амсат диэнтэн хай
аата. Итиннэ мин эһиэхэ амсатыыга хатарыллыбыт балык дьуухалатын кэһиибин аҕаллым. Далан

көр кураҥхар
Хараны көрбөккө сылдьар киһи тураҥхардаҕыҥ. Айталын
Дьонум астаабыт астарыттан амсаппатахтара. Онон олус диэн тураҥхардым. «ХС»

аат. Төгүрүк быһыылаах бурдук ас. ☉ Баранка, сушка
Микиитэ токуккайын тоһута-тоһута дьоҥҥо түҥэттэ. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аҕабыыттар хас биирдиилэригэр кып-кыратык токуккайы биэрэн амсаталлара үһү. ЕВФ УуДК

аат. Синньиир моойдоох, кыараҕас куолайдаах бөкүнүк таас иһит. ☉ Бутылка
[В.В. Местников] биэтин үүтүн бытыылкаҕа кута сылдьан, дьоҥҥо амсата сатыы-сатыы, кымыс туһатын туһунан кэпсиирин эн истиэҥ этэ. Амма Аччыгыйа
Оскуолаҕа эрдэхпитинэ саас, учууталлартан иһиттэхпит эбитэ дуу, сынгаалаамаары, хатыҥ уутун бытыылкаҕа сүүрдэн иһэрбит. П. Аввакумов

кыайтар диэнтэн хай
аата. Махтанабын сэдэх кыайыы Өрөгөйүн тиксэрбиккэр. Кыайтарыы да алдьархайын Абаккатын амсаппыккар. С. Данилов
Уулаах …… үҥсүү да буоллаҕына хойукку өттүгэр бэрт кыайтарыыта суох буолаарай диэн эттэ. Эрилик Эристиин
Сэрии отучча сыл устата салҕанан барбыта уонна Афина кыайтарыытынан түмүктэммитэ. КФП БАаДИ

аат., итэҕ., эргэр. Православнай таҥара дьиэтин сорох сиэрин-туомун (хол., таҥараҕа тиксиини) ыытарга туттуллар үрүҥ бурдуктан оҥоһуллубут кыра төгүрүк килиэп ас. ☉ Просвира
Аҕабыыт кыра холуочук быһыылаах. Дьоҥҥо илиитин ууратар. Бырдаахапка бэспиирэ биэрэр. Н. Неустроев
Таҥара анныгар орон үрдүгэр төгүрүк остуолга тэриэлкэҕэ кириэстии оҥоһуллубут алаадьы, туус, саахар, хас да бэспиирэ уонна чааскылаах чэй турар. Эрилик Эристиин
[Саня] өҥүрүк куйааска дьадаҥы ыаллар оҕолоро оонньуу кэллэхтэринэ, сэлиэһинэй халаачыгын, ватрушканы, дьаарысса килиэбин, атын суох буоллаҕына, кистии-саба таҥара бэспиирэтин да таһааран амсатара. Д. Кустуров

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’

