сыһ., кэпс. Сүрдээхтик, наһаатык, дьиктитик. ☉ Здо ´рово, сильно, ужасно, бешено
Атаһыам, арыт кырдьык Ыарыылаахтык тайанар, Сиикэй бааска туус курдук Алдьархайын аһытар. С. Данилов
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сир-халлаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин

1. аат. Дьону долгутар улахан иэдээн; ханнык эмэ куһаҕан содуллаах үлүгэрдээх быһылаан. ☉ Беда, несчастье, бедствие
   Өйдөөх үтүөнү сатыыр, акаары алдьархайы сатыыр (өс хоһ.). Кинилэр манна били кутталлаах түүн, дьоллоругар, алдьархайы кыл мүччү аһаран кэлбиттэр эбит. Н. Заболоцкай
   Муммут уол тоҥор, титириир. Аттыгар бөрө улуйар, Алдьархай киниэхэ тириир. Баал Хабырыыс
   Ол сөмөлүөт тумаҥҥа муна сылдьар буоллаҕына алдьархай. Н. Якутскай
   Махтанабын сэдэх кыайыы Өрөгөйүн тиксэрбиккэр, Кыайтарыы да алдьархайын, Абаккатын амсаппыккар. С. Данилов
2. даҕ. суолт., кэпс. «Олус наһаа, сүрдээх, ынырык» диэн тылларга тэҥнээх күүһүрдэр, омуннуур суолталаах. ☉ Употребляется как эквивалент наречных слов «очень, чересчур, невообразимо, страшно»
   «Алдьархай үчүгэй ыһыах буолбута», — диэн Миитээ омуннуран ыла-ыла кэпсээн киирэн барда. П. Аввакумов
   [Саллаат:] Дьиэ иһигэр граната эһиннэҕинэ, бука, куттаммат да киһи куттаныа эбээт, алдьархай сэп буолуо. С. Ефремов
3. саҥа алл. Соһуйа куттаныы, уолуйуу; кэлэйии-сөҕүү, абарыы-сатарыы уустук иэйиитин бэлиэтиир. ☉ Выражает ужас; сложное чувство крайнего изумления, возмущения, раздражения (часто употр. в сочет. с др. межд.)
   Алдьархайбын ньии!.. Дьоннорбут ханна эрэ бардылар... Күндэ
   Аай-аайбыан, Айыыбынсааппыан, Алдьархайбыан! Суорун Омоллоон
   Бу алдьархайы! Эһэ уһуктаҕас эбит, сүрдээх улахан чаан олгуй саҕа төбө утары иһиттэн быган сирэй-сирэйдэрин таарыйса сыстылар. «ХС»
   ♦ Аан алдьархай — иэдээн, дьулаан, үлүгэр. ☉ Страшное бедствие, несчастье
   Оо, дьэ аан алдьархай эбит! Алаас аайы атыырбыт бастыҥа, сыһыы аайы сылгыбыт үтүөтэ, толоон аайы биэбит талыыта умса түһэн эрэллэр. П. Ойуунускай. Аана суох алдьархай <иитэ суох илдьиркэй, иэдээн> — иэдээн саамай улахана, өлүү-үлүгэр кытаанаҕа, дьулаана. ☉ Страшное несчастье, горе и бедствие
   Сороҕор бэрт кыраттан олоҕуҥ устата бараммат иитэ суох иэдээнигэр, аана суох алдьархайыгар тэбиллиэххин сөп. И. Гоголев
   Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Саха фольк. Кудаҥсаны иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай буулуур. ФЕВ УТУ. Алдьархай аана аһыллыбыт (аһаҕас) — үлүгэр иэдээн тахсыбыт, тахса да туруон сөп (сирэ). ☉ Место, где происходят различные беды, несчастья (напр., поле брани). [Бурхалейдаах Ахмет] алдьархай аана аһыллыбыт сирин соҕуруу өттүгэр барыйан көстөр тыа диэки сүүрэн эрдэхтэринэ, аттаах дьон иннилэрин быһа күөйэн ылаары гыналлар. Алдьархай <бөҕө> ааҥнаата — улахан иэдээн сабардаата, бүрүүкээтэ. ☉ Нагрянула страшная беда, напасть
   Арай сэттис хонугар Алдьархай бөҕө ааҥнаата. Эллэй
   Бары субуруспутунан ыга анньан, алдьархай ааҥнаабыт аартыгар өрө тахсан испиттэрин Бурхалей — кэтии сытта. Эрилик Эристиин
   Алдьархай бөҕөтө ааҥныырын Аахайа таайбакка даҕаны, Үтүө Өлүөнэ биэрэгэр Үөрүү ырыатын ыллыырым. Күннүк Уурастыырап
   Мин бардым: Арҕаа, Алдьархай ааҥнаабыт дойдутугар, Кый ыраах, Кыргыһыы кыламмыт кырдалыгар. С. Васильев
   Алдьархай адаҕыйда көр алдьархай <бөҕө> ааҥнаата. Үрэх хардаҥ сөкүтүн сиэбит сүөһү эмискэччи күөх оту биликтээтэ да, алдьархай адаҕыйда. Амма Аччыгыйа
   Дьэ ити бириэмэҕэ алдьархай букатын күүппэтэх атын өттүлэриттэн адаҕыйан таҕыста. Н. Заболоцкай. Алдьархай аргыстаах, иэдээн эҥээрдээх — биир алдьархайтан атын алдьархай кэлэр, биир иэдээҥҥэ атын иэдээн эҥээрдэһэр (алдьархай иэдээн соҕотох сылдьыбат). ☉ соотв. беда не ходит одна
   Аан дойду маннык мааны күн анныгар олорон алдьархай аргыстанар, иэдээн эҥээрдэнэр, дьон-сэргэ сорго солбонуттарар. П. Филиппов. Алдьархай быалаах — үлүгэр, иэдээн туохтан эрэ ситимнээх, төрүөттээх. ☉ Беда, несчастье имеют свои причины (несмотря на то, что они обрушиваются как бы невзначай)
   Алдьархай быалаах курдук буолааччы, аны туох үлүгэрэ буоларын ким да билбэт этэ. С. Курилов (тылб.). Тэҥн. сор-муҥ соҕотох сылдьыбат. Алдьархайтан ас таһаарар — ким эмэ атын дьон иэдээннэриттэн туһанар. ☉ Извлекать для себя пользу, выгоду из беды других (соотв. ловить рыбу в мутной воде)
   Алдьархайтан ас таһааран, Алыс быаргытын тарбаамаҥ! Күннүк Уурастыырап
   [Ылдьаа:] Ити эмээхсин алдьархайтан ас таһааран туһанаары, кыыла туран ахан сылдьар дии. «ХС»

беда, несчастье; бедствие; алдьархай буолла случилась беда; алдьархай бөҕө ааҥнаата нагрянула страшная беда; өйдөөх үтүөнү сатыыр ; акаары алдьархайы сатыыр посл. умный умеет творить добро, дурак — беду.