйар Хара санааны бопсуоҕуҥ. Н. Босиков. Хом санаа кэпс. — киһи кимтэн эмэ эрэйэ санаабыта туолбатаҕыттан эбэтэр бэйэтин санаатын толорботоҕуттан хомойуута. ☉ Чувство неудовлетворённости кем-л. или самим собой по поводу неоправдавшихся ожиданий, неприятный осадок в душе
Ол эрээри туох эрэ хом санаа эрийэр. Амма Аччыгыйа. Эр санаа — киһи куттал, улахан кыһалҕа да кыһарыйдаҕына хорсун санаатын ыһыктыбат быһыыта. ☉ Мужество, храбрость
Чугаһаан үчүгэйдик көрүөххэ диэн иһигэр эр санааны ылынар. Н. Якутскай
[Филипп:] Хата эн, Мэхээлэ оҕонньор, кырыйдаргын даҕаны эр санааҕын кэм сүтэрбэт эбиккин. С. Ефремов
тюрк., монг. санаа, бур. һанаха

аат., кэпс. Киһи ханнык эмэ санааҕа, толкуйга кэлиитэ. ☉ Решение, умозаключение, мысль
Чэ, бэйэ, тэриллэн иһиҥ, холкуоскут тэриллэн истэҕин аайы ханнык санаа-билик [холкуоска киирэр туһунан] киирэн иһэр. Күндэ

аат. Туох эмэ ыарахан суолу, эрэйдээҕи өйдөөн-санаан мунчаарыы; дууһа аалларыыта. ☉ Скорбь, грусть, душевная горечь
Мин бу санааттан-онооттон түүн утуйбат буоллум, күнүс олорбот буоллум. Дьэ, сүбэлээ, сүбэлэһиэх. П. Ойуунускай