ж. алдьаныы-кээһэнии, эстии-тох-туу.

туохт.
1. Туох эмэ алдьаммытын оҥор, чөлүгэр түһэр, өрөмүөннээ. ☉ Чинить, починить, ремонтировать, восстанавливать что-л. «Мандаар, ырбаахыҥ алдьаммыт дуу? Устан аҕал эрэ, абырахтаан биэриим»,— диэн мин ийэм куолаһын холкутата сатыы-сатыы эттэ. И. Гоголев
Ньылаарыс төһөлөөх элбэх солууру, чаанньыгы, тимир-алтан иһити үүйбүтэ, абырахтаабыта буолуой?! И. Федосеев
Биир сайын, өйүөлэнэн-тайааланан, тэйиччи үрэххэ быһыт абырахтыы тахсыбыттар. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Олох айгырааһынын, алдьаныытын-кээһэниитин чөлүгэр түһэр. ☉ Восстанавливать нормальную жизнь, разрушенное, расстроенное хозяйство
Сэрии алдьатыытын түргэнник абырахтыы, кини сырҕан баастарын оһоро охсуохха наада этэ. Далан
1922 сыллааҕы сайын Тааттаҕа сэбиэт талаллар, хаһаайыстыбаны, олоҕу абырахтыыр үлэҕэ киирбитинэн бараллар. Бэс Дьарааһын
3. кэпс. Айгыраабыт доруобуйаҕын көннөр; ыалдьыбыт дьоҥҥо үтүө туһалаах буол (хол., санаторийга эмтэнии). ☉ Поправлять свое здоровье; быть полезным для здоровья (напр., лечение в санатории)
[Олох тупсарыттан] Оҕонньор бэйэм Уолбар түспүккэ дылы буолабын, Айгыраабыт үүдэһиммин Абырахтаабыт курдук буолабын. С. Васильев
Атаас, өйдөө көннөрү, Абалаах олус абыраллаах: Араахымалаах дьоннору Абырахтыыр аналлаах. «ХС»
4. Алдьаммыты самалы гынан сап, абыраҕы уур, киллэһиги киллэр. ☉ Класть заплаты, латать. Эргэ тэрэпиискэ дуомунан абырахтаабыт ыстаана алдьаныа суоҕа дуо?
□ Саҥалаах ээ! Бии дьааһыкпар симэн сытыарар солкобунан абырахтыам этэ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Омурдун абырахтыыр — оҥорон, тупсаран кэпсиир; сымыйа-кырдьык икки ардынан кэпсиир, сымыйалыыр. ☉ Он говорит много выдумывая, прибавляет от себя; отливает пули
Бэйи эрэ, ол Дьэллик биирдэ эмэ сымыйалаата, чэ, муҥ саатар омурдун абырахтаата буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Үксүн омурдун абырахтаан кэпсээн баран, кэнникинэн онтукатын бэйэтэ да итэҕэйбит курдук буолан барар этэ эдэр уолчаан. Амма Аччыгыйа

урусхаллаа диэнтэн хай
аата. Биһиги үлэбитин барытын өстөөҕү үлтү урусхаллааһыны тэрийэр соруктарга сөп түбэһиннэрэн уларыта тутуох тустаахпыт. Суорун Омоллоон
Колчагы урусхаллааһыҥҥа, сэрииттэн алдьаммыт-кээһэммит тыа хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэриигэ Наумов өҥөтүн үрдүктүк сыаналаабыттара. Софр. Данилов
Бу баараҕай тутуу урусхаллааһын буолбакка, олоҕу тупсарыы, чэпчэтии, киэргэтии эбитин Нарыйа өйдөөбүтэ. В. Яковлев

даҕ. Онон-манан алдьаммыт-кээһэммит, олус эргэрбит. ☉ Разбитый, ветхий, старый
Сөдүөччүйэ Талбаттан уу баһан тахсан, хампархай чаанньыгын уокка уурда. Амма Аччыгыйа
Титиикпит хаарбах, хампархай, Тиэргэммит баһаам бадараан. Ф. Софронов
Биирдэ өйдөөтөхпүнэ, түүн үөһэ хайа эрэ нууччалардыын булсан, хампархай массыыналарыгар тиэллэ сылдьар этим. ССС ОББ

