туохт., кэпс. Былааһы тутан олорору көрдөр, бэйэ былааһынан аһара туһан. ☉ Показывать свою власть, властвовать; превышать власть
Куорат кылаабынай архытыактара аатыран былааһынан наһаа туһанар, былааһымсыйар быһыылаах үһү. Н. Лугинов

көр аакта
Сотору быраабаттан Ньукууһа Сыҕаайап биир милииссийэлээх киирэн, бары «күүс өттүнэн» оттоммут сирдэр бугулларын ааҕан, акт оҥордо. Амма Аччыгыйа
Бу акт буруйданааччылар тылларыттан сирдэтэн уонна баар докумуоннартан эрэдээксийэ дьыалатыттан бары сыһыаннаах матырыйааллартан оҥоһулунна. Эрилик Эристиин
Куорат кылаабынай архытыактара Игорь Иванович Васильев эмиэ хамыыһыйаны сабатаастаан, саҥа дьиэни тутуу актатыгар илии баттаппатах этэ. Н. Лугинов

сыһ. Сорук оҥостон, чопчу сыаллаан. ☉ Специально, посвятив конкретной цели
Онон бэркэ кыһалыннахпытына эрэ суруйабыт, айар тыл үлэтигэр өйбүтүн-санаабытын наар анаан ииппэппит. П. Ойуунускай
Тыа сирин тутуутун институтугар кылаабынай архытыактар миэстэтин эйиэхэ анаан кэпсэппит. Н. Лугинов
Тимофей, акка үөрүйэх буолан, аттары анаан одуулаата. ПНИ ОСОТ

аат.
1. Быһаарыы биэрээччи. ☉ Тот, кто толкует что-л., дает определение чего-л.
Бу күннэргэ тойонньут, таайааччы, быһаарааччы, сүбэлээччи эрэ элбиир. Н. Якутскай
2. Туох эмэ ис хоһоонун, сүнньүн быһаарар киһи. ☉ Тот, кто определяет суть чего-л.
Оттон тутуу архитектурнай көрүҥүн быһаарааччы буоларынан, бырайыагы булгу архытыактар салайыахтаах. Н. Лугинов

даҕ. Тугу эмэ уйар, тулуйар кыахтаах. ☉ Способный выдержать, вынести что-л., устойчивый к чему-л. [Ташкент кылаабынай архытыактара:] Манна тутуллар дьиэлэр …… итии килиимэккэ аналлаахтар, сир хамсааһынын тулуйумтуолар. «Кыым»
Саха сылгыта дьыл чычырбас да кэмигэр тымныыны тулуйумтуотунан, тулуурунан, минньигэс эмис этинэн, кымыһа эмтээҕинэн, бүтүн дойду үрдүнэн биһирэннэ. ОМГ ЭСС
Ландыш — күлүгү тулуйумтуо үүнээйи. СМН АҮө

уустугурт диэнтэн хай
аата. «Таптыаҕыҥ ийэни» диэн бэртээхэй хоһооно суруллубута, үрдүттэн көрдөххө, эчи судургутун, эчи боростуойун — оҥостон уустугурдуу, була сатаан уобарастааһын …… суохтар. С. Тарасов
Архытыактар да быһыытынан сүрдээх сэмэй, судургу, була сатаан уустугурдуута суох бырайыактары оҥортуур. Н. Лугинов
Көрдөрөн үөрэтэр бособуйаны уустугурдуу …… оҕолор өйдүүллэрин мэһэйдиир. ННН СТМО

аат.
1. Туох эмэ тутуу эбэтэр тугу эмэ уларытыы, тупсарыы эрдэттэн сиһилии оҥоһуллубут былаана. ☉ Проект (сооружения, постройки)
Манна прорабы ыҥырбыт буоллар сатаныа эбит. Урукку прораб ыскылаат биир кынатын бырайыактан туораан, сыыһа оҥорторбут. С. Никифоров
ТПК столицата — Нерюнгри. Саҥа куорат хайдах буолуохтааҕа бу Виктор Еремеевич уонна бырайыагы оҥорбут «Ленгипрогор», «Якутгражданпроект» институттарын аҕыйах архытыактардарын чертежтарыгар, төбөлөрүгэр эрэ баар. БИ СТ
Биир кэмҥэ Дьөҥкүүдэ эбэтигэр Марха өрүстэн ууну хачайдыыр бырайыак барыллана сылдьыбыта. «ХС»
2. Ханнык эмэ докумуон бастакы барыллааһын тиэкиһэ. ☉ Проект (предварительный текст какого-л. документа)
Былаан бырайыага бары кэлэктииптэргэ, уопсастыбаннай тэрилтэлэргэ киэҥ дьүүлгэ турбута, олохтоох Сэбиэт сиэссийэтинэн бигэргэтиллибитэ. ПДИ КК
В.И. Ленин сэбиэскэй судаарыстыбаны тэрийиини быһаччы салайбыта, сүҥкэн суолталаах дэкириэттэр бырайыактарын оҥорбута. СГПТ

