сов. 1. (начать алеть) кыыһан бар, кытаран бар; 2. (показаться — об алом) кытаран көһүн.

краснеть, алеть; багроветь; халлаан кыыһар нёбо алеет; ый кыыспыт луна стала багровой.

1) краснеть; алеть; киирэр күнтэн халлаан тэтэрбит на небе алел закат; кыһыл былаах тэтэрэр алеет флаг; 2) покрываться румянцем; краснеть; оҕо иэдэстэрэ тэтэрбит щёки у ребёнка зарумянились; 3) перен. разг. быть украшенным, расцвеченным; хонуу араас өҥнөөх сибэккилэринэн тэтэрбит поле пестрело цветами.

туохт. Кыһыллыҥы өҥнөн; кыһыллыҥы толбоннуран көһүн. ☉ Отливать красным цветом; алеть, пламенеть
Сыана түгэҕэр кытарыктыйа, долгуннура турар кыһыл бүлүүс быыһы арыйан, Поль Робсон тахсан кэлэр. С. Тарасов
Уот сүүнэ улахан күөс саҕа буола күлтэйэн, кытарыктыйан олорбута. Д. Таас
Сарсыарда кытарыктыйар саһарҕа этиэхтэн кэрэ этэ! М. Прилежаева (тылб.)

туохт.
1. Күүскэ итиинэн суоһаа (күн уотун этэргэ). ☉ Сильно греть, нагревать (о солнечном свете)
Күнүһүн күн уота ордук сэтэрэн туран умайыктаммыта. Ойуку
2. көсп. Уот курдук умайа кыыс (хол., кыһыл былааҕы этэргэ). ☉ Светиться, алеть (напр., о красном флаге)
Күп-күөх муус балаһа үрдүнэн кып-кыһыл былаах күлүбүрүү умайыктанна. В. Миронов
Өтөр буола-буола сардааналар сиртэн тыкпыт күн курдук умайыктанан ааһаллар. Н. Босиков
3. көсп. Эмискэччи төтөлө суох аймана, айдаара түс, күүскэ саҥар. ☉ Внезапно взволнованно заговорить, зачастить. Микиитэ оччону сүгүн истиэх киһи буолуо дуо, утары умайыктана тоһуйда: «Хобо чуораан хобуоччу!» Амма Аччыгыйа
Баччааҥҥа диэри биһиги кэпсэтиибитигэр кыттыбакка сылдьыбыт кэргэним умайыктана түстэ. Н. Абыйчанин
Нарыйа бэйэтэ бэйэтиттэн собуоттанан, саҥаран умайыктанар. Т. Находкина

I
1. аат., эргэр. Алтан, булкааһа суох алтан, кыһыл алтан. ☉ Красная медь
Маҥан Маҥхалыын, Аан-Алахчын хаана-сиинэ хамсаата, Хараҕын уута халыйда, Дьэс аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
Сахалар дьэһи аптаах металл диэн өйдүүллэрэ. Кини киһини куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, дьэһинэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт.
1. Кыһыл алтантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный (отлитый, выкованный) из красной меди, медный
[Симэхсин эмээхсин] Дьэбин сиэбит Дьэс ытарҕата Икки иэдэһин ибили таһыйда. П. Ойуунускай
Тымтайдаах балыгы ириэрэ охсон …… икки дьэс солуурга ыргыччы буһаран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх, эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. Кулаковскай
2. Кыһыл алтан курдук өҥнөөх, дьэбинниҥи кыһыл; кытарымтыйан көстөр. ☉ Цвета красной меди, красноватый, ржаво-багрово-красный
[Улуу ойуун] Алаҥ-дьалаҥ сырайдаах, …… солууру Дьэлбиһэхтии тиэрэ уурбут курдук Дьэс мэлдьэн төбөлөөх. П. Ойуунускай
Дьэс кыһыл буордаах төгүрүк холумтан, Эйиэхэ мин уот оттобун. Баал Хабырыыс
Үрэҕи кыйа …… намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев
◊ Дьэс кытар (кыыс) - кыһыл алтан өҥүнүү кытар, кыыс. ☉ Краснеть, алеть, багроветь (становиться цвета красной меди)
Сыллай Луха …… кэтит сирэйэ дьэс кытаран, …… быһаарыыта суохтук, оҥоччу көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Лэкээрис сирэйэ дьэс кыыһа түстэ, сүрэҕин тыаһа тэптэрии саламаат оргуйар тыаһыгар маарыннаата. Күннүк Уурастыырап
Дьэс кыыһа үүммүт күн, Тумаҥҥа кылайа, Тииттэргэ сүгүллэн арҕаалыыр. Д. Васильев
др.-тюрк. йез
II
күүһ. эб. Олох, оруобуна. ☉ Как раз, точно, в точности
[Аттара] дьэс хоолдьугунан тэллэхтэнэ түстэ. ПЭК СЯЯ
Хотуурум олох дьэс хоолдьугунан булгу баран хаалла. АаНА СТОТ

I
туохт.