1. даҕ. Ол-бу диэки арбайан, хоройон турар курдук (хол., мас лабаатын, мутук, сылбах эҥин туһунан); хойуутук уһулута ойбут, чочумаасчочумаас буолан көстүбүт (хол., хайа өргөстөрө). ☉ Торчащие в разные стороны, как бы разбросанные во все стороны (напр., о ветвях деревьев); торчащий множеством остроконечных пиков (о цепи гор)
   Алтан чэчир кэриэтэ Аалыы көмүс туораахтанан Адаар ыарҕа дэтэммин Айгыстан үөскээбитим! Саха нар. ыр. II
   Кинилэр [Платоннаах] биэрэк дьиэлэригэр сөрүөстэн, Хомустаах күөл уҥуор түрмэ адаар курдук уһуктаах олбуорун одуулаһан турдулар. П. Филиппов. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   △ Онон-манан уһулу ойон тахсыбыт курдук күөрэлэммит (хол., сыбар, лааҥкы, таас эҥин). ☉ Нагроможденный в беспорядочную кучу, с торчащими в разные стороны острыми краями, труднопроходимый (напр., валежник, бурелом, нагромождение камней)
   Сылбахтыы охтубут адаар мастаах, куруҥ тыа дүөдэтин саҕатыгар, биэ маска атыллан баран, кыайан хаампат буолан турарын булбуттара. В. Протодьяконов
   Манна иччитэх ыыспаҕа, Былыр ырыаһыт төрүөбүт, Адаар таастары, атаҕа Хаан аҕыан тухары, үктүөбүт. Эллэй
   Адаар төҥүргэстэр быыстарынан арҕаа диэки хаамтаран бара турда. Эрилик Эристиин
2. аат суолт. Арбах, лааҥкы дулҕа мэһэйдээх сир; очуос, чочумаас курдук хайалаах сир. ☉ Кочкарник; скалистые горы, нагромождение утесов, скал
   [Уоһук:] Биһигини дулҕа адаардарга үүртэлээн бараннар, бэйэлэрэ дойду сир үчүгэйин тутан олорбуттара дьэ тохтуо. Билигин ол куһаҕан куталары, адаардары кинилэр амсайан көрдүннэр. Күндэ
   Оо, билигин биһиги ити айылҕа үлүһүйэн туран өрөһөлүү быраҕаттаабыт таас адаардарын үрдүнэн холкутук кинигэ ааҕан ааһыталыыбыт эбээт. Амма Аччыгыйа
   Таас хайа адаарын үрдүнэн далаарда Саймаархай салгын ыар харааба. И. Чаҕылҕан
   ◊ Адаар муос — тайаҕы, табаны хоһуйан ааттааһын. ☉ Описательное (образное) название лося, оленя (букв. крупноветвистые рога)
   Адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар. КНЗ СПДьНь
   Ынах муоһа, сылгы туйаҕа, Таба адаар муоһа сүөһүлэнэн, Биитэр эсэһит, тииҥньит аатыран Оонньуурбут кыанар ыал сиэринэн. С. Данилов. Адаар муостаах — 1) улахан кыыл (тайах, таба, үксүгэр дьиикэй, бултанар өттө). ☉ Рогатый крупный зверь (обычно промысловый — лось, дикий олень)
   Адаар муостааххыттан Атырдьах атахтааххыттан амсат! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Адаар муостаах төбөтүн хантатан баран, сиһэ кэдэйиэҕинэн кэдэйэн, көтөн иһэр курдук. В. Гаврильева
   «Оҕо бухатыыр алааһа», эмиэ атын алаастар курдук, налыы сыһыылаах, адаар муостаах тоҕуоруһар үрдүк хордоҕойдоох, кус-хаас мунньустан төрүүр-ууһуур күөллээх. В. Иванов; 2) ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
   Алаас муҥунан адаар муостаах, сыһыы аайы сыспай сиэллээх чугас эргин киниэхэ эрэ баара. С. Никифоров
   Адаар муостаах, үрүҥ сиэллээх алаас аайы барҕарыа. Л. Попов. Төрүт-уус төрөөбүт түөлбэбит барахсан, быйылгы дьылга адаар муостаахтарбытын, алаас миҥэлэрбитин күөх киэнэ күндүтүнэн, үүнээйи киэнэ үчүгэйинэн айах тутан аһатаахтаа эрэ. Эвен фольк.

