нареч. арыт, ардыгар.

нареч
сорох ардыгар

нареч.
арыт, ардыгар

сыһ. Арыт-ардыгар, кэмиттэн кэмигэр. ☉ Изредка, иногда, время от времени
Байбал дөрүндөрүн хараҕын уутун туора соттон кэбиһэ олорор. Амма Аччыгыйа
Тойоно сүгүн олорбот, дөрүн-дөрүн хаһыытаан ыйытар. Н. Заболоцкай
Илинтэн дөрүн-дөрүн үрэр сиккиэр тыал хатыҥ лабааларын дэйбиирдиир. Сэмээр Баһылай

хабааннаа диэнтэн бэй
туһ. Сэрии кэминээҕи Абаҕыыныскай лириката тыйыһырар, биллэр-көстөр аҕытаассыйалыыр, ыҥырар хабааннанар. Н. Тобуруокап
Кинигэҕэ айылҕа арыт-ардыгар символическай хабааннанан ылаттыыр. ФЕВ УТУ
Айымньы ис хоһоонун батыһан муусука уларыйар-тэлэрийэр, үрдүүр-намтыыр, симфониялыы хабааннанар. КНЗ ТС

адаарый диэнтэн холб. туһ. Күөл тула өттө бүтүннүү араас быһыылаах адаарыспыт таастар этэ. Суорун Омоллоон
Маайыс тугу эрэ ботур-ботур кэпсэтэргэ дылы гына түһээт, аҕыйах бөдөҥ тииттэр адаарыһан туралларын диэки сыыры үрдүнэн хаама турда. Амма Аччыгыйа
Икки ардылара уу тэстибэт иллээх өлөр атастыылар Арыт ардыгар этиспит, Адаарыспыт буолааччылар. ДьТ

I
көр икки ардыгар
[Партизаннар] чэй кутан, чааскылары уурталыах ардыгар тиийбэккэ, ытыстарыгар түһэрэн истилэр. Эрилик Эристиин
II
көр арыт
Ардыгар кэпсэтэр, Ардыгар сарылыыр. С. Васильев
Ардыгар чуопчаарар татыйык тылыгар, Ардыгар чараҥым наҕылхай суугунугар Амарыых-амарах кылыһах ырыаҕа Ким эрэ харыастар саҥата иһиллэр. С. Данилов

1. даҕ. Эриллэҕэс утары саастаах (мас). ☉ Свилеватое, непрямослойное (дерево). Харсаах мас үчүгэйдик хайытыллыбат
2. Утарытын була, оҥоро сатыыр, өһөс, бөппүрүөк. ☉ Упрямый, непокорный, несговорчивый, строптивый
   Онтукам, биһиэнэ буолаары, кэдирги сигилилээх, харсаах майгылаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев
   [Үчүгэй Үөдүйээн:] Сорумуҥу тулуйумуна, кини арыт ардыгар эригэр өрөлөһөр, бу иһин харсаах, тыйыс майгылааҕынан аатырар. Күннүк Уурастырап. Кыыс Хотун итинник харсаах киһини көрсө илигэ. А. Сыромятникова
   ср. уйг. карши ‘против’, кум. къаршы ‘против; противостоять’

1. даҕ., сөбүлээб. Уойбут-топпут, олус суон. ☉ Толстопузый, толстобрюхий
   Мин …… муус тараҕай ырҕа дьаалы тойон иннигэр үлэ көрдөөн сүгүрүйбүтүм. Эрилик Эристиин
   [Өкүүчэ] Таас Дьааҥы ырҕа баайдарыгар Таҥас сууйан аһаабыта. С. Васильев
2. аат суолт., сөбүлээб. Аһара байбыт, уойбут-топпут киһи. ☉ Толстопузый, толстобрюхий богач
   Быйыл бу ыксааммын, эһиил төлүүргэ от иэс көрдөппүппэр, …… үрдүк бэйэлээх ырҕа оҕокком сыыһын сынньан таһаарар буоллаҕа. МНН
   ♦ Ырҕа дьаама туолбут аб. — аһара барбыт, эстэр кэмэ кэлбит. ☉ соотв. дойти до точки
   Бу биэс уон сыл тухары муҥутаабыт буор түҥэтик уларыйыан сөп буолла. Кэмэ-кэрдиитэ ситтэ, ырҕа дьаама туолла. Суорун Омоллоон
   Арыт-ардыгар аһара аһаан, ырҕа дьааммыт туолан …… ынаҕар истэммиппит, өтөҕөр түөстэммиппит иннигэр, түҥ өрдөөҕү үйэлэртэн түөрэхпит олорбутун, төлкөбүт түстэммитин төрүт умнуо суохтаахпыт. «ХС»
   ср. др.-тюрк. ырҕа ‘раскачивать, трясти’, казах. ырҕа ‘качать, покачивать’