I
көт I диэнтэн атын
туһ. Күрүө намыһаҕынан көтүллэр (өс ном.). «Бүөр» борооску тиэрэ көтүлүннэ [өлөрүлүннэ]. Болот Боотур
II
1.
көтүр 1, 3, 4 диэнтэн атын. туһ. [Ат сылгы] Сургуйдаах хаһааҕын Суохтаама: сүппүттэр. Күөх оттоох хаарчаҕыҥ көтүллэн бүппүтэ. Күннүк Уурастыырап
Уйбааскы киэнэ сиэрэй хаарыс болтуо сиэбин дьабалдьыта көтүллүбүт итиэннэ муннун төбөтө дьуккуруйбут этэ. Амма Аччыгыйа
Бу дьыаланы Неустроевтаах үрдүкү суутунан эргитэн, уураах көтүллэрин ситиспиттэр. П. Филиппов
2. Алдьан-кээһэн, күөрэлэн, үлтүрүй. ☉ Разрушаться, разбиваться, разваливаться
[Элиэнэ эбэккэм] кур мууһа көтүллүө, күйгүөрэ сүүрүөҕэ. Эллэй
Күлүктээн турбут Көмүрүө хаар көтүллэн Көнө сир Көҕөрөн көһүннэ. Эрилик Эристиин
Миигинэн күн сирэ көтүллэн барыа суоҕа. Тирэччи тэбэн баран, өлөн өр үйэ утуйуох тустаахпын. А. Сыромятникова

туохт.
1. Хампы түс, алдьан-кээһэн, үрэлин, айгыраа. ☉ Разбиваться, разрушаться, приходить в ветхость, ветшать
Халдьаайыга хампарыйбыт чабычах сыстан турар (тааб.: кулгаах). Сөмөлүөт хампарыйбыт кэбиинэтин иһигэр икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ суруксут устуулугар кэннинэн чинэрийдэ. Устуул, хаачыгыраат, хампарыйан хаалла. И. Гоголев
2. көсп. Эһин, суох буол, урусхаллан. ☉ Быть разбитым, побеждённым, быть уничтоженным, истреблённым
Киһи бөҕө кэбэхтэннэ, Сэрии бөҕө сэймэктэннэ, Хамаанда бөҕө хампарыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Колчак хампарыйан — Хара күнүм кэллэ. П. Ойуунускай
Өстөөх хампарыйбыта. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать’, эвенк. кампари, капуогамии ‘разбиться вдребезги’

