арҕар диэнтэн холб. туһ. Аҕыс уон алаас арҕарсан барбыттар. ПЭК СЯЯ

арҕар диэнтэн төхт
көрүҥ. Айгырастаах силиктээх Атааннардаах-мөҥүөннээх Аанныыр ийэ дойдубар Аналлаахпын көрдөөммүн Арҕарбалыы сатаатым Аҥаардастай мин буоллум. Саха нар. ыр. II

арҕар диэнтэн атын
туһ. Саха сирин үтүмэн элбэх хостонор күндү кылаат баайдара Сэбиэскэй Ийэ дойду туһатыгар бииртэн биир утум-ситим арҕарыллан, арыллан иһэллэр. «ХС»

туохт.
1. Чоҕу хостоо. ☉ Добывать уголь
Шахта хаһан, чохтуур «Гигант» сир түгэҕин арҕарыа. В. Маяковскай (тылб.)
2. Маһы уматан чохто таһаар. ☉ Жечь дрова, чтобы получить уголь. Маһы чохтоо
3. Тугу эмэ чоҕунан сот, бис. ☉ Натирать что-л. углём. Игиини чохтоо

сов. что, разг. тула кэрий, кэрийэ сүүр, арҕара сүүр; обрыскать весь свет аан дойдуну бүтүннүүтүн арҕара сүүр.

даҕ. Сотору-сотору бурҕайар, бурҕаҥныыр, бурҕаҥнаан көстөр. ☉ Поднимающийся клубами, взвихряющийся, вздымающийся вверх (о пыли, золе, тумане, паре и т. п.)
Хоноҕор киһи кэтэҕэ чохоҥнос, айаҕыттан туман бурҕаҥнас. Сэһэнэ сири-халлааны сиксигинэн эргийэр, аан дойдуну арҕарар. Софр. Данилов
Наара ороҥҥо бурҕаҥнас таба таҥас күөдэлин быыһыттан маҥнай илии, онтон төбө быгар. И. Федосеев
Аар тыаҕа, хайаҕа Ахсынньы кырдьаҕас Аас туман тыынынан Аҕылаан, бурҕаҥнас! Д. Апросимов

I
куйуһуй диэнтэн дьаһ
туһ. Тыал түһэн тыа күүгүнүүр, Тиит төбөтө нуоҕайар. Баай Тайҕам олоҥхолуур, Куйуһута туойан. Баал Хабырыыс
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн …… кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥырталаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев
II
куйуһуй II диэнтэн дьаһ
туһ. Таһаҕас таһар массыына үрдүгэр уонча буолан, туран эрэн, Майалаан куйуһутан истибит. Н. Габышев

аат.
1. Киһи-аймах төрөөн-үөскээн, иитиллэн олорор эйгэтэ. ☉ Место обитания человечества, мир. Аан дойду чемпиона. Аан дойду балаһыанньата
□ Аан дойду үлэһит норуоттарыгар, аан дойду улуу мунньаҕар, аан дойду бары Үрдүк Сэбиэтигэр уруй-айхал ыытабыт. П. Ойуунускай
Аан дойдуга туохтан да үчүгэй — эйэ. Амма Аччыгыйа
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Н. Лугинов
2. Киһи, атын да харамай тыыннааҕын тухары олорон ааһар эйгэтэ (сирдиин, халлаанныын, күннүүн эҥин). ☉ Жизнь на земле; мир, свет, на котором живется. Аан дойдуттан араҕыста (өллө)
□ Бу аан дойдуга төрөөн-үөскээн, олорон бүттэҕим бу... П. Ойуунускай
«Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай
3. Төрөөбүт-үөскээбит сир киэҥ эйгэтэ. ☉ Родной край, родные места, родная ширь
«Мин атым үрдүттэн балтыбын эрэ ылларбын аан дойдубар, алаһа дьиэбэр баран көрүөм!» — дии саныы истэ. Ньургун Боотур
Аан дойдум күннүүн, халлаанныын Мин туспар тупсан турара, Аан бастаан тапталбыныын — Барыта аттыбар баара. С. Данилов
♦ Аан дойдуну арҕар — ыраах, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн сырыт. ☉ соотв. объехать (обойти) весь мир
Дмитрий Петрович курдук аан дойдуну арҕарар, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэр айанньыт ахсааннаах ини. Е. Неймохов
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын, Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин. С. Данилов
Урут сир ийэ хотун Сибииринэн бүтэр дии санаабыт сахалар билигин Бииктэртэн сири сиксигинэн, аан дойдуну арҕара ыйыталастылар. Л. Попов. Аан дойдуну биир гын — кыахтаахтык кэл-бар, киэҥ сирдэринэн тэлэһий. ☉ Иметь возможность преодолевать большие расстояния; бывать везде
Кини улаата охсуон, мас ата дьиҥнээх ат буолан, тэлгэһэ иһигэр эрэ буолбакка, аан дойдуну биир гына сиэлэр көҕөччөр аттаныан баҕарара. В. Гаврильева. Аан дойдуну хастыыр — киэҥ сири кэрийэр (үксүгэр туох эрэ сүппүтүн көрдөөн). ☉ Обходить, объезжать большую территорию (обычно в поисках кого-чего-л.)
Үс ынаҕа хонон хаалаллар. Бостуук оҕонньор, күнү быһа аан дойдуну хастаан баран, ыкса түүн эрэ кэлэр. А. Федоров. «Саһыллаах» колхоз маныыһыта Сэргээчээн бу ынаҕы көрдөөн аан дойдуну хастаабыта. Д. Таас

1. аҕаа диэнтэн атын. туһ. Хааҥҥа аҕаммыт, төлөҥҥө саламмыт Кытыаста кыыһар Знамябыт — Аарсаары аймыы арҕарбыт Биһиги албан ааппыт. М. Ефимов
   Ииппит-аһаппыт амарах тайҕам! Мин мэлдьи этинэн толору күөһүм, Мин сыа аҕаммыт үтэһэм — Эн буолаҕын. И. Гоголев
   Хас биирдии тыла субу мүнүүтэҕэ кини сүрэҕин итии хааныгар аҕанан тахсарга дылыта. А. Сыромятникова
   2
   аҕаа диэнтэн бэй. туһ. Аһын памаада арыынан аҕанна, Ньуурун буудара бурдугунан туттатынна. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Айахтаах арыынан Аҕанан кэбиһэ-кэбиһэ, Былталдьыһабылталдьыһа, Быардара быстыаҕынан Күлүм аллайан Күллэрэстии оонньообуттар. П. Ойуунускай

туохт.
1. Хоһулаан иккини (хаһы даҕаны) өлөрөр гына ыт (хол., кустары). ☉ Стрелять, спаривая цели, чтобы убить одним выстрелом двух или больше (напр., уток). Икки куһу куоһаран түһэрдэ
2. көсп. Урут ситиһиллибит эбэтэр ситиһиллиэхтээх кирбиини (хол., рекорду, былааны) аһара түс. ☉ Превзойти ранее достигнутый или намеченный результат
Алдан кылаатын арҕарбыт, Үрдүк нуорманы куоһарбыт Горняк дыраагата уоскуйда, Чоҕо, көмүһэ кылбайда. Эллэй
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт! П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. хавшур ∼ хабшур ‘соединять, складывать’, кирг. куушур ‘скручивать, прижимать’