1. Өрө күүдэпчилэнэн, күлүбүрэччи умай. ☉ Разгореться, загореться, полыхать гудящим пламенем
Сотору өстөөх тааҥкалара умайан балысхан уотунан өрө күлүбүрээбиттэрэ. М. Доҕордуурап
Никифоровтаах тааҥкаларын кытта кэккэлэһэ испит лейтенант Соколов тааҥката умайан күлүбүрээбитэ. ССС
Хампы тэпсиллибит табаар дьааһыгыттан оттуллубут уот олус көхтөөхтүк умайан күлүбүрээбитэ. «ХС»
2. көсп. Уот төлөнүн курдук кытар, умай (хол., кыһыл былаах туһунан). ☉ Алеть, пламенеть, развеваясь, трепеща на ветру (напр., о красном флаге)
Дьахтар барахсан таҥаһа Өлөҥ окко ыыппыт Өрт уотун курдук Өрө күлүмнээн күлүбүрээн …… Көрүөххэ күндүтүн. А. Софронов
Кыһыл знамя анньыллан көй салгыҥҥа күлүбүрүү түһэр. Амма Аччыгыйа
Дьокуускайга аалай Былаах күлүбүрүүрэ! С. Дадаскинов
3. көсп. Быыстала суох тэтимнээхтик, түргэнник саҥар. ☉ Говорить громко, быстро, без запинки, задорно
[Надя] күлбүт-үөрбүт күлүбүрээбит элбэх саҥалаах, бэһиэлэй кыыс. М. Доҕордуурап
△ Кыыһыран дуу, өһүргэнэн дуу кими эмэ саҥаран өрө умайыктана түс. ☉ Рассердившись или обидевшись, начать нервно, запальчиво говорить, не останавливаясь; затараторить, затрещать в гневе
«Эн миигин олус күргүйдээмэ! Эн саҕаны көрбүтүм», — Арыпыана өрө күлүбүрүү түстэ. Амма Аччыгыйа
«Мин манна туох да иһин соҕотоҕун хаалбаппын!» — диэн Олеся уоттуу күлүбүрүү түстэ. Н. Островскай (тылб.)
II
туохт. Кынаттаргынан түргэнник сапсыммахтаан, дохсуннук көтөн таҕыс. ☉ Стремительно взлететь, взмыть вверх, энергично взмахивая крыльями
Кыһыл хаастаах куртуйах, омунугар мас лабаатыттан иҥнэ-иҥнэ, көтөн күлүбүрүүр. Амма Аччыгыйа
Арай, төҥүргэһин төрдүттэн туох эрэ хара көтөн күлүбүрээн таҕыста. Суорун Омоллоон

I
туохт.
1.