I
көр баайсыс
Ньукуу атыыһыт тыыннааҕа буоллар, билигин Хабырыыһы элбэхтик сордуох-муҥнуох этэ. Баҕар сымыйанан бааһан, бассабыыктарын барыларын хараарда сатыах этэ. И. Гоголев
Сэрииттэн сыккырыыр тыына эрэ эргиллибит киһини бааһан, хаайа-сууттуу турбуттара баар! «ХС»
II
аат.
1. Тас дьайыыттан тыынар тыыннаах (хол., киһи, сүөһү) этэ дьиэгириитэ, алдьаныыта, илдьирийиитэ. ☉ Повреждение от какого-л. внешнего воздействия, рана, ранение (напр., на теле кого-л.)
Кини тоҕо эрэ бааска күл үчүгэйин дакаастыан баҕарда. Амма Аччыгыйа
Иитиллибит алааһым эмтээх салгынынан тыынабын, Өлүөнэм эмтээх уутунан Бааспын оһорунабын. Т. Сметанин
Ол кэмҥэ кыысчаан бааһын хам тикпиттэрэ, онуоха кырачаан Халерхаа ытыы сатаан баран, сэниэтэ эстэн утуйан хаалбыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Кыра алдьаныы, дьукку барыы (хол., үүнэн турар мас тас өттө). ☉ Небольшое повреждение, порча чего-л. (напр., на коре деревьев)
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычылыйа түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Алдьаныы-кээһэнии (хол., сэрииттэн). ☉ Разруха, разрушение (напр., от войны)
Аҕа дойду сэриитин күчүмэҕэй дьыллара, бааһы оһорунар иһин күргүөмнээх үлэ сыллара ааспыттара. «Кыым». Харьков билигин ньиэмэстэр хаалларбыт баастарын оһорунар. Саллааттар с. 1967
Сэрии бүтэн, Чуумпу Дон уолаттарын көрсүбүтэ, Сэрии сиикэй бааһа оһон, Олох-дьаһах көммүтэ. И. Артамонов
4. көсп. Санааҕа эриттэрии, дууһа муҥнаныыта, ыар санааҕа ылларыы. ☉ Душевное страдание, мучение
Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Хотуур уһуйбут уһуга Куруук көстө сылдьар этэ. Оннук дууһаҥ ыалдьар бааһа Суол хаалларан чэрдийбитэ. Р. Баҕатаайыскай
Мин буойун сахабын. Олох, дьон өстөөҕүн Мин сүүстэ көрсөммүн Босхоҥноон буолбатах, Баас ылан сытабын. С. Данилов
тюрк. бааш, баш, паш
♦ Оспот баас – өйгө-санааҕа иҥэ сылдьар умнуллубат баас. ☉ Незаживающая душевная рана
Хаһан да ааспат ахтылҕан, хаһан да оспот баас. П. Ойуунускай
Ол сыл элбэх оспот бааһы Хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев. Сүрэх бааһа – өйгө-санааҕа кытаанахтык иҥэ сылдьан аалар ыар санаа. ☉ Постоянные душевные боли, страдания
Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Ол барыта сүрэх бааһа буолбута. В. Протодьяконов
Сүрэх баастаах киһини долгутан кэбиспититтэн кэмсинэн, уоскутар быһыынан тыл кыбытта. С. Никифоров. Эргэ бааһын таарый (тарбаа) – урут туох эмэ өйсанаа, эт-хаан эрэйэ буола сылдьыбытын санат, өйдөт. ☉ Задевать за живое (соотв. наступить на мозоль)
Биһиги курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин уотун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо, ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым»
Чэ, түксү. Эрэйдээх бэйэтэ да сөп буола сылдьар. Бааһын тарбаама. «ХС»
◊ Баас онно – баас үтүөрэн чэрдийбитэ. ☉ Рубец (след от зажившей раны)
Онуоха хатыҥыр саннын уҥуоҕуттан курданарыгар диэри таҥнары субуллан баран тордуохтуу туора тардыллыбыт баас онно көстө түстэ. Амма Аччыгыйа
Хоонньоспут түүннэригэр эр киһи кэргэнин этигэр чэрдийэ оспут баас оннун көрбүт. С. Курилов (тылб.)
Этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. «ХС». Баас чэрэ – баас оспут онно. ☉ Шрам
Баастарын чэрин дьон ытыктыы одуулаһар, бойобуой мэтээллэрин үрүҥ көмүс лыҥкырыгар эдэр ыччат ымсыырар. И. Гоголев. Ойбон баас – улахан, дириҥ баас. ☉ Большая глубокая рана
Уоттаах-күүстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
Умайаллара ойуур тыалар, Хоргуйар аччык куртахтар, Умайаллара ойбон баастар, Тиип ыарыыга охтубуттар. Эллэй. Өлөр баас – тыынар тыыннааҕы күн сириттэн сүтэрэр баас. ☉ Смертельная рана
Өтөр-өтөр өлөр баастан Өрүөл сүрэх кыланара, Хара кынат кыламантан Харах уута сууллара. И. Гоголев. Сиикэй баас – аһаҕас, хахтамматах, хаан оҕуолуу сылдьар баас. ☉ Открытая рана
Халтаһата бараммыт Хаан ириҥэ харахтаммыт, Тимир сааҕа тэһитэ сиэн Тириитэ бараммыт, Сиикэй баас буолбут. П. Ойуунускай
Атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, [эһэ] туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан сылдьара. И. Федосеев. Сүрэх бааһа – сүрэх ыарыыта. ☉ Боли в сердце, болезнь сердца
Кардиограмма тыла тыйыс, Бардам: «Сүрэҕиҥ баастаах!» – диир, «Бар! Дьоҥҥунуун бырастыылас, Сүрэх бааһа оспот!» – диир. С. Данилов
«Олох кэрэ»– диэн ордоотуур судургу, Ол кэрэ туһугар охсуһар уустук, Сүрэҕим баастара – мин чулуу уордьаннарым. И. Гоголев. Сырҕан баас – өр кэмҥэ ыалдьар, үтүөрэн биэрбэт улахан баас. ☉ Незаживающая большая рана
[Аҕаҥ] Аармыйаҕа биэс сыл сылдьан баран Эргиллэн кэлбитэ, үлэ үөһүгэр түспүтэ, Сырҕан баастара аһылланнар, Эрэйдэнэн өлөөхтөөбүтэ. И. Гоголев. Чэр <эргэ> баас – үтүөрэн онно эрэ хаалбыт баас. ☉ Зажившая рана, от которой остались лишь следы
Уллуҥах чэр бааһын бэргэтэн Ыарыытын уйбакка ытыыра, Бу иһэн эрэйин эргитэн Элбэҕи иһигэр саныыра. Эрилик Эристиин
Түүн ынчыктыыр эргэ бааһын Дьарҕата арыт көбөн, Санаата эдэр сааһын, Кыһыл саллаат буолбутун. И. Гоголев
III
1. аат., муус.
1. Эр киһи саамай суон куолаһа. ☉ Самый низкий мужской голос, бас
Иван Степанов бааһынан ыллыыр. АҮ
2. Оннук куоластаах ырыаһыт. ☉ Певец с таким голосом
Көрдөһөбүн, баастар уонна сопранолар актыыбынайдык ыллааҥ, дорҕоонноохтук, астыктык. АҮ
2. даҕ. суолт. Сөҥ тыастаах хойуу дорҕоонноох (хол., муусука инструмена). ☉ Низкий по звуку, басовый (напр., музыкальный инструмент)
Конструктор Шошин салалтатынан баас чороон, контрабас кытыйа, дьөлөркөй күпсүүр инструмены оҥордубут. «Кыым»

