даҕ. Кэриэрбит курдук хараҥа, хараҥатыҥы-саһархай өҥнөөх. ☉ Темно-коричневого цвета, цвета подпалины
Ханна баҕарар күөхтүҥү, күллүҥү, төлөн салаабытын курдук кэриэркэй, муус маҥан …… араастан-араас холууптар бааллар. П. Тобуруокап

аат. Уопсастыба эбэтэр киһи тус олоҕор буолар, тахсар түбэлтэ, түгэн, уларыйыы. ☉ Событие
Бу дьиҥ историяҕа баар сабыытыйа лэгиэндэ курдук көрүҥнэнэн хаалар. Саха фольк. Букатын үөйүллүбэтэх-ахтыллыбытах соһуччу сабыытыйа үөдүйбүтэ. Н. Лугинов
Айымньы сабыытыйалара араас-араас сирдэргэ буолаллар. Н. Тобуруокап

аат. Эниэргийэ араас көрүҥүн оҥорон таһаарыыны, ону кубулутууну, биэриини-тиэрдиини уонна туһаныыны бүтүннүүтүн хабар экэниэмикэ туспа салаата. ☉ Энергетика. Аатамынай энэргиэтикэ. Күн энэргиэтикэтэ
□ Бырамыысыланнас, энэргиэтикэ, уматык эйгэтин араас-араас салаатыгар үрдүк бэлэмнээх каадырдары бэлэмнээһин соруга инники күөҥҥэ турар. «Кыым»

даҕ. Эриэннээх, эбириэннээх, курдары эриэннээх. ☉ Пестрый, пестро-полосатый
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук, араҕас маҥан аартык анараа уһугар өргөстөөх муостаах үрүҥ оҕус обургу туус маҥан муус булгунньах буолан үллэн турар эбит, ноколоор! И. Гоголев
Ханна баҕарар күөхтүҥү, күллүҥү …… арыт көхсүлэригэр алалаах, арыт сүүстэригэр көҕүллээх — араастан араас холууптар бааллар. П. Тобуруокап

аат. Остуол сабыыта (килэйээҥки, тигии эбэтэр баайыы буолуон сөп). ☉ Специальное изделие (клеёнчатое, текстильное или вязаное), которым накрывается стол, скатерть
Мап-маҥан ыскаатардаах остуоллар икки эрээтинэн кэккэлээбиттэр. Болот Боотур
Саҥа ыскаатарынан сабыллыбыт кыра соҕус, түөрт муннуктаах остуол кэтэҕэриин орон иннигэр турар. Эрилик Эристиин
Хаһаайка хос ортотугар турар остуолу улаатыннарда, хас да араас-араас ыскаатардарынан сапта. П. Чуукаар

туохт.
1. Тиийэн кэл, үүн, буол. ☉ Начинаться, наставать, наступать (о времени, событии)
Маайа ынах хомуйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
Ганнибал оһоҕу оттор: эбиэттиир уолдьаста. Н. Габышев
Власий Порфирьевич дьыалатын быһаарар уолдьаста. Н. Лугинов
2. Туохха эмэ сөп буол. ☉ Довольствоваться, удовлетворяться чем-л.
Быйылгынан бүтүөм, элбэх ынаҕы кыайан ыабат буоллум, бэйэм да сүөһүлэрбэр уолдьаһар инибин. П. Аввакумов
Сурук-сурук араас-араас. Сорох мөҕөр-этэр, сорох соҕотох уруйунан-айхалынан уолдьаһар. «ХС»
Ыттар аҥаардас уҥуоҕу тиниктииллэринэн эрэ уолдьаһарга тиийбиттэр. ПНО
3. Кимиэхэ, туохха эмэ түбэс. ☉ Попадать во что-л.; натыкаться на когочто-л.
Түрбүөннээххэ түбэстиҥ, уһуктаахха уолдьастыҥ (өс хоһ.). [Сөдүөччүйэ:] Охторуулаах олох Уодьуганыгар уолдьаһаҥҥын, Ороспуой сураҕырбыккын Ончу диэн отохтообоппун. А. Софронов
Улуу тунах ыһыахха Уолдьаспыппыт аатыгар Уопсай мустан тураммыт Ойдор ойон иһиэҕиҥ! С. Васильев

