сов. 1. (некоторое время) санаан көр, толкуйдаан көр; я подумаю мин толкуйдаан көрүөм; 2. (вообразить) санаан көр; я не могу даже подумать об этом мин ити туһунан сатаан санаан да көрбөппүн; # подумаешь, какая важность! ар-дьаалы, улахан да эбит!; подумайте только, как много он знает ыл көр, кини хайдах курдук элбэҕи билэрий.

сыһ., сөбүлээб. Үчүгэйигэр буолбакка, куһаҕаныгар, куһаҕанын иһин (оннук буолар). ☉ Из-за дурных свойств (так он делает или с ним так поступают)
Тумуусап төрдөууһа суох, ханнык эрэ устугас киһи үһү. Туох аанньатыгар куораттан тыаҕа көһүөй? А. Федоров. Куба буола-буола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, Иэдьэгэй мэйии буолбат дуо — кини? П. Ойуунускай

көр аарт-татай! [Анньыһар Боотур:] Аат-татай эбит, оҕолоор! Тоҕооһо суох кэмҥэ түбүлээтэхтэрэ!.. И. Гоголев
Ар-дьаалы! Ааттатай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Саха фольк. Аат-татай... — диэн Ботугураатым, Чуҥкук ааммын Арыйдым, Таһырдьа ойон таҕыстым. С. Данилов

көр алаата
Ар-дьаалы! Аарт-татай! Алаатыгар эминэ туомуй! Алдьархайдаах аллараа дойдуттан, Үлүгэрдээх үс күлэр ньүкэнтэн …… Үөлэскит үүтүн өҥөйбүтүм Үһүс сыла туолла эбээт... П. Ойуунускай
Мас таҥараа, алаатыгар бааргын дуу, суоххун дуу? Ситэри, батары көр, мас таҥараа! Суорун Омоллоон
Аар-татай, алаатыгар нии, Ама тыйыс тыын! Туманынан үллүммүт Днепри Ким эрэ харбыыр. Баал Хабырыыс

дьүһ. туохт. Сирэйиҥ-хараҕыҥ туран, сытыытык көр-иһит. ☉ Смотреть выразительно острым, цепким взглядом
Ар-дьаалы, сирэй да сирэй, харах да харах, чолбоодуйан түһэн. Түөкүн буолуоххун буолбуккун. Эрилик Эристиин
Күһүн онно оскуолаҕа балачча чороччу улааппыт, хатыҥыр, кубаҕай дьүһүннээх, сытыы-хотуу, чолбоодуйбут уолчаан Былатыан үөрэнэ киирбитэ. Суорун Омоллоон
Чолбоодуйан, супту түһүөх курдук уһуктанан түһэн, эмиэ уол оҕо үөскээн эрэр эбит. Болот Боотур

тырылаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Атыыр] уон түүннээх-күнү мэлдьи, Орулуу-орулуу, мөҥөн бардырҕатан баран, Уоҕун харатан, Уодьуганын туттаран, Тыынын таһааран, Тыһытыйа быһыылаан, Тыбыыран тырылата Турбута эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Кээтии кыысчаан иистэнэр, Куукулкаҕа таҥас тигэр: …… Кыптыыйын кылыгыратар, Массыынатын тырылатар. Р. Баҕатаайыскай
«Ар-дьаалы», — Лөкүөрүйэ эмээхсин, оҕонньорун мөҕүттэмөҕүттэ, ыабыт үүтүн дьиэҕэ киллэрэн сиидэлээри муус маҥан маарыланы солуур айаҕар сөп буолар гына хайа тардан тырылатта. П. Аввакумов

аат., кэпс. Туох эмэ кыра, олох дуона суох. ☉ Самая малость, безделица
Маҥайы эрэ биэрэ ҕин дуо? ПЭК СЯЯ
◊ Маҥай аллаах — ахсарбатах, улаханы күүппэтэх киһиҥ тугу эмэ оҥорбутуттан, сытыытык-хотуутук туттубутуттан соһуйан сөҕөн-махтайан эбэтэр абаран-сатаран саҥа аллайыы. ☉ Восклицание, восхищённое или возмущённое, по поводу чьего-л. неожиданного поступка, поведения
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ. П. Ойуунускай
[ Уот Уһутаакы:] Ар дьаалы! Аар татай! Бу ханнык да Маҥай аллааҕый Бачча бу бардамсыйбыт? Эн саҕаны көрөрүм, Эн саҕаны иинниирим! Суорун Омоллоон
Маҥай аллаах Чөкчөҥө кыракый эрээри хантан ылбыт хорсун, модун санаатай? И. Гоголев

саҥа алл. Туохтан эрэ сөҕүүнү, соһуйууну, дьиктиргээһини, кыйаханыыны, манньыйыыны, күүстээх иэйиини көрдөрөр (киэҥник нор. айыннь., фольк. тут-лар). ☉ Междометие, выражающее волнение, удивление, восхищение, раздражение и другие эмоции и чувства (обычно встречается в фольк.)
Ар-дьаалы! Аарт-татай! Алаатыгар эминэ туомуй! Алдьархайдаах аллараа дойдуттан, Үлүгэрдээх үс күлэр ньүкэнтэн Үтүө ааккытыгар, Үрдүк сураххытыгар Үөлэскит үүтун өҥөйбүтүм Үһүс сыла туолла эбээт. П. Ойуунускай
Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур. [Ойуун] көрүү көрөр: «Оо-оо-оо! Кыраҕыйа чаҕыйык эминэ туомуй! Туман дьоно тумаҥҥа туойтараарыҥҥытый, күдэн дьоно күдэҥҥэ этитээригитий…» Р. Кулаковскай
ср. кирг. эминэ ‘что’