Кыһыл дьүһүннээх буол; кыһыл өҥнөн. Становиться красным; краснеть, пламенеть (о чем-л.). Күрүө анныгар кини өлбүт тамыйаҕын тыҥата кытаран сытар. Амма Аччыгыйа
Көрүҥ эрэ, талахтар Хайдах кытарбыттар, Умайар уот өҥнөөхтөр, Олус кыһыл буолбуттар. И. Эртюков
Сайыҥҥы күн бастаан кытарымтыйан, онтон кытаран, онтон ньолбойо туртайан, онтон ууттан күлүмнүү ойон таҕыста. Н. Павлов
2. Кыһыл өҥнөн, дьүһүннэн; тэтэр (долгуйан, кыбыстан, тоҥон, итииргээн хаана ыгыллан киһи сирэйин, кулгааҕын о. д. а. өҥө уларыйарын туһунан). ☉ Покрыться румянцем, покраснеть, раскраснеться (о лице); смущаться. ☉ Мэхээс оҕонньор киирэр, кытарыар диэри ыга кыыһырбыт. П. Ойуунускай
Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
Кытаран хааллым, кыбыһынным, кыбыһынным эйигиттэн. Баал Хабырыыс
3. Кыһыл өҥнөнүөххэр диэри күүскэ итий, сирэлий (тимир кыһа уотугар сыралларын туһунан). ☉ Раскалиться докрасна (о металле при ковке)
Борокуот аал тимир курдук сирдьигинээтэ, кытарбыт болгуо курдук сырдьыгынаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кытарбыт ыстаалбыт ырыата лыҥкыныыр, Кыстыктаах балтаҕа охсуллан чыҥкыныыр. П. Ойуунускай
Мин үктэнэн турар буорбар Кырыыс иҥмитэ, кини мин тиҥилэхпин Кытарбыт тимирдии хаарыйар. И. Гоголев
4. Сит, бус (кыһыл астаах отон, үүнээйи туһунан). ☉ Покраснеть, созреть (о ягодах, плодах)
Туох буоларый атырдьах ыйыгар, Тугунан күндүнүй, биллэрий? Отон кытарар, бурдук быһыллар. И. Эртюков
Этиллибит ньыманы тутуннахха помидор олус түргэнник кытарар. ФНС ОАҮүС
Ханнааҕар да ордук ньулуун Хаптаҕас манна кытарар, Манна сугун ордук хойуу, Моонньоҕон ордук хараарар. С. Данилов
5. Таҥас хайдыбытын быыһынан көһүн, көстө сырыт (киһи сыгынньах этин этэргэ). ☉ Проглядывать сквозь лохмотья (о теле человека)
Кулут буолан этэ кытара сиэлбитин, субу баар курдук, өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Кыһынын тиийэн Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүтүгэр, Тордохус курдук Торбос сонноотулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күһүөрү атаҕа хатыран, Суолугар симэһин хаалара, Тымныыга тобуга кытаран, Эттэрэ дыгдайан тахсара. Эрилик Эристиин
6. кэпс., сөбүлээб. Хомуньуустар диэки санаалан, аһаҕастык кинилэргэ үлэлээ. ☉ Становиться на сторону коммунистов, открыто поддерживать их
Уруккута бэйэтэ өстөөх Ол бүгүн ордук «кытарар». Дьуон Дьаҥылы
[Силипиэн:] Хомсомуол, пионер баһаатайа буолан кытарбыккын, чолойбуккун кэмсиниэҥ ээ. Л. Габышев
♦ Айаҕа кытарар (хараарар, оҥойор) көр айах
Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түстэ. А. Федоров. Иван уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап
Бэлэһэ кытарар (хараарар) көр бэлэс. Атыттары да күһэйэр буолара диэн бэлэстэрэ кытарда. Амма Аччыгыйа
«Бэйи, эһигини да көрөн-истэн иһиллиэ!» — диэн бэлэһэ кытара түһээччи. И. Гоголев. Сирэйэ кытарда — кимтэн, туохтан эмэ кыбыһынна, саатта. ☉ Стыдиться, смущаться, стесняться кого-чего-л., сильно конфузиться (букв. лицо его покраснело)
Оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Маайа хайаан да миигин ыйыттара кэллэхтэрэ диэн, сирэйэ кытарда. Н. Якутскай. Ытыһа кытарда — кимэ, туга да суох хаалла, матта. ☉ Остаться с пустыми руками, ни с чем
Сиэнньэҕиттэн ытыһыҥ кытарда баҕас ини. Москуобаттан көтүөҕэр кыната эрэ суох ыраас кыыһы булан аҕалыа. М. Доҕордуурап
