1) перебирать, чистить (внутренности); 2) перен. разбирать, рассматривать, анализировать; боппуруоһу ырыт = рассмотреть вопрос; 3) карт, тасовать.

диал. разбирать, анализировать; үлэ былаанын ырыыналаан көр = проанализировать план работы; ср. ырыҥалаа=.

тщательно разбирать, анализировать, подвергать тщательному разбору, анализу; бу боппуруоһу ырыҥалаан көрүөххэ этот вопрос следует подвергнуть тщательному анализу; ср. ырыыналаа=.

туохт., түөлбэ. Ырыҥалаа. ☉ Разбирать, анализировать
Ыраахтан ыйга тиийэр ырааҕы Ырыыналаан көрбөппүн. Чугастан оһол курдук Чугаһы билбэппин. Дьүлэй Бүөкээн
Ытык тылбын ырыыналаарыҥ, Ытык атастарым! «Чолбон»

туохт.
1. Бэрт кичэллээхтик, бириинчиктик мээрэйдээ, кээмэйдээ. ☉ Мерить, измерять весьма тщательно, придирчиво. Аҕалбыт боруобаппын бэрт өр арсыыннаансүөм-нээн баран тутта
2. көсп. Ырыт, ырыҥалаа. ☉ Анализировать
Бэйэтин олоҕун төрдүттэн төбөтүгэр диэри арсыыннаан-сүөмнээн көрө-көрө, хараҕын уутун соттор буолаахтыыра. Н. Павлов

побуд. от илдьирий = 1) приводить в негодность; превращать в лохмотья; уол атаҕын таҥаһын илдьириппит мальчик износил обувь; 2) крошить, размельчать; разваривать; ыарыһахха хааһыны илдьирит = разварить кашу для больного; 3) перен. тщательно прорабатывать, анализировать, рассматривать; бу боппуруоһу илдьиритиэххэ наада необходимо тщательно рассмотреть этот вопрос.

даҕ. Тугу барытын болҕомтолоохтук ырытар, ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэ сатыыр. ☉ Обладающий пытливым умом, склонный анализировать что-л. детально
Кини аҕата чугас эргин саамай сынык киһилэрэ, оннооҕор ыарыыны быһааран биэрэн, ханнык да ичээнэ суох эрээри үтүөрдэрэ. А. Сыромятникова
«Ходуһаларын оҥостубат, көрбөт-харайбат отчут — ол отчут буолбатах, от кыайан оттоммотун төрдө итиннэ сытар», — диир сынык киһи. «Кыым»

туохт. Тугу эмэ үчүгэйдик бары өттүттэн толкуйдаа, ымпыгар-чымпыгар тиийэ ырыт. ☉ Тщательно разбирать, всесторонне, досконально анализировать
Саҥарыах иннинэ ырыҥалаан, ыараҥнатан көрөр баҕайыта. Харысхал
Тиэтэйбэккэ, кыратык олоро түһэн, үгүһү билбит, элбэҕи ылбыт курдук сананан ырыҥалыы түс. ПП ЭЭД
Кини былаанньыт, туох баҕарар үлэни ааҕан-суоттаан, ырыҥалаан иһээччи. «Чолбон». Учуутал билиини эрэ биэрэр буолбакка, толкуйдуурга уонна ырыҥалыырга үөрэтэр. «Саха с.»