аат. Аһыйбыт үүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас. ☉ Творог (приготовляемый из скисшегося молока)
Тууйастаах иэдьэгэйдэрин билигин да тыыппакка сүбэлэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ Мурсай ойоҕо, элбэх баҕайы иэдьэгэйи ыга турдаҕына, ааны өҥөйөн туран ытыспын тоһуйбуппар, өрүү тылланаҕын диэн, дэлби мөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан, остуолга уурда. Р. Кулаковскай
Сакаастаабыт аспыт үксэ үрүҥ астан буолла. Хойуу сүөгэй, убаҕас сүөгэй, үүт, кымыс, иэдьэгэй онтон да атын. С. Васильев
♦ Иэдьэгэй мэйии фольк. - акаары, тугу да толкуйдаабат, быһаарбат. ☉ Тупица, мякинная голова
Куба буолабуола!.. Ар-дьаалы!.. Туох аанньатыгар туоска суруллубут үһү? Туналыйбытын тухары толору көҥдөй, иэдьэгэй мэйии буолбат дуо кини. П. Ойуунускай
«Торуой хаамар үгэскин Тосту быһа хаалларан, Төрөппүт дьон үлэтигэр Көмөлөһөр туһунан Иэдьэгэй эт мэйиигэр Эмиэ өйдөөн көр!» - диэтэ. Р. Баҕатаайыскай. Иэдьэгэй эттээх фольк. - кэбирэх эттээх. ☉ Человек с нежным, белым, легко ранимым телом
Ол Үөһээ дойду үлүскэннээхтэрин улуу моҕой уот тыыннарын ириҥэ мэйиилээх, иэдьэгэй эттээх урааҥхай саха барахсан тулуйуо дии санаабаппын. П. Ойуунускай
Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
◊ Иэдьэгэй уута - иэдьэгэйи оҥорорго тахсар убаҕас. ☉ Жидкий отстой творога, сыворотка
Салҕалаан тиийээхтээн иэдьэгэй уутун истэ. П. Ойуунускай
Хайыы-үйэҕэ балтараа нэдиэлэ буолла аҥаардас от силиһинэн уонна аһыы иэдьэгэй уутунан аһаабытым. Пьесалар-1960. Иэдьэгэй эрбэһин - сыыс от көрүҥэ. ☉ Вид сорной травы. Бу сири иэдьэгэй эрбэһин былдьаабыт. Иэдьэгэй эриэн - быдьына-быдьына харалаах эриэн (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ В крапинку, крапчатый (о масти коровы)
Иэдьэгэй эриэн ынах.  Мукугур муостаах, муунта үүттээх Буомтуйбут хара ынахпытын Тэрэгэр муостаах, кэдэгэр систээх, Боппууда үүттээх иэдьэгэй эриэн Боруода ынах солбуйда. С. Зверев
ср. монг. эдьэгэй 'сметана'

туохт.
1. Тугу эмэ кир гэ бис, хараарт, ньаҕайдаа. ☉ Запачкать, замарать что-л. Буспут сугун киһини аралдьытар, ардыгар, таҥаһы марайдыыр. И. Данилов
2. Суруллубуту хат-хат сотон үрдүнэн көннөрөн марайы оҥор; ыраас кумааҕыга солуута суоҕу суруй, уруһуйдаа. ☉ И с че ркать (напр., текст), черкать, пачкать, м а р а т ь ( бумагу). «Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Кумааҕыны иитэ-саҕата көстүбэт гына марайдаатаххына э р э , ыраас хоһоон тахсар», — диэн суруйар Эллэй. Софр. Данилов
Айдар боростуой лиис ылан марайдыы олордо. Н. Лугинов
[ Н. Г а б ышев:] Суруйа сатыыбын, көннөрөбүн — страница аҥаарын марайдаатым да, иэйиим көтөн хаалар, паасталаах уруучукам тугу эмэ дьоһуннааҕы аттаран суруйбат. «ХС»
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ буоларга-буолбакка, солуута суохха хоромньулаа, бараа (хол., үп-ас, харчы туһунан). ☉ Транжирить, тратить впустую, проматывать (средства, деньги)
Харчыны мээнэ марайдаама.  [Даарыйа эмээхсин оҕонньоругар:] Эн табаары таах марайдаама. Ити оҕонньор аайы биэрэн истэххинэ, көдьүүскүн көрүллүө. Күндэ
♦ Илиигин марайдаама — көр илии
1.
Ар-дьаалы, ол кинини баҕас илиилэспэккэ да киһи кэһэтээ ини, кини аайы илиини марайдыы барбатым: биэс-алта сылга хаайыыга киирэн сытыахпын баҕарбаппын. Р. Кулаковскай
Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Тэҥн. бачайдаа