◊ Дьэс кытар — кып-кыһыл эбэтэр өһөх кыһыл өҥнөн. ☉ Краснеть, багроветь
Баайдар сирэйдэрэ дьэс кытарбыт, сирэйдэрэ-харахтара турбут. Эрилик Эристиин. Киирэн эрэр күн дьэс кытаран көстөр. А. Федоров. Кытара кыыс — уот кыһыл өҥнөн. ☉ Алеть, рдеть
Кыырай халлаан кытыытыттан Кылбайар маҥан күн Кытара кыыһан тахсыа. А. Софронов
Эн, нарын киһи, кыбыстыбыт санааҕар кытара кыыспыттара эдэркээн иэдэстэриҥ! С. Данилов. Кытара сытый үөхс. — кими эмэ кыһыл сирэйинэн үөҕэн, абааһы көрөн этиллэр. ☉ Бесстыжая рожа
Сыллай, кытара сытыйбыт, манна биир-бииргэ тиийэн кэлбэт ээ. Амма Аччыгыйа
Эмиэ хааннаах андаҕар ылаары кытара сытыйан олороҕун дуо? Болот Боотур
тюрк. кызар
II
көр кытыар
Хайа, холкуоскутугар миигин кытардыгыт дуо? А. Софронов
Биһигини ким кытарыай? Биһиги бултуур сэппит даҕаны куһаҕан, бэйэбит даҕаны мөлтөхпүт. Амма Аччыгыйа
Ити аата кини миигин бэйэтин айар үлэтигэр кытарыан баҕарбыт эбит. Суорун Омоллоон
♦ Ыпсыытын кытар кэпс. — 1) тугу эмэ (дьыаланы, үлэни о. д. а.) уһуннук сыһа-соһо сылдьыбакка, тардыбакка ситэр-хотор, бүтэр-оһор. ☉ Завершать, заканчивать, доводить до конца начатое
Айдаана суох ыпсыытын кытара сылдьар. Амма Аччыгыйа
Бука, бэрт наҕыл, туохха да тиэтэйбэт-саарайбат киһи курдук буолан баран, барыны бары түргэнник бүтэрэн, хайдах эрэ ыпсыытын кытаран иһэр үгэстээҕэ. Д. Таас; 2) биир тылы бул, сөбүлэс. ☉ Находить с кем-л. общий язык
Буруйдааччы уонна буруйданааччы икки өттүттэн ити чааһынан ыпсыытын кытарар тылы кыайан булбатылар. Д. Таас

I
туохт. Кытар, кытара умай; кытар-тэтэр. ☉ Алеть; покрываться багрянцем (напр., о природных явлениях); заливаться румянцем (о лице)
Киирэн эрэр күн былыт кырыытынан кыыспыта кыһыл хаймыы буолан көстөр. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр атырдьах ыйын эргэтин саҕана от-мас кытара кыыста. Л. Попов
Хаана улам кыыстар кыыһан, сирэйэ кыһыл сукуна курдук, кытаран кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Араас өҥүнэн оонньоон ордук чаҕылыйан, сырдаан көһүн. ☉ Ярко сиять, переливаться всеми цветами радуги
Газоннарга, аллеяларга сибэккилэр кустук дьэрэкээн өҥүнэн дьиримнии кыыһаллар. Софр. Данилов. Араас өҥнөнөн, Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Дьүкээбил уоттара кыыһаллар Эн кыһыл көмүстээх баттаххар. Эллэй
др.-тюрк. хыз
II
аат. (э. ахс. кыргыттар)
1. Дьахтар оҕо уонна эдэр (кэргэн тахсыан иннинээҕи) сааһыгар. ☉ Девочка, девушка (до замужества)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгыннаах кыыс. В. Яковлев
Муостата суох дьиэ буоругар олорон …… уончалаах кыыс, ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
2. (тард. сыһыар-х тут-лар). Ким эмэ оҕото буолар дьахтар киһи (төрөппүттэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Дочь
Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Саха фольк. «Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Шарапов кыыһын урут Сэмэнчик дэҥ кэриэтэ көрөрө. Н. Якутскай
3. Дьахтар кэргэн тахсыан иннинээҕи кэмэ, туруга. ☉ Состояние до замужества, до вступления в брачные отношения, девичество
Кыыс сылдьан кыыспыт, тэтэрбит, Ыраас иҥэ хатан эрэр. Р. Баҕатаайыскай
Кыыс сылдьан чугаһаппатах эрээригин, билигин кэлэн харайа сатыыгын дуо? «ХС»