I
аат.
1. Биир тыллаах-өстөөх, уопсай олохтоох-дьаһахтаах, олорор чопчу сирдээх эбэтэр бииргэ сылдьар уруулуу дьон холбоһуга (кылаастар үөскүөхтэрин иннинэ). ☉ Племя
Хара муора хоту эҥээригэр готтар диэн германскай биистэр олохсуйбуттара. КФП БАаДИ
Илиҥҥи славяннар биистэрэ хайа кэмҥэ ханна олоро сылдьыбыттарын археология дааннайдара кэпсиир кыахтаахтар. ВМС СДО
2. Хамныыр-харамай, үүнээйи көрүҥэ. ☉ Вид, род животных и растений
Үүнээйи бииһэ киһи сөҕүөн курдук үгүс араастаах. КВА Б
Кус бииһиттэн, биллэн турар, көҕөн уруттуо, маҥнай тахсыбыт ууга кини бэйэлээх маатыргыа. С. Никифоров
3. эргэр. Дьон (итэҕэлинэн, кылааһынан, эр киһитинэн-дьахтарынан уо. д. а.) арааһа. ☉ Разряд людей (по классовому признаку, полу и т. п.)
Кулут бииһигэр куһаҕаны оҥорбут аньыым суоҕа. П. Ойуунускай
Үлэһит-хамначчыт аймаҕа баай-тот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
4. көсп. Туох эмэ арааһа, араас суол көрүҥэ. ☉ Разновидность, вид чего-л.
Быйыл массыына бииһэ барыта хахха сиргэ хомулунна, ол эрээри өрүмүөн үлэтэ эмиэ сыыллан иһэр. Н. Габышев
«Оһох бииһин арааһын оҥорорго идэм сайдыбыт киһи мин баарбын», – диэн Игнатий биллэрбитэ. М. Доҕордуурап
◊ Биис ууһа – биис I диэн курдук
Монгуоллар улаханнык кыргыһан тумат диэн биис ууһун бэриннэрбиттэрэ. Далан
Билигин Саха сиригэр бурдук бииһин ууһа барыта ыһыллар. Суорун Омоллоон
Бааллар – буҕаалтыр бииһин ууһа барыта, холхуостаах бары араҥата, биригэдьиир арааһа. С. Федотов
II
саҥа алл. Биһирээһини, сөҕүүнү-махтайыыны сэргээн этэр саҥа. ☉ Возглас, выражающий одобрение, восхищение, бис
Икки куолаһынан «Кэрэчээнэни» тардан кэбистибит. Тула өттүбүтүгэр өссө ыллатаары «биис» хаһыытыыллар. «ХС»

1. аат. Ол-бу, бары-барыта. ☉ Всякая всячина, и то и сё
   Эҥин арааһы атыыласпыт. ЯРС
   Эҥин арааһы көрөммүн, Этэҥҥэ алыстык сырыттым. Күннүк Уурастыырап
   Оҕобун эҥин арааска холооннор, бу дьүһүннээх киһини! Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Арааһынай, туох эмэ бэлиэнэн уратылаһар, араас-араас. ☉ Всякий, разный, различный, разнообразный
   Эҥин араас эндирдэргэ да түбэстэрбит, Эчи суох, иирсибэт, арахсыспат этибит. С. Данилов
   Тымныы күһүн буолбут, эҥин араас саҥалаах көтөрсүүрэр мэлийбит. Күндэ
   Сиик таммахтара күөх окко эҥин араас өҥүнэн кутулла оонньоотулар. А. Фёдоров
   Ити курдук Өлөксөй өйүгэр Эҥин араас санаалар Үрүт үөһэ үтүрүһэн Үмүөрүһэн истилэр. С. Васильев
   ♦ Эҥин <араас> буолан сөбүлээб. — ол-бу буолан; кубулҕатыран. ☉ Совершая глупые выходки, совершая что-л. несуразное; притворяясь кем-л.
   Күтүр өстөөх эҥин араас буолан. Итинтикэҥ туохха эрэ быа буолуо ээ. Н. Неустроев
   «Эҥин араас буолан чорбоҥноспуттарын билиэх этилэр», — диэн кэмирийэ сытта. П. Ойуунускай
   Эҥин буолан сөрүөҥнээ эрэ, ханна күрүүгүн? Амма Аччыгыйа
   — Хайа, доҕоор, били… арыгыбыт? — Эҥин араас буолан көр эрэ, — Катя оонньоон суоһурҕаммыта буолбута. Далан. Эҥин араас буолума — ол-бу буолан хаппырыыстаан мунньаҥнаама, сөрүөҥнээмэ; ол-бу буолан кубулҕатырыма. ☉ Не капризничай; не кривляйся, не ломайся
   Эҥин араас буолума, тахсан дьоҥҥун кытта үлэлээ. НАГ ЯРФС II

мест. 1. (каждый) аайы; всякий раз одно и то же сырыы аайы биир; 2. в знач. сущ. м. ким баҕарар, киһи барыта, туох баҕарар; всякий может это сделать ким баҕарар маны оҥоруон сеп; 3. (разный) араас, эҥин-араас; всякие книги араас киһи гэлэр; 4. с предлогом "без" туох да; без всякого сомнения туох да саарбаҕа суох; 5. в знач. сущ. всякое с. араас, араастык, хайа баҕарар; # во всяком случае хайдах да буолтун иһин; на всякий случай сэрэххэ.