аат.
1. Ким, туох эмэ атыттартан уратылаһар сүрүн өрүтэ, бэлиэтэ. ☉ Совокупность признаков, особенностей, отличающих предмет от других, качество
Холобур, саха ынаҕын боруодатын ыллахха этэ, үүтэ атын ордук хаачыстыбалаах. Далан
Сэмэй буолуу диэн үчүгэй хаачыстыба, үгүстэргэ тиийбэт. Н. Лугинов
Тигии хаачыстыбатыттан ханнык таһымнаах маастар үлэлээбитин тута быһаарыахха сөп. ГПП ТО
2. кэпс. Үрдүк көрдөрүү, ситиһии. ☉ Тот или иной признак, определяющий достоинство чего-л., качество
Уус-уран айымньы ахсаанынан эрэ мээрэйдэммэт, кини сыаннаһа хаачыстыбатыгар баар. П. Ойуунускай
Хаачыстыба биирдии архытыактар үлэтиттэн быһаччы тутулуктаах. Н. Лугинов
Куоталаһыыга бастыҥ, чулуу көрдөрүү, хаачыстыба өрүү баһыйар. Хомус Уйбаан

туохт.
1. Алдьатан, туһата суох турукка тиэрт; тугу эмэ үрэй, ыс. ☉ Испортить, портить, ломать; расстроить
Соруйан биһигини өһөөн кыһыллар ороспуонньуктар диэки буолан икки сүүс ботуруону буорту гынныҥ. Эрилик Эристиин
Сатанар үһү дуо Кинээс сыбаайбатын буорту гынар! И. Чаҕылҕан
Куһаҕан архытыактар буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Оттон куһаҕан учуутал буорту гыммыт дууһатын көннөрөр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
2. Өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн сатарыт. ☉ Испортить кого-л. (морально)
Хапытаал бэрт өр баһылаан олорбута, баһылаан олорор даҕаны, онон үлэһит дьону дьаат курдук бэркэ буорту гыммыта, сидьиҥ быһыылаабыта-майгылаабыта. П. Ойуунускай
Ыраахтааҕы баарына тэриллэн хаалбыт куһаҕан идэ [хаарты оонньуута] норуот өйүн-санаатын буорту гыммыта хайдах туран эрэн, Сэбиэскэй былаас сураҕын истээт, суох буолуой. Эрилик Эристиин
Сүүрбэ сыл «боруобаланан» киһи бөҕөнү буорту гынан баран биирдэ «бабат» диэхтээҕэр, билигин айыы аҕыйаҕар туораан биэрбит ордук буолаарай? Н. Лугинов

I
былаа диэнтэн холб. туһ. Муҥ булсуспатын, Сор солбонуппатын, Алдьархай ааҥнаабатын, былаҕай былааспатын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чаччыынаны чаастанабын, Быыбарынайга былааһабын, Сэтээтэли сэргэстэһэбин. Суорун Омоллоон
Мин туран дьоҥҥо былааһабын. М. Доҕордуурап
Мутукчалаах боруода ортотугар тиит баһыйар, киниэхэ харыйа уонна эриэхэлээх мас (сыалаах) былааһаллар. МС МК
II
аат.
1. Судаарыстыбаны салайар быраап, политическай баһылыктааһын. ☉ Власть (политическая)
Үлэһит былааһын көмүскүөх буоламмыт, Үҥүүнү-ыстыыгы тутаммыт турбуппут. П. Ойуунускай
Сэбиэскэй былаас өрөгөйдөөбүтэ. Онтон ылата Максим Аммосов уонна Платон Ойуунускай албан ааттара күн аайы ааттанар буолбута. Амма Аччыгыйа
2. Киин уонна олохтоох былаас уорганнара. ☉ Власть (органы центральной и местной власти)
Былаас Дьокуускайдааҕы бэрэстэбиитэлинэн оробуочайдар дьокутааттарын сэбиэтэ буолар, ханнык да мантан атын тэрилтэлэр дьаһаллара сокуоннайынан ааҕыллыбат. Амма Аччыгыйа
Хас-хас былаас уларыйда. С. Ефремов
Дьадаҥы аймахха ходуһа бэрдин Сэбиэскэй былаас бысталаан биэрдэ. Эллэй
3. Кими-тугу эмэ салайар, дьаһайар быраап уонна кыах. ☉ Власть (право и возможность управления, распоряжения кем-чем-л.)
Былааскын үрдэппиккин, батараактары мунньахтан үүрбүккүн. С. Васильев
Бэйэҕэ эрэл, бэйэ кыаҕын иһинэн былаас баар. Бу икки сыл устата аҥардас институт кылаабынай архытыактарын дуоһунаһыгар олорон баһаам үлэни оҥордум. Н. Лугинов
Эбээннэр, эбэҥкилэр, чукчалар, дьүкээгирдэр ортолоругар биистэр баһылыктара бэйэлэрин былаастарын, сабыдыалларын ыһыкта иликтэрэ. И. Аргунов
◊ Былааска киир — судаарыстыбаны салайыыны саҕалаа, былааһы ыл. ☉ Взять власть, встать у власти. 1933 сыллаахха Германияҕа нацистар былааска киирбиттэрэ