Эргэ тахсан да баран Элэс түүл буолан күрэммит Эйэҕэс күнүн, кыыс кэмин Үтүөнэн өйдүү сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
◊ Абааһы кыыһа — Аллараа дойдуга олохтоох ынырык сидьиҥ дьүһүннээх олоҥхо, остуоруйа персонаһа. ☉ Чудовище Нижнего мира — персонаж женского пола в героическом эпосе олонхо
Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү. Ньургун Боотур
Илбис кыыһа көр илбис. Кыыс бэрбээкэй көр бэрбээкэй. Умса түһэн сытар Чом көрдөҕүнэ даадар икки кыыс бэрбээкэйэ кини муннун анныгар субу бадьаллан тураллар үһү. Далан
[Уу] эбии дэбилийэн кэлэн истэ, …… дьон кыыс бэрбээкэйдэригэр тиийдэ. Н. Заболоцкай. Кыыс дьахтар — 1) эдэр дьахтар (эдэр кыыстыы кэрэтин, кыраһыабайын бэлиэтээн этэргэ). ☉ Молодая женщина (сохранившая девичью красоту, свежесть)
Тэһиин тутуохпут диэн тоҕус уолан киһи, аҕыс кыыс дьахтар тахсан сэргэ төрдүгэр мустубуттар. Саха фольк. Кыыс дьахтар томтойор түөһүгэр уол оҕону күөрэччи көтөҕөн ылар. Т. Сметанин
Уолан киһи кыыс дьахтар кылыһахтаах ырыата тыа саҕатын сатарытан …… эрэрин истэ биэрбит. П. Филиппов; 2) кэргэннэнэ илик сааһырбыт кыыс. ☉ Незамужняя женщина в возрасте
Кыыс дьахтар кытыйаны-хамыйаҕы кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.). Дьадайан, бэйэтэ даҕаны дьүдэйэн бараары гынан, Мэҥэ улууһуттан Доллу диэн нэһилиэктэн биир кыыс дьахтары ойох ылбыт. МНН. Кыыс кэрэ (үчүгэй) — 1) тас көрүҥүнэн, көстөр дьүһүнүнэн кыраһыабай, нарын-намчы (эдэр эр киһини этэргэ). ☉ Красивый, изящный, имеющий нежные черты лица (о молодом мужчине)
Уопсай көрүҥэ үөһэттэн алларааҥҥа дылы эҥкилэ суох, ситэ үчүгэй, дьоҕус, кыыс үчүгэй киһи. МНН
Георгий Дмитриевиһы көрбүт эрэ киһи барыта кыыс кэрэ, көнө уһун уҥуохтаах, хатыҥыр киһи этэ диэн дьүһүннүүллэр. ПНИ ОСОТ
Саһархай харахтаах, нууччалыы сырдык хааннаах, кэннигэр тарааммыт хойуу баттахтаах, орто уҥуохтаах кыыс кэрэ киһи этэ. «ХС»; 2) эдэр уонна маҥан дьүһүннээх (сылгыны этэргэ). ☉ Молодая и белой масти (о кобыле)
Кыыс кэрэ Кытыт биэ буолан Тымыытта турбут, Тырыта тыбыырбыт. П. Ойуунускай
Туой күрэҥ соноҕоһу утаарбыттар, Кыыс кэрэ биэни кыйдаабыттар. С. Зверев
Күн Толомон Ньургустайга кыыс кэрэ убаһа этин буһуулаан таһаараҥҥыт, араҥа туос үрдүгэр ууран биэриҥ! ПЭК ОНЛЯ VI
Кыыс оҕо — кыыс II диэн курдук. Айыы Куо, көстөсүөргү олус үчүгэй кыыс оҕо. П. Ойуунускай
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
[Петя:] Дьэ бу маннык бэйэлээх, сибэкки курдук кыыс оҕо пиэрмэҕэ, хотоҥҥо сүөһү ортотугар хайдах үлэлээн сылдьыах бэйэҕиний? С. Ефремов. Кыыһынан кырый — кэргэн тахсыбакка, ыал буолбакка соҕотох хаал. ☉ Остаться в старых девах
«Аны оҕобут эргэ барымына, кыыһынан олорон кырдьара буолуо», — диэн Сэмэн Уйбаанабыс кэргэнин, игиинэн аалар курдук, биир кэм хомуруйан тахсара. Н. Якутскай
Мин билэрим: кини аҥаардас хаалан, Кыыһынан кыһалҕалаахтык кырдьыбытын. С. Данилов
Урут эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов. Уу кыыһа — сүһүөхтэртэн турар сымнаҕас эттээх, улахан бүлтэгэр харахтаах, үс паара хатыылаах атахтардаах уу үөнүнэн аһылыктанар күөлгэ үөскүүр тоноҕосчут ыамата. ☉ Личинка стрекозы
Мин уу кыыһынабын, Балык балтынабын. С. Данилов
— Ол, паапа, туох үөнүй? — Билбэтим ээ. Уу кыыһа эбитэ дуу? Далан. Уу кыыһа атаҕа элбэҕин, харахтара эчи ынырыгын! Суол т.
