ардырҕас диэнтэн хай. аата. Элбэх ыт мунньустан ардырҕаһыы бөҕө буолла
□ Сүөдэр тойонун дьиэтиттэн таҕыстар эрэ, кини туһунан кэпсэтии, ардырҕаһыы күөдьүйэрэ. Н. Якутскай
Оннооҕор тыллаах дьахтар тылыбырайыытыгар, бэл этиһии ардырҕаһыытыгар саҥа тылы, сонун тылы, истибэтэх тылгын булуохха сөп. «ХС»

I
аас диэнтэн холб. туһ. [Уйбаныаптар] улахана күүһүнэн куттуур, кырата тылынан баһыйар буоланнар, өр этиспэттэр, ардырҕаһа түһээт, аасыһан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Хайа муустар харсыһаллар, Хампарыта анньыһаллар, Аалсыһаллар, Аасыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Соһуйбуттуу илии тутуһан, Сулбу аасыһан хааллылар. С. Васильев
II
ааһын диэнтэн холб. туһ. Маныаха куба аймаҕа сөпсөөбөккө, аны көтөр ыраахтааҕыта Өксөкү кыыл диэн баарыгар аасыһан үҥсэллэр. Саха ост. I

сыһ. Сүөргүлүүрдүү, хомуруйардыы. ☉ С укором, укоризненно, осуждающе
[Ыт] оҕолоро саба түһээт, ардырҕаһан, быһыта хапсан бардахтарына, ойоҕоско сытан, буойардыы, сэмэлиирдии киҥинэйтэлиир. Амма Аччыгыйа
«Тылым диэн тыллаһа олордоҕуҥ», — Варвара Еремеевна кэргэнин сэмэлиирдии көрөн кэбистэ. И. Егоров
Хата ийэлэрэ: «Бу туох ааттааххытын кыайбакка бачча өр буоллугут?» — диэн дьонун сэмэлиирдии саҥарда. «Чолбон»

туохт. Арахсан, тус-туспа, аҥыы-аҥыы барыҥ (элбэх киһини этэргэ). ☉ Уйти в разные стороны, разойтись (о многих людях)
[Чүөчээски] уһуктубута, дьоно аһаан-сиэн тарҕаспыттар. Суорун Омоллоон
Маҥнай дьахталлар, онтон эр дьон биирдиилээн-иккилээн уку-суку тарҕаһан бараллар. Н. Якутскай
Туох да туолката суох мунньахтаан, ардырҕаһан бараннар тарҕастылар. Күндэ

туохт. Тугунан эмэ (ахсааҥҥынан, күүскүнэн, сабыдыалгынан уо. д. а.) ордук буол, сабырый. ☉ Преобладать в количественном отношении, превосходить силой, влиянием и др. Кини миигин күүһүнэн баһыйар
—Кууһуманы соҕотох Силип эрэ баһыйа тутара. Күннүк Уурастыырап
Уйбаныаптар кыр өстөөхтөр. Улахана күүһүнэн куттуур, кырата тылынан баһыйар буоланнар, өр этиспэттэр, ардырҕаһа түһээт, аасыһан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Миигин кини баһыйар этэ. Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баһыйар үгүстэрэ (үгүс өттө) – ахсаан өттүнэн ордук үгүс өттө. ☉ Преобладающее большинство
Бу комбинат оробуочайдарын, инженернэй-техническэй үлэһиттэрин баһыйар үгүстэрэ дьахталлар. «Кыым»

1. эт I диэнтэн холб. туһ. Улаатан, үчүгэй дьон буолан көрсүспүттэригэр эҕэрдэ-айхал этиһэллэрин оннугар, уһун дьыллаах эрэйдэрэ бүөлүү биэрэн бобуллан хаалан туран кэпсэппиттэрэ. Эрилик Эристиин
2. Кыыһырсан, кыйаханан бэйэ-бэйэҕин кытта хабырдык, толоостук саҥарыс, хаһыытас. ☉ Браниться, ругаться, ссориться
   Этиспэтэх, охсуспатах, Иллээх сэмэй бэйэлэрэ, Ити курдук, Дьэбдьиэй, Ылдьаа Иирсэн ар-бур буоллулар. Күннүк Уурастыырап
   [Уйбаныаптар] улахана күүһүнэн куттуур, кырата тылынан баһыйар буоланнар, өр этиспэттэр, ардырҕаһа түһээт, аасыһан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
   [Анфиса] дьукаах дьахталлардыын дэҥҥэ этиһэн чаҥкыныыра иһиллэр — дьэ, хатан, чочураан куолас! Н. Габышев

туохт.
1. Кими эмэ тугунан эмэ, туох эмэ буолуохтааҕынан дьулат, дьиксиннэр. ☉ Пугать, устрашать кого-л., внушать страх кому-л.
Кинилэр [Уйбаныаптар] кыр өстөөхтөр. Ол гынан баран, улахана күүһүнэн куттуур, кырата тылынан баһыйар буоланнар, өр этиспэттэр, ардырҕаһа түһээт, аасыһан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Ол баайыллыбыт хабахтар уонна чуорааннар, оччотооҕу кэнэн дьон санааларыгар, куһаҕан тыыны куттуур улахан ымыы буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугу эмэ (сүнньүнэн куһаҕаны) оҥоруом диэн саан, суоһурҕанан эт. ☉ Грозить, угрожать кому-л. предстоящими неприятностями
Кэниэргэ этэргитинэн, кэнтиккэ тэбэргитинэн кими куттаары гынаҕыт? Уоттаах уурааххытын уу курдук кэһэр уол оҕо мин төрөөтүм. П. Ойуунускай
Отчуотунан куттуугун дуо? Отчуоттаан-отчуоттаан баччаҕа кэлбитим. С. Ефремов