1. даҕ.
2. Биир күрүс дьүһүнэ суох, араас-араас өҥнөөх. ☉ Разноцветный, пегий, пёстрый, полосатый
   Киэҥ тайҕа эриэн иэнэ эҥсиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
   Сытыйбыт дүлүҥ көҥдөйүттэн эриэн моҕотой хачыгыраан таҕыста. И. Гоголев
   Хаһаак биилинэн ыбылы ылбыт моҕотой эриэн сонноох. Эрилик Эристиин
   Аркашка ампаар иһиттэн дьэрэкээн эриэн кууруссалары талаҕынан үүрэн таһаарда. «Чолбон»
3. көсп. Биир тэҥэ суох, уларыйа турар, араастаах. ☉ Переменчивый, непостоянный
   Хомойуох иһин, олох уустук, эриэн, онно араас баара. Н. Лугинов
   [Василий:] Киһи дьылҕата эриэн, мин саамай үтүө кэммин хайдахтаах алҕаска аһардым. А. Сыромятникова
   Сэтээтэл Сэмэн эриэн өйдөөх, дьээбэтинньик киһи. Н. Павлов
4. көсп., кэпс. Биир дэхси буолбатах, атын-атын, булкаас. ☉ Разнообразный, разнородный, разношёрстный
   Биригээдэ састааба эриэн, үчүгэй да, мөлтөх да үлэһиттэр бааллар. СТКБТ
5. аат суолт.
6. Араас, эҥин-араас өҥ. ☉ Разноцветье, пестрота
   Улахан оҕуспутун, эриэммитин Кирилэнэн куоракка атыылата ыытаары гынабын ээ. Күндэ
   Куоҕастаах суор, атын көтөрдөр эриэннэригэр баҕаран, бэйэ-бэйэлэрин кырааскалаан, ойуулаан биэрээри оҥостуммуттар. Саха фольк. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, хатырык курдук кыра эриэннээх. БББ
7. көсп. Ким, туох эмэ араас өрүтэ, эридьиэһэ, кубулҕата (хол., дьылҕа). ☉ Прихоть, причуда, каприз (напр., судьбы)
   Олох олоруу судургу буолбатах, эриэнэ, араас албаһа элбэх. Лоһуура. «Хас биирдии киһи эриэннээх», — диэн баран, хаамыытын өссө эбэн биэрдэ. Сэмсэ. Ити киһи эриэнин бэйэтэ бар дьоҥҥо кэпсии сылдьар буоллаҕа дии. Суол т.
   ♦ Иһин эриэнин көрдөрдө көр көрдөр
   Аммаҕа балтыбар ыалдьыттыы сырыттахпына күтүөтүм иһин эриэнин ырылхайдык көрдөрбүтэ. Т. Нутчина
   Иһин эриэнэ көр ис IV. [Хадарин:] Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ, сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ. В. Яковлев
   Эн иһиҥ эриэнин тиэрэ тардар, үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын. Е. Неймохов
   Иһэ эриэн үөн көр ис IV. Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ. ҮА
   Киһи эриэнэ иһи- гэр — эриэнэ иһигэр диэн курдук. Киһи итэҕэйбэт суола, ол эрээри итинник баар буолар, киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
   Киһи эриэнэ иһигэр диэн этии ис хоһооно Киргиэлэйгэ анаммыт эбит. Н. Туобулаахап
   Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Кыыспын Куһаҕан Ньукулай уолугар биэрэн аатым алдьаныан, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам кэриэтин, Бүөккэҕэ биэриэм. М. Доҕордуурап
   Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
   Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). «Хара албыны хайдах эмэ гынан эриэн ыт элэгэр ыыппыт киһи», — диэн иһигэр саныыр. И. Гоголев
   Аны чыккымайдарга сыгааннатарыҥ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр ыытарыҥ хаалбыт эбит! Н. Заболоцкай. Санаата эриэн кэпс. — бигэ санаата суох, настарыанньатынан көрөн санаатын уларыта сылдьар (киһи). ☉ соотв. семь пятниц на неделе (букв. мысли пёстрые)