др.-тюрк. хыз
III
аат., эргэр. Кыһыы, аба. ☉ Злость, язвительность, едкость
Тылын кыыһын, айаҕын абатын, уоһун угалдьытын, тииһин силигин! ПЭК ОНЛЯ II

туохт.
1. Уокка сиэнилин; уокка сиэниллэн суох буол. ☉ Сгорать; быть уничтоженным огнём
Ол улахан дьиэ умайбыта. Н. Габышев
Туос умайбыт сыта хайа да киһи муннугар ураты минньигэстик сайа охсон киирэр. С. Маисов
Сүүрбэччэ сыл устата сыымайдаммыт суруктар умайдахтара... Т. Находкина
2. Сырдыгы биэр, сырдат. ☉ Излучать свет, гореть (об источнике света)
Таҥара дьиэтин чүмэчилэрэ чипчилиҥнэһэ умайаллар. М. Доҕордуурап
Ононманан ыйаммыт лаампалар борук-сорук умайдылар. А. Никифорова
3. Оттулун (оһоҕу этэргэ). ☉ Быть растопленным, топиться (о печи)
Били нуучча тойон Туллайдаах дьыалаларын уоран ылан, умайа турар оһоххо анньан кэбиспит. Н. Павлов
Көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайдаҕына, соҕотохсуйбут, сылайбыт-элэйбит айанньыты көнньүөрдэр. «ХС»
[Түүлгэ] оһох үчүгэйдик, суостаахтык умайара — имэҥнээх, уохтаах тапталы түстүүр. БРИ ТТ
4. көсп. Күлүмүрдүү сандаар, чаҕылыйа тык (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Ярко светиться, сиять (напр., о солнце)
Дьүкээбил уота араас өҥнөөх сарбынньах уотунан умайар. Суорун Омоллоон
Иһэр суолбут устунан Ирим-дьирим кутуллан, Күммүт уота умайар. П. Тобуруокап
Кыһыҥҥы түүн. Дьыбардаах тымныы... Сулустар умайаллар. Баал Хабырыыс
5. көсп. Уоттаах курдук буол, кылабачый (хараҕы этэргэ). ☉ Сверкать, блестеть, гореть (о глазах)
Ойоору гыммыт бэдэр хараҕын курдук суостаах харахтар дьирибинэһэ умайан ылбыттара. И. Гоголев
Арай эрилкэй чох хара харахтара өһөстүк, сытыытык умайаллар. Н. Габышев
Дьикти уоттарынан умайбыт харахтар Александры көрөллөр. М. Доҕордуурап
6. көсп. Кураантан иинэн, кууран хат, күн уотугар кубарыйа сиэнилин (үүнүү туһунан). ☉ Сгорать на солнце, быть уничтоженным засухой (об урожае). Бурдук умайда
□ Индияҕа ыам ыйыгар ханна нүөлсүтүү суох сиригэр үүнээйи умайар. МНА ФГ
7. көсп. Итийэн көөймөһүн эбэтэр сытый (от, бурдук туһунан). ☉ Преть или гнить, прогреваясь изнутри (о сене, пшенице). Кэбиһиилээх от умайбыт
□ Саһыл Уйалаахха куппут маҥхааһайдаах бурдукпут умайан эрэр. В. Яковлев
Кыладыапсык Охонооһой бурдуга биирдэ да сытыйбыта, умайбыта, сыыстааҕа иһиллибэт этэ. ХБИДК
8. көсп. Итий, кытар (сирэй, иэдэс туһунан). ☉ Краснеть от прилива крови, гореть (о лице)
Хаһан этэй, Ханна этэй Умайар кыһыл иэдэһин Уоспунан алҕас таарыйбытым? С. Васильев
Наташалаах Николай сирэйдэрэ умайар, олус аччыктаабыттар уонна олус сэргэхсийбиттэр. Л. Толстой (тылб.)