I
туохт. Кими-тугу эмэ илиититтэн (быатыттан о. д. а.) тутан бэйэҕин кытта тэҥҥэ эбэтэр батыһыннары хаамтар. ☉ Вести кого-л. за что-л. (напр., человека за руку, лошадь за удила)
Коля атын тэһииниттэн сиэтэн истэ. Л. Попов
Кыыс ыттарын сиэтэн киһи суолугар тиийэр. Н. Якутскай
Дьахталлар оҕолорун илиилэриттэн сиэтэн тэллэриппитинэн хаҥас диэки сырыстылар. А. Фёдоров
♦ Муннуттан сиэт көр мурун
Чэй эрэ, норуоккун муннуттан сиэтээри — Сааланан-саадахтанан Сабардаан кэлбит Хаанымсах фашистары Хаба ортолорунан Хараҕалыы анньаҥҥын, Сытыы бииҥ устун Сылаас хааннарын Сыккырат эрэ, кылыһыам! С. Васильев
Холкуос уолаттарын муннуларыттан сиэтэр эмиэ улахан буоллаҕай! М. Доҕордуурап
◊ Оҕуста сиэт — сир тиэриитигэр, от үлэтигэр көлүллүбүт оҕуһу салай, салайа сырыт. ☉ Управлять запряжённым быком во время пахоты, сенокоса
[Тиитэп:] Эн оҕус сиэтиэҥ, мин суха тутуом. А. Софронов
Ол …… быыкаайык сонуокка аҕам биһикки бурдук ыһар буоларбыт, мин оҕус сиэтэрим. Суорун Омоллоон
Быйыл сайын аҕабын кытта от мунньуһабын, от кэбиһэллэригэр оҕус сиэтэбин. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. йет ‘вести, тянуть (за руку, за поводок)’, осм. йэд ‘вести в поводу’
II
1.
сиэ диэнтэн дьаһ. туһ. Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
Ананий! [Ынахпын] хайа түөкүн баайан бырдахха сиэттэҕэй? Н. Якутскай
Быйыл күһүн уонча куртуйаҕы сиэппитэ. Суорун Омоллоон
Тамыйахха сиэтиэҕи отто тиэй. М. Доҕордуурап
Ийэбэр үтүлүкпүн сиэппиппин эппэтим. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кытардыллыбыт тимири, тимир оҥоһук чаастарын ыпсар өттүлэринэн уһааран, бэйэ-бэйэлэригэр холбуу сыһыар. ☉ Соединить путём сварки, сварить
[Саха уустара] тимири тэһиппэккэ уһаараллара, иһэрдэллэрэ, сиэтэллэрэ. «ХС»
Тиһэх, бүтэһик турбалары эмиэ мин сиэтиэм. В. Ажаев (тылб.)
3. кэпс. Бараа, сүтэр (бириэмэни). ☉ Тратить, терять (время)
[Оҕонньор] холкуос кэнсэлээрийэтигэр олорон күнүн аҥаарын сиэттэ. Р. Кулаковскай
Оҕолор элбэх бириэмэлэрин сиэттилэр. Хорсуттар с. Хайа илиҥҥи сирэйэ …… сүрдээх эмпэрэ туруору этэ. Инньэ гынан араастаан эрийэн-буруйан түспүппүт, элбэх бириэмэбитин сиэппиппит. В. Арсеньев (тылб.)
♦ Баайда сиэт эргэр. — мунньуммут баайгын-дуолгун кимиэхэ эмэ анаа, хааллар. ☉ Оставлять накопленное богатство кому-л. в наследство
[Уйбаан:] Уолбуттан киһи быһыылаах киһи тахсыбата, онон киһи, оҕо оҥостон баайбын сиэтиэм этэ диир. А. Софронов
Иккис уолга, Дьаакып диэннэр, Эһэтин аатын биэрбиттэр. Онон кутун тутаннар, Оҕолоругар дьоно аах Оҕонньортон баай сиэтэргэ Оҥостуммут эбиттэр. Күннүк Уурастыырап. Сыата сиэт кэпс. — кэргэн тахсан (ылан) уруугар ыалдьыттат, урууҥ аһыттан аһат. ☉ Пригласить на свою свадьбу, угощать на своей свадьбе
Хор оҕом бэлиэр сыа сиэтэр дьахтар буоллаҕа, аны арыгы амсатыа. Суорун Омоллоон
Аһаттыбыт-сиэттибит диэн төлөбүр эрэйиэхпит суоҕа. Хайа, итиэннэ эргэ тахсан сыа сиэтиэххит буоллаҕа дии! «ХС»