   Санаалара эриэн дьону киһи итэҕэйбэт ээ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр көр түөс II. [Дьаакып кинээс:] Ити түөкүн тылын истиҥ эрэ, түөһүн эриэнин көрдөрөөрү гынар. А. Софронов
   Ыал устун баран бараҥҥын, эн миэхэ түөһүҥ эриэнин көрдөрөөрү гынаҕын быһыылаах. Амма Аччыгыйа. <Хараҕын> эриэнинэн көрдө — сөбүлээбэккин биллэрэн, өһүөннээхтик, кырыктаахтык көр. ☉ Смотреть злобно, враждебно, проявляя агрессию
   Ньиэмэс хараҕын эриэнинэн көрөр, аптамаатын Шагуровка туһулуур. Т. Сметанин
   Ынахтар бастаан утаа үргэн муннуларын бууһурҕаталлара, харахтарын эриэнинэн көрөллөрө. Э. Соколов
   Оҕус өһүөннээхтик эриэнинэн көрдө, мэччийэр сиригэр куотан күлүкүчүҥнээтэ. У. Ойуур
   Эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥор — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Кырдьар сааспар биир кыыс оҕо эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥордо, тоойуом. Н. Якутскай
   Сүрэ бэрт, Хадаар хоно сытан атахха биллэрбит үһү диэн эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥоруохтара. П. Степанов. Эриэнэ иһигэр — дьоҥҥо үчүгэйдик көстө сатыыр, кубулҕатын-дьибилгэтин, киитэрэй санаатын кимиэхэ да биллэрбэт (киһи). ☉ Скрывающий под показной доброжелательностью злой и хитрый умысел, скрытный, коварный (о человеке)
   Кини эриэнэ иһигэр эбит, онтун уон алта сыл устата кистээн сылдьыбытын билбэтэхпин. И. Семёнов
   ◊ Иэдьэгэй эриэн көр иэдьэгэй
   Оскуолаҕа олох да үөрэммэтэҕэ, суругу иэдьэгэй эриэнин курдук көрөрө. ЛНН АДь
   Кугас эриэн көр кугас. Симменталь сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Күөх эриэн көр күөх I. Күөх эриэн таастаах ытарҕатын кэттэ. Күрдьүгэс эриэн — көр күрдьүгэс II. Саҥа төрөөбүт ньирэйдэрэ күрдьүгэс эриэн дьүһүннээх. Күрүлгэн. Кыһыл эриэн көр кыһыл. Былааччыйата кыһыл эриэн өҥнөөх. Тоноҕос (саадьаҕай) эриэн көр тоноҕос. Тоноҕос эриэн торбос. Эриэн күйүгэс биол. — эриэн истээх, кынаттаах күлүмэн. ☉ Обыкновенный пестряк (вид слепня)
   Эриэн күйүгэс тоҕус-уон түөрт сэнтимиэтир уһуннаах буолар. КЗА АҮө
   Эриэн кыыл I — моҕой диэн курдук. Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Нор. ырыаһ. Эриэн кыыл буолан кубулуммуккуттан куттаммат уол турдаҕым. Ньургун Боотур
   Эриэн кыылы үктүү сыһан баран өрүһүммүт. Н. Габышев. Эриэн кыыл II түөлбэ. — үүс. ☉ Рысь. Хоту үүһү эриэн кыыл диэн ааттыыллар эбит. Эриэн тараһа көр тараһа. Эриэн тараһалаах убаһа эбит. Эриэн түөс түөлбэ. — лыглыйа. ☉ Белолобый гусь
   Маннык улахан хоҥору көрбөтөх ыраатта, дэҥҥэ түбэстэҕинэ дьоҕус, эриэн түөс эҥин буолааччы. Н. Лугинов
   Биһиги диэки бу эриэн түөс хаастааҕар кыра, хаарыҥка диэн ааттааччыбыт. С. Тумат
   Эриэн түөс туундара төрүт олохтооҕо, саамай элбэх ахсааннаах хаастартан биирдэстэрэ. БББ
   Эриэн үөн көр үөн. Арай бу кэмҥэ таас анныттан эриэн үөн сыылан тахсыбыта. «ХС»
   Баҕа, күлгэри, эриэн үөн кыһын устата иһийэллэр. КЗА АҮө
   Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
   ср. монг. эрээн ‘пестрота; пёстрый, пестроцветный’