тэний диэнтэн дьаһ
туһ. Суруксут кумааҕытын тэнитэн ааҕан барбыта. Эрилик Эристиин
Үгүс хобу тэнитэн, Үҥсүү хаата Үстүүн Үөмэн сылдьар күнүс-түүн. В. Алданскай
Историяҕа биллэр култуурунай өрөбөлүүссүйэни сахалыы сурук-бичик көмөтүнэн тэниппиттэр. Аргыс-1
♦ Сүһүөххүн көннөр (тэнит) көр сүһүөх I
Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта — барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Сүһүөхпүн тэнитээри, бөһүөлэги ааһа хаамтым. И. Данилов. Тилэххин (тилэххинэн, тиҥилэххин) тэнит — ханна эмэ олус элбэхтэ сатыы сырыт, уһаты-туора хаамп. ☉ Исходить много мест, делать пешие вылазки, походы куда-л. Барыларын былыр Ньукууһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэхпиттэн тиҥилэхпин тэниппит аартыгым куорат сыгынньах таас уулуссаларынааҕар ураты көрүҥнээх. Далан
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап. Тириигин (эккинхааҥҥын, эккин-сииҥҥин) тэнит — күүскэ үлэлээн, эрчиллэн, эккин-сииҥҥин имит, көһүйбүтүн аһар, чэбдигирт. ☉ Разминаться (напр., занимаясь каким-л. физическим трудом), тренироваться
Таба үлэтэ итинник Кэлээти кытта киһини Тириитин тэнитээччи. С. Данилов
Уһуннук олорон көһүйбүт эти-сиини тэнитэ, түргэн хаамыынан …… кини соҕотоҕун уопсайдаабыта. Далан
Кинилэр [ыттар] сүүрэн-көтөн, арыт оонньоон, арыт охсуһан ардырҕаһан көһүйбүт эттэрин-хааннарын тэнитэллэрэ. «Чолбон»

эт-сиин диэн курдук
Эмиэ да этим-хааным утуйар эмкэ үөрэниэ, эмиэ да уум кэлбэтэҕинэ иэдээн диэн дьиксинэрэ. Сэмээр Баһылай
Куобах этэ уонна сыата хоту киһи этигэр-хааныгар олус туһалааҕын үөрэтэн, биир сүрүн аһылык оҥостуоҕуҥ. ЯВВ КЭКТ
Кыыл мэйиитин эдэр уонна доруобай дьон сиэтэхтэринэ, киһи этэ-хаана сөптөөхтүк үлэлиирэ кэһиллэр диэн буолара. БББ
♦ Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй
Лаҥкыыны «уҥа сыста» диигин дуу? Туох долгуттаҕай? Дьилэй эттээххааннаах буолуох тустааҕа дии?! А. Сыромятникова
Тириигин (эккинхааҥҥын, эккин-сииҥҥин) тэнит көр тэнит. Кинилэр [ыттар] сүүрэн-көтөн, арыт оонньоон, арыт охсуһан ардырҕаһан көһүйбүт эттэрин-хааннарын тэнитэллэрэ. «Чолбон». Эти-хааны алдьат — кими эмэ кыыһырт, кыйахаа. ☉ Рассердить, разозлить кого-л. [Иванов:] Көр эрэ, бу саҥара турдаҕын! Барар сиргэр бар, киһи этин-хаанын алдьатыма! «ХС». Эттиин-хаанныын бэрин — кимиэхэ, туохха эмэ сүрэххин, дууһаҕын ууран туран, олус бэриниилээх буол. ☉ Быть очень преданным комучему-л. (букв. вложив душу и сердце)
Бу боппуруоска эттиин-хаанныын бэриммит ыанньыксыт Анна Васильевна Колодезникова олох сөбүн этэр. «Кыым». Эттээх-хааныттан иэстээ — кими эмэ буруйун иһин улаханнык кырбаан, хаанын таһааран ситис, боруостас. ☉ Битьём заставлять кого-л. расплачиваться за содеянное
Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо, Үрүҥ үөнү Үрдүгэр үҥкүүлэтиэм! П. Ойуунускай
Үҥэр таҥараны умнубуккун эккиттэн-хааҥҥыттан иэстээн биллэриэхтэрэ! М. Доҕордуурап
Булбут сэлииҥ билигин ким эмэ булан сүтэн хааллаҕына, эйиэхэ ордук куһаҕан буолуоҕа: эккиттэн-хааҥҥыттан иэстэһиэхтэрэ. П. Ламутскай (тылб.)
Этэ (эт-этэ, этэ-хаана) илдьирийдэ (ал- дьанна, илбирийдэ) көр эт II. Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
Этэ-хаана алдьанан туран атаҕастаммытыттан хараастан кини [Маайа] бэйэтэ ханна да баарын билбэт гына уй-май барыталаата. Эрилик Эристиин
Этэ-хаана тэнийэр көр тэний. Эт-хаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр. Дьуон Дьаҥылы