астас диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Бакыыһаны Манчаары таһыйар] Балай эрэ ол курдук астаспахтаабытын кэннэ Бакыыһа уҥан талбаарар. Эрилик Эристиин

аат., эргэр. Кэтит таҥас (хол., солко) кур. ☉ Широкий матерчатый пояс, кушак
Уокка чугаһаан кэлбитим, куһаак курдаах, уһун хара билиис сонноох …… бэрт мааны дьон кууллаах бурдугу кытта астаһа тураллар. Н. Заболоцкай
тюрк. кусчи

аат.
1. Түүтэ элэйбит, холто буолан эрэр саҕынньах. ☉ Облезлая ветхая доха с полинявшим мехом
Арбаҕас иһигэр абааһы баар (өс хоһ.). Бүөтүр таһырдьаттан киирэн кэлэн, бүрүммүт таба арбаҕаһын кэтэҕэриин ороҥҥо быраҕан баран, уот кытыытыгар кэллэ. Эрилик Эристиин
Оҕонньор саптыммыт арбаҕаһын сыҕаччы аста, туран олордо, кэтэҕин тарбанна. Л. Попов
2. харыс т. Эһэ. ☉ Медведь. [Булчут] иккис күнүгэр арбаҕаһын кытта астаспыта. Эвен фольк.

мэнэкэ диэн курдук
Типтитирэс буолбут тарбахтарынан чэй көмүһүгэр хос-хос сууламмыты бэрт өр астаһан өһүлбүтэ. Онто балык хараҕын үрүҥүттэн эрэ мэнэй хаппыт эһэ үөһүн элбэркэйэ эбит этэ. Тумат. Кырдьык даҕаны, Дмитрий Дыдаев биир хоһоонугар: «Хараҥа баайсыынан буруйдааһын ытыллартан эрэ мэнэй, киһи доруобуйатыгар охсуулаах хара дьай этэ», — диэҕэ дуо?! «Чолбон»

туохт. Үлэлэт, үлэлээн киирэн барар гын (мотуору, механизмы). ☉ Заводить (мотор, механизм)
Айаан тыраахтарын собуоттаан тигинэттэ. Софр. Данилов
Бэл чаһытын собуоттуурун умнан кэбиспит. Болот Боотур
Биһиги оҥочобутун бэрэбинэттэн тэйитэ анньынан бараммыт, мотуорбутун собуоттаатыбыт. В. Тарабукин. Аһаҕас халлаан анныгар үс чааһы быһа астаһан, массыыналарын дьэ собуоттаатылар. Хорсуттар с.

аат. Киһи туох баар күүһүн-күдэҕин уурар күүрээннээх тыҥааһына, күүрүү. ☉ Напряжение сил (физических, умственных)
Урукку олоҕу чөлүгэр түһэрэргэ төһөлөөх үлэ, төһөлөөх сыра-хара инники турарын дьэ ситэри өйдөөбүтэ. Далан
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. Онно да элбэх сыра-хара барда. М. Доҕордуурап
Туоскуҥҥа да хайҕабыл халлаантан мээнэҕэ түспэтэҕэ. Сыранан-харанан кэлбитэ эрээри, дозата элбэх этэ. «ХС»

сыстаҕас диэн курдук
«Дьахтарга сыстыгаһа суох тоҥуй киһи эбит», — диэн түмүктээт, куукунаҕа ас астаһа барда. Л. Попов
Тиэхиньикэҕэ сыстыгас киһи ситиспитинэн дуоһуйбат. Өссө саҥа тиэхиньикэни, саҥа идэни баһылыан баҕарар. В. Ойуурускай
Арай бастаан утаа, хоту үөскээбит киһи эрээри, булка-алка сыстыгаһа суоҕун дьон дьиибэргии санаабыттара. И. Егоров

туохт. Ыксаллаах түгэҥҥэ соһуйан, куттанан, уолуйан хаал. ☉ Растеряться, оторопеть, прийти в замешательство, опешить в какой-л. ситуации
Сараапап, уол кэлэн иһэрин урут истибит буолан, онно уолуһуйбат. Н. Якутскай
Суонда, тэбиэлээтиҥ, баттахтаатыҥ диэн уолуһуйбакка, аа-дьуо таҥнан барда. Софр. Данилов
Дьиэлээх тойон уолуһуйбатах курдук, сыалаах этин кытта астаһар. И. Федосеев

аат. Анал остуолга кий маһынан шардары остуол муннуктарынан, ойоҕосторунан баар сиэккэ мөһөөччүктээх хайаҕастарга анньан киллэрэр оонньуу. ☉ Бильярд
Култуура дьиэтигэр теннис, бильярд куруутун бааллар. А. Пахомов. Эбиэт кэмигэр, үлэ кэнниттэн оробуочайдар бильярка көхтөөхтүк оонньууллар, саахыматтыыллар, домунуолууллар. «ХС»
Уһун күн, биир Толкуйга түһэн, кий мастанан, Икки шары кытта астаһан, [Онегин] Бильярдыгар биир бэйэтэ Сарсыардаттан оонньуур этэ. Киэһэ буолар: борук-сорукка Бильярд хаалар, кий умнуллар. А. Пушкин (тылб.)

I
кыычырҕаа диэнтэн холб. туһ. Ирбиһэх тыал тыаһын, тииттэр кыычырҕаһалларын истэ-истэ били түүлүн умна охсон кэбистэ
Уот ч. Дьаарыстанан тиэллибит хаар үллүктээх бэрэбинэлэр ыга баттаан, [платформалар] кыычырҕаһаллара. ТВ ОСКОСС
Соня синньигэс башмактарын кэппит имигэс атахтарын тыаһа хаарга кыычырҕастылар, чыбырҕастылар. Л. Толстой (тылб.)
II
даҕ. Кыычырҕаан иһиллэр тыастаах. ☉ Скрипучий, со скрипом
[Уйбаан учуутал] кыычырҕас саппыйаан курун көннөрүннэ. Амма Аччыгыйа
Кыычырҕас раскладушка ороҥҥо ып-ыраас бырастыынанан суулана сытан, Миша харчыта бараммытын санаан, үөһэ тыынна. Н. Габышев
Уһун хара билиис сонноох, кылбачыгас кыычырҕас тыастаах саппыкылаах бэрт мааны баҕайы эдэр дьон …… кууллаах бурдугу кытта астаһа тураллар. Н. Заболоцкай