туохт.
1. Өтөр өрүттүбэт курдук, быста сылай, сэниэҕин эс, доруобуйаҕын улаханнык мөлтөт (хол., күүһү таһынан үлэттэн, ыарыыттан). ☉ Изнуряться, обессиливать (напр., от непосильной физической работы, болезни)
Хаайыыттан босхоломмуттар наһаа дьүдьэх дьүһүннээхтэрэ, кубаҕай сирэйдэрин түү бүөлүү үүммүт, олус алларыйбыт көрүҥнээхтэрэ. В. Протодьяконов
Алын күүһэ Алларыйбыт быһыылаах, Онон охсуспакка-этиспэккэ Ороҕун тутуста быһыылаах. П. Ойуунускай
Түүннэри-күннэри суруйар этим. Доруобуйам онно ордук алларыйбыта. П. Ойуунускай
[Ыараханнык бааһырбыт] Чинарин кэпсэтииттэн бэркэ алларыйдар даҕаны, Маарыкчааны хайдах хаалларбытын быһыта-орута кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
△ Илистэ долгуй, айман. ☉ Быть в состоянии тяжелого душевного волнения, смятения
Өкүүсэ аан дойдуга дьэ дьоло суоҕун чахчытын билинэн, ис-иһиттэн алларыйан уйадыйан ытыы олордо. Эрилик Эристиин. «Кэпсэтиэх... Ийэкээ!» — диэмэхтээтэ алларыйбыт куолаһынан. А. Федоров
2. Улаханнык алдьан-кээһэн, эһин-быһын, дьадай (ханнык эмэ күүтүллүбэтэх содултан). ☉ Терпеть большое бедствие, разорение (обычно в результате каких-л. внезапных бедствий)
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар сэбиэскэй дьон олохторо-дьаһахтара улаханнык алларыйбыта. И. Аргунов
«Үп-ас өттүнэн олус алларыйдым», — диэн Анна Михайловна куолаһын намтатан, хомолтолоохтук саҥаран барда. Л. Толстой (тылб.)