9. көсп. Уот салыырын курдук күүскэ, күлүмэхтик, итийэн-кутуйан ыарый. ☉ Быть в воспалённом состоянии, гореть (об органах человека)
«Илиим уотунан умайар... Өлөөрү гынным», — диэхтиидиэхтии ытыыра. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ итии болгуолуу сирэлийэн умайарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
Лаврентий Николаевич иһэ аһыйталыыр, умайар. Н. Габышев
10. көсп. Умайар уот курдук кытара кыыс (кыһыл өҥнөөх туох эмэ, хол., былаах туһунан). ☉ Иметь огненный, ярко-красный цвет, алеть, пламенеть (напр., о флаге)
Умайар кыһыл хаалтыстаах Пионердар иһэллэр. С. Данилов
Кыһыл былаах үрдүк мачтаҕа тэтэрэ умайбытынан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кэлэр кэрэ ыччатым Кэлэр суолугар Кремль кириэппэс Умайар уот сулуһа Күнүн аайы Түөскэр тыктын! С. Зверев
11. көсп. Туох баар күүскүн-кыаххын биэрэн, улаханнык ылларан, үлүһүйэн туран тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Отдаваться полностью какому-л. делу, отдавать все силы на что-л., гореть (напр., на работе)
Үлэтигэр наар умайа сылдьар, аны күһүн-саас кыратык иллэҥсийдэр эрэ булт диэбитинэн сылдьар. Е. Неймохов
Ол иһин үөрэххэ тууһуран, Утатан, умайан турбутум, Билиигэ, сайдыыга дьулуһан, Биир бигэ тосхолу булбутум. Күннүк Уурастыырап
[Эн бэлэхтээбит] Уруучукаҕын туттарбын эрэ …… Аптаах курдук уларыйабын, Айар уотунан умайабын. Ф. Софронов
12. көсп. Олус өрүкүйэн, эмискэ улаханнык түргэниик саҥар, айдаара түс. ☉ Заговорить возбуждённо, взволнованно, быстро и громко
Оҕолор чуор куоластара умайа түстэ. Амма Аччыгыйа
«Ол эйиэхэ [кулубаҕа] бу күөлү ким анаан айбытай? Уопсастыба күөлэ, уопсастыба үлэлээн ылбыт балыга», — диэн Петрушкин саҥата умайа түстэ. М. Доҕордуурап
«Уйбаан, «биһиги, ыччаттар» дии-дии хабарҕаҥ муҥунан куолулуургун сөҕөбүн», — аны Таня умайан туран кэллэ. Э. Соколов
13. көсп., поэт. Күүскэ тэп, мөҕүс (сүрэх туһунан). ☉ Биться, стучать (о сердце)
Күүрэн, тэбэн бардамнаан, Сүрэх, уоттуу умайыый. Күннүк Уурастыырап
Туойан иһэммин ах гына Тохтоон, сүтэн хааллахпына, Оччоҕо этиҥ: сүрэҕэ Дьэ умайан бүттэҕэ. С. Данилов
Эн [сүрэҕим] миэхэ доҕорум буолларгын Умайыый, оргуйууй күн ахсын. И. Гоголев
14. көсп., кэпс. Сотору-сотору тыаһаа (төлөпүөн тыаһын туһунан). ☉ Звенеть беспрерывно (о телефонном звонке)
Уйбааннаах дьиэлэригэр түүннэри-күннэри төлөпүөн умайан олорор. А-ИНА ДьБО
15. көсп., кэпс. Сүлүһүннээх эттиктэн (үксүгэр арыгыттан) этиҥ-хааныҥ сүһүр. ☉ Отравиться чем-л., сгореть (напр., от алкоголя)