аат.
1. Үүттэн хойуутун, сүмэтин арааран (холбуйан эбэтэр сэппэрээтэргэ сүүрдэн) ылыллыбыта. ☉ Отделённая густая, жирная часть молока, сметана
Симиин хойуу сүөгэйбит Сэппэрээтэргэ сирилээтэ, Кыынньа буспут ымдааммыт Кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
[Эмээхсин] ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох дьоҥҥо амсатар. Олохтоох омуктар кэлэн аһаан баран олус хайгыыллар. Далан
Маайа эмээхсин, бу дойдулуу эттэххэ, дагда оҥорон сүөгэйин ытыйа турар. Л. Попов
Оҕо сылдьан сайылыкка сүөгэйдээх килиэби мотуйар олус да минньигэс буолара. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ сүмэтэ, саамай үчүгэйэ. ☉ Самая лучшая, отборная часть чего-л., сливки
Ырыаһыт төрөөбүт тылын баайын-дуолун, сүөгэйин, ойуулуур-дьүһүннүүр кыахтарын баһылаан, ону кыайа тутан, ырыатынхоһоонун айдаҕына, бар дьон истиҥ биһирэбилин ылар. «ХС»
Биһиги норуот айымньытын сүөгэйиттэн атынатын бириэмэҕэ тус-туспатык сомсон ыларбыт туһунан толкуйдаан көрүөх тустаахпыт. «Кыым»
♦ Сөрүүн сүөгэй курдук поэт. — сайыҥҥы сөрүүн салгыны хоһуйан этии. ☉ Поэтическое описание летнего прохладного ветерка (букв. словно прохладные сливки)
Сөрүүн сүөгэй курдук, Үтүө киэһэ эргийдэ, Онтон миэнэ хоһум ордук Чуумпу буолла, дьэгдьийдэ. Күннүк Уурастыырап
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэй курдук киһи дуоһуйа ыймахтыыр. Н. Якутскай
Араас от-мас сытынан аҥылыйар сайаҕас салгын, сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕибыары ортотунан киирэр. И. Данилов
◊ Сүөгэй ас эргэр. — от силиһин эбэтэр мас субатын сүөгэйгэ булкуйан, кыратык эттээн оҥоһуллубут хааһытыҥы ас (ытык-мааны ыалдьыттарга бэлэмнэнэр). ☉ Кашеобразная пища из сливок и мяса с корнями трав или заболонью, предназначенная для почётных гостей. Сүөгэй иирдии — саха оонньуута: тарбахтары көнөтүк тутан баран, икки илиини ытыстарынан сыһыары тутуллар, уҥа илиини сыыйа чорботон таһааран, тарбахтар төбөлөрүнэн хаҥас илии тарбахтарын төбөтүн куустараллар. Онтон хаҥас илиини өрө анньан, уҥа илии тарбахтарын көннөрө имэрийтэрэн баран, эмиэ куустаран кэбиһэллэр. Итинник тарбахтары солбуһуннаран, түргэнник элэҥнэтэн оонньууллар. ☉ Якутская забава: ладони плотно прижимают друг к другу. Постепенно сдвигая ладонь правой руки вперёд, выставляют кончики пальцев и охватывают ими кончики пальцев левой руки. Затем делают обратное движение — кончиками пальцев левой руки охватывают кончики пальцев правой руки. Таким образом, попеременно сдвигая то одну, то другую ладонь, совершают описанное действие в быстром темпе. Сүөгэй уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥордоххо ыгыллан тахсар, уу кэриэтэ убаҕас. ☉ Обезжиренная молочная жидкость, образующаяся в процессе сбивания масла, пахта
Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
Кыа уктаах сүөгэй уутунан оҥоһуллубут үөрэ — сайын оҕолор сүрүн аһылыктара. «ХС»
Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сүөгэй ыаҕас — сүөгэй кутарга аналлаах ыаҕас (саар ыаҕастааҕар кыра). ☉ Берестяная посуда цилиндрической формы для сливок, ёмкостью меньше ведра. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ сүөгэй ыаҕаһын кэтэн кээһэр. Ойон туран, муспут бөҕүн анныгар киирэн хаалар. Саха фольк.
ср. саг. чөөкей, бур. зөөхэй, п.-монг. дьөдекей, монг. зөөхий ‘сметана’