быһ. суох солб. аат.
1. Барыта буолбатах, ким-туох эмэ ханнык эмэ чааһа. ☉ Не все (не всё), часть когочего-л., некоторые, иные
Биһиги, саха сорох ыччата, сымнаҕас майгыннаах, эйэҕэс буолартан тоҕо эрэ кыбыстабыт. Амма Аччыгыйа
Дьон саҥа аллайа, сорохторо күлсэ түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Көһөр ыал майгытынан, араас таһаҕас кыстаммыт: сороҕо кэлгиллибит, сороҕо ыһыллаҕас. С. Ефремов
Үөрэтин сороҕун бэйэтэ сиирэ, сороҕун сүөһүтүгэр сиэтэрэ. И. Данилов
2. Мэлдьи буолбатах, арыт-ардыгар. ☉ Иногда, временами
Сорох киэһэлэргэ оскуолаҕа оонньуу буолар. Амма Аччыгыйа
Сорох күн хастыыта да кырынара. И. Федосеев
Уута кэлбэт сорох түүн. Баал Хабырыыс
3. Саҥарааччы киһи тус бэйэтин бэлиэтиир «мин» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Употребляется вместо личного местоимения «я»
[Эмээхсин:] Аны сорох баҕас оҕом саҥатын да истэр үһүө. А. Софронов
Сорох, эһиги курдук, хас ол омук киһитин кытта сэлэһэ олорор солото суох. Софр. Данилов
Сорох баҕас онно тиийэрэ биллибэт. Эрилик Эристиин
Сорох үлэттэн да оппот. С. Федотов
◊ Сорох ардыгар (ардына) көр арыт
[Марина:] Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт, өйүҥ-санааҥ модуна бэрт. П. Ойуунускай
Дьол сорох ардыгар киһини көрдүүр, сорох киһи дьолу көрдүүр да, өлүөр диэри булбат. А. Софронов
Миша уолу аҕата сорох ардыгар бэйэтин кытта илдьэ барааччы. Суорун Омоллоон

аат.
1. Сүөһүттэн ылыллар сыаны, арыыны, мас арыытын барытын аһыыр ас быһыытынан холбуур уопсай хомуур аат. ☉ Обобщающее слово, объединяющее животный жир, растительное и сливочное масло (употребляющиеся в пищу)
Бибилэтиэкэттэн сабыс-саҥа кинигэлэри ылаҕыт, аҕыйах хонон баран, сыаҕа-арыыга илдьи булкуйан аҕалаҕыт. Р. Кулаковскай
Кини, маҕаһыын бэрэдэбиэһин курдук, кирпииччэлэри бэркэ кыһанан сыа-арыы буолбут хаһыаттарынан суулаата. ПН ДЫ
2. көсп. Баай-тот, дэлэй, уйгу-быйаҥ олох. ☉ Богатая, изобильная жизнь
Биһи холкуостаахтарбыт: «Сири таҥастаан, ууну хаайан …… сыаны-арыыны оҥоробут», — диэн номохтоноллоро саамай сөп. М. Доҕордуурап
◊ Сыа-арыы (сыанан-арыынан, арыы) алын — эмис буол, уой, тот (киһи туһунан). ☉ Быть упитанным, тучным (о человеке)
Кини, байан сыаарыы аллан, килэйэн-халайан барбыта көстүбэтэр да, эргитиилээҕинэн-урбатыылааҕынан биллэрэ. Софр. Данилов. Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ кэпс. — олус ырыган, дьүдьэх киһи. ☉ Тощий, худой человек (букв. человек, к которому ни жир, ни масло не пристали)
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыа-арыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Сидоров Ксенофонт Тихонович. «ХС». Сыаҕа-арыыга үҥкүрүт — дэлэй, үчүгэй иҥэмтиэлээх аһынан аһат. ☉ Обильно вскармливать питательной пищей
Бу бэйэтинэн Васяны хайдах бачча төп-төгүрүк, сап-саһархай оҥорон, сыаҕа-арыыга үҥкүрүтэн аҕалбытай диэн киһи иһигэр бэркиһии саныыр буолара. Н. Заболоцкай
Сыанан-арыынан аҕаабат көр аҕаа. Арыт ардыгар оннук айылаах сыанан-арыынан аҕаабат бытарҕан тымныылаах кыһыммытын истиҥник таптаан ырыа-тойук оҥостуммуппут аҥаардас анысханыттан, тыйыһыттан эрэ тутулуктаах буолуо дуо? ФЕВ ДьС
Итини мин куһаҕан санаабыттан эппэт этим — соҕотоҕун дьиэбэр түбүгүрэрим, оҕолору көрүүмхарайыым, ол үрдүгэр холкуоска үлэлиирим миигин сыанан-арыынан аҕаабат этилэр. Ч. Айтматов (тылб.)