туохт. Тугу эмэ оҥоро, бүтэрэ охсон биэримэ, тарт, хойутат. ☉ Постоянно откладывать, задерживать, затягивать какое-л. дело
Үнүргүттэн дьоно көһөрүөх буолан кэпсэтиһэн көрө-көрө, уһатан-кэҥэтэн испиттэрэ. В. Яковлев
Сэргэй ханнык баҕарар үлэни сыһан-соһон уһатары-кэҥэтэри сөбүлээбэт биир бэртээхэй хаачыстыбалаах. «Чолбон»
Уһата-кэҥэтэ барбакка, оҕолор үлэлэригэр туруммуттара. «ББ»
♦ Уһатан-кэҥэтэн өйдөө — уһунукиэҥи санаа, ырытан көр, ырыҥалаан өйдөө. ☉ Воспринимать что-л. глубже и шире, обдумывать, анализировать
Эдэр сааска ону-маны уһатан-кэҥэтэн, ырыҥалаан, аттаран өйдөөбөккүн. Н. Босиков
Мин Сэргэйим аттаран, уһатанкэҥэтэн, түгэхтээн-төрүттээн өйдүүр диэни билбэт киһи этэ. В. Гаврильева

туохт.
1. Тугу эмэ (сүөһү, булт иһин-үөһүн) тус-туспа араартаан ыраастаа, сууй. ☉ Чистить (внутренности убитого скота, добытого животного), разбирая по частям, потрошить
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Били тыһаҕаһы бүгүн өлөрүөххэ. …… Эн сүлэн, иһин-үөһүн ырыта тураар. «ХС»
Истэн синньигэс оһоҕоһу арааран ылан, туспа ырыталлар. АНП ССХТ
Урут эмис куобах иһин кырдьаҕастар бырахпаттара. Ырытан, ыраастаан ас гынан астыыллара. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ (хол., кумааҕылары, докумуоннары) биир-биир ылан, көрөн бэрий, сыымайдаа. ☉ Разбирать, пересматривать, перебирать что-л. (напр., бумаги, документы)
Эрэһиэтинньикэп …… үс киһи бэркэ кичэйэн эркиннэри тоҥсуйалларын, кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
Лена соҕотоҕун эргэ кумааҕылары ырыта олорбута. Г. Николаева (тылб.)
3. хаарты. Оонньуох иннинэ (хаартыны) холуодаҕа сытар бэрээдэктэрин уларытан, үчүгэйдик булкуй. ☉ Мешать, перемешивать (карты в колоде) перед новой игрой, тасовать
[Куочай] саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар. Суорун Омоллоон
Саһааннаах, хаартыларын ылан ырытан көрө-көрө, …… хаартыларын сэбэргэнэтин кыараҕаһыгар кыбытан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаартытын ырытан тыытырҕатта. М. Доҕордуурап
4. көсп. Тугу эмэ үчүгэйдик, дириҥник, сиһилии, саас-сааһынан үөрэт, ырыҥалаа. ☉ Тщательно, глубоко разбирать, рассматривать, анализировать что-л. Муударай муҥутаан, Ырытан, сылыктаан, Сүүс араас идэттэн Тыраахтар үлэтин талла. С. Данилов
Кырдьар сааскар олоххун эргиллэн, ырытан, сыымайдаан көрөҕүн. В. Титов
Лүөччүктэр сарсыҥҥы бойобуой көтүү хайдах буолуохтааҕын сиһилии ырытан барбыттара. И. Федосеев
△ Тугу эмэ наука ирдэбилинэн үөрэт, чинчий. ☉ Производить научный анализ, анализировать, исследовать что-л. Бу бырайыаккын ырыта барбаппын
Бытархайдары аахсыбатахха, барыта ситэ. Н. Лугинов
О.Н. Бётлингк үлэтин биллиилээх тюркологтар элбэхтик ырытан суруйан тураллар. СПА СТИ
Алампа поэтическай айымньыларын тылын-өһүн анаан филологическай наука дуоктара академик П.А. Слепцов сиһилии ырыппыта. «Чолбон»
5. көсп., кэпс. Ким, туох эмэ туһунан кэпсэт. ☉ Обсуждать, разбирать когочто-л.
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс туһунан саҥардахха — Кытар гынар үгэстээҕэ. Дьахталлары ырыттахха — Дьалты хаамар идэлээҕэ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., кирг. арыт ‘разыскивать, обследовать’