1. даҕ. Быһаарыыта суох; туга-ханныга биллибэт. ☉ Неопределенный; нерешительный; двусмысленный
   Кыыча туһунан иэрэҥ-саараҥ санаа кинини улаханнык эрэйдииһи. Софр. Данилов
   Улам-улам Аласов, тугу эрэ кэтэспит-манаспыт курдук, иэрэҥсаараҥ олохтоох кэлэктиипкэ кэлбитин, учууталлар баар быһыыны-майгыны, билэ-билэ, саҥарбаттарын өйдөөн барар. ОГГ СМ
   Иэрэҥ-саараҥ санааҕа ылларан олордохпутуна, саҥа иитээччибит Василий Афанасьевич киирэн кэллэ. «ХС»
   △ Саарбах, эндир, эрэлэ суох. ☉ Сомнительный, ненадежный. Оттон кэбирэх, иэрэҥ-саараҥ оҥоһуулаах сыарҕа уонна киниэхэ анаммыт быа-туһах, алдьаннахтарына-кээһэннэхтэринэ даҕаны, илии анныгар баар отунан-маһынан, тирбэҕэ сыыһынан үүйүллэ охсоллор уонна эмиэ айаннаабытынан бараҕын. Я. Семенов
2. сыһ. суолт. Тугу гынары, хайдах буолары билбэккэ; икки саары икки ардыгар. ☉ В нерешительности
   Суруйар сатаныа суох дуу диэн иэрэҥ-саараҥ сырыттахпына А. Зилберштейн «ойоҕоско аста». Үтүөкэн хараабыл туһунан Саха сирин ааҕааччыларыгар билиһиннэрдэххэ сатаныыһы. «Кыым»

туохт.
1. Оһолго түбэһэн туоххун эмэ өлөр, эчэт. ☉ Пострадать от травм, увечий, полученных при несчастном случае
Тыыннаах, өйдөөхсанаалаах хаалбыт дьонтон барыларыттан Иван Васильевич ордук эмсэҕэлээн сытар. Амма Аччыгыйа
[Охсуһууга] Киһитэ мин буоламмын, араа-бараа биэртэлэстим эрээри, лаппа эмсэҕэлээтим. Н. Лугинов
Тустуук бэрбээкэйинэн олус эмсэҕэлээччи. Онон [бэрбээкэйи] мэлдьи бу курдук имитэр куолу. Э. Соколов
2. Туохха эмэ оҕустаран алдьан-кээһэн, улаханнык сатарый, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Пострадать от чего-л. (напр., войн, стихийных бедствий); терпеть бедствия, лишения
Биһиги улуу дойдубут уһун, кырыктаах сэриигэ эмсэҕэлээбит дириҥ экэнэмиичэскэй баастарын оһорунар сүдү түбүккэ түспүтэ. Эрчимэн
Халаантан алта тыһыынча түөрт сүүсчэ киһи эмсэҕэлээтэ. «Саха с.». Сир хамсааһыныттан эмсэҕэлээбит Киргизия соҕуруу оройуоннарыгар олох-дьаһах, үлэ-хамнас урукку тэтимин ылынан эрэр. «Кыым»
«Сэриигэ эмсэҕэлээбитиҥ дуо? — Синицын оҥоһуу тиистэри салла көрөн ыйытар. — Сороҕор сэриитэ да суохха эмсэҕэлээччилэр». «ХС»