[Испирдиэн] Элбэхтик истэҕинэ ииримтийэр, Соппуойдаатаҕына умайар. А. Софронов
Эйиэхэ [арыгыга] умайбыт дьон хаанныын Хараара өлөллөр мэлдьитин. И. Гоголев
Оок-сиэ, бу тугуй? Арааһа, били арыгыттан умайаллара диэн бу буоллаҕа дуу? Э. Соколов
Итирдэр утахтары олус элбэхтик иһэн, умайан өлөллөр. «Кыым»
16. көсп., кэпс. Кими эмэ аһара күүскэ таптаа. ☉ Испытывать какое-л. сильное чувство к кому-л., пылать (напр., любовью)
Кирилл икки сыл устата аҥаардас таптал уотугар умайбыта. Н. Габышев
Эйигин биир кыыс таптаан умайара эрэ хаалбыт. М. Попов
Биһиги эһэҕинээн икки өттүттэн сөбүлэһэн ыал буолбуппут да, олус таптал уотунан умайбыппытын өйдөөбөппүн. Т. Находкина
17. көсп., калька. Мөлтөө-ахсаа, сымсаан биэр, кыайыыга дьулуургун сүтэр (хол., спорка). ☉ Перегорать, ослабевать, утрачивать способность вести борьбу за победу (напр., в спорте)
Кэмниэ-кэнэҕэс Пашаевтыын тустарыгар Саша «умайбакка» тиийбититтэн …… биһиги олус үөрбүппүт. ПП ОА
Уолаттары кытта аҕыйах көрдөөх тылынан бырахсан кэпсэтэбит, билигин өйү-санааны буолаары турар хабараан хапсыһыыларга түмэр эрдэ — «умайан» хаалыахтарын сөп. ПП ОА
♦ Бытыга умайбыт көр бытык
Уурай диибин! Эбэтэр хайыы-үйэ бытыгыҥ умайда дуу? «ХС». Умайар уот тыллаах — сытыы тыллаах-өстөөх, хотоойу саҥалаах-иҥэлээх. ☉ Острый на язык, языкастый, с бойкой речью
Ийэтигэр олох майгыннаабат, умайар уот тыллаах, олус чобуо кыысчаан. И. Гоголев
Уотунан умайар көр уот II. «Ынаҕы хостоһоҕун дуу?!» — диэн Лука саҥата уотунан умайбыта. Д. Таас
Саҥараниҥэрэн, уотунан умайан, ордоотоон киирбитэ буруйдана кэлэ сытар киһи истиэҕэр, кырдьык, дьулаана сүрдээх этэ. Н. Заболоцкай
Хаана умайар көр хаан I. Үөһээ да дойдуга аанньал эрэ барыта уоран ааҕа-ааҕа сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайан үөһэ тыыналлар үһү диэн сурах-садьык тарҕаммыта бэрт өр буолла... П. Ойуунускай. Этэ умайар — ыалдьан тэмпэрэтиирэтэ үрдүүр, этэ-сиинэ итийэр. ☉ соотв. у него тело горит
Арай иһэ курдьугунуур этэ, киэһээҥҥинэн сараччы үллэн барбыта, төбөтө ыалдьыбыта, этэ умайбыта. И. Гоголев
Түүн аны кыайан утуйбата. Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Мичил ыалдьан уһуктубута, этэ уоттуу умайар, тамаҕа кууран хаалбыт. И. Федосеев
◊ Умайар гаас — сир анныттан ылыллар оттук, уматык, айылҕа гааһа. ☉ Природный газ
Бүлүү төрдүгэр Таас Тумуска уонна Соһо Хайаҕа [сирдэр ааттара] бараммат саппаастаах умайар гаас көһүннэ. И. Данилов
Умайар гаас дэлэйдик үөскээн сытар сирдэрэ бааллар. СПН СЧГ. Умайбат дьааһык көр дьааһык I. Сааны аналлаах умайбат дьааһыкка уган харайаллар