Якутские буквы:

Якутский → Якутский

атааннаах- мөҥүөннээх

фольк. Охсуһуулаах, түрбүөннээх, иирээннээх, аймалҕаннаах (олоҥхоҕо аан дойдуну бөлөһүөктүү анаарар хоһоон көһөр олугуттан). ☉ Беспокойный, тревожный, полный раздоров, борьбы (из формулы олонхо, философски живописующей древнюю эпическую страну, вселенную, мир)
Ону ааһа көрдөҕүнэ — аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх аан ийэ дойдуларын хаба ортотугар аҕыс салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Айгыр-силик Аан ийэ дайдыбытыгар Ат таппатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан эрэй бөҕөнү эрэйинэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан

атааннаах

даҕ.
1. Сөбүлээбэккэ туоратар, туора көрөр. ☉ Недолюбливающий, не допускающий кого-л. в свою среду
Кэмсинэбин — Арыт алҕаһаан кэбиһэн, Атааннаах дьонум айаҕар Аһылык буоларбыттан. Л. Попов
Атааннаах дьон Атаҕастыылларын, Алларастыылларын эмиэ амсайбытым. В. Гольдеров
2. Аймалҕаннаах, утарсыылаах. ☉ Противоречивый
Түбүктээх олох көстүбэт мас сухата Сирэйдэрин дириҥник да хоруйбут, Атааннаах үйэ ыар сэмэтэ-суҥхата Кинилэри муударай оҥорбут. С. Данилов
Мин сотору атааннаах аан дойдуттан арахсыам, Онон орто дойду олоҕун долгуна Миигин долгуппат буолан турар. И. Гоголев

Еще переводы:

айалаҥнаах

айалаҥнаах (Якутский → Якутский)

даҕ. Айдааннаахкуйдааннаах, атааннаах-мөҥүөннээх (олоҥхоҕо тут-лар). ☉ Тревожный, беспокойный, смутный (встречается в олонхо)
Арҕааҥҥы айалаҥнаах алдьархайдаах ала часкыйа маҥан халлаан акылаатын аннын диэки алаарыччы көрөн турдахха …… аартык аҥалдьыйан көстөр эбит. Күннүк Уурастыырап

айгырыын

айгырыын (Якутский → Якутский)

айгырыын силик көр айгыр-силик
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Айгырыын силик Аҥаат-муҥаат Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар, Кэскиллээх киэҥ киэлитигэр Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II

алаҕаркаан-тэтэгэркээн

алаҕаркаан-тэтэгэркээн (Якутский → Якутский)

даҕ., поэт. Кэрэ, сырдык, үтүөттэн-үтүө (нор. айымнь. төрөөбүт Аан ийэ дойдуну киэргэтэр эпитет). ☉ Прекрасная, светлая, благословенная (украшающий эпитет родной страны, земли людей)
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан ийэ дайды Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр [көмүс балаҕан үөскээбит]. П. Ойуунускай

недруг

недруг (Русский → Якутский)

м. естеех, атааннаах.

эпиитэт

эпиитэт (Якутский → Якутский)

аат., лит., тыл үөр. Предмети, көстүүнү, өҥ-дьүһүн, бэлиэ, хаачыстыба биэрэн, харахтарыыстыкалаан чаҕылхайдык быһаарар тыл. ☉ Образное, художественное определение, эпитет
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов. Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой… КНЗ СПДьНь
Тэнийбит эпиитэттэр, кэрэ мындыр ойуулааһыннар биһиги олоҥхобутугар дэлэйдэр: аҕыс иилээхсаҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх айгырсилик аан ийэ дойду… аламай маҥан күн. СТ С

дьиэ-буо

дьиэ-буо (Якутский → Якутский)

саҥа алл. Сахалыы ырыаҕа, тойукка, олоҥхоҕо саҕалыыр тыл. ☉ Запев, используемый в якутском песенном фольклоре
Дьиэ-буо... Дьиэ-буо!.. Дьиэ-буо!.. Мин тылбын соргулаах соноҕоһум, аналлаах атым! [Иһит эрэ!] Ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол. Саха фольк. Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх …… Айгыр силик бэйэкэлээх Орто туруу дойдуну Үөһэ дойду Үлүскэннээх үтүөлэрэ Үрдүк мындаатын Үлтү тэпсибиттэр. П. Ойуунускай
Саҥа кэмҥэ хуорунан ылланар маассабай ырыа формата үөдүйбүтэ. Оннук ырыанан урукку, дьиэ-буо диэн дьиэрэтэн ыллыыр ырыаттан арааран, норуот «дэгэрэҥ ырыа» диэн ааттаабыта. ССЛИО

ньээкэ

ньээкэ (Якутский → Якутский)

аат., фольк. Ким-туох эмэ торолуйан үөскүүр уйата. ☉ Родной очаг, родимое гнездо, где родился и вырос
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр, алтан ньээкэтигэр [бухатыыр] кэлэн тиҥ гына түстэ. Саха фольк. Онуоха дойду иччилэрэ, Ойуу-бичик уолаттар, кыргыттар Көмүс уйаларын, Үрүҥ маҥан ньээкэлэрин Дэлби тэбистэрээри гынан Уһун санаалара кылгаата, Киэҥ көҕүстэрэ кыараата. ПЭК ОНЛЯ I
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан ийэ дайды Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр …… Көмүс балаҕан үөскээбит. П. Ойуунускай
◊ Ньээкэ уйа үрд. — ким, туох эмэ төрөөн-үөскээн улааппыт биһигэ; күндү, тапталлаах сирэ-дойдута. ☉ Колыбель, отчий дом, родимое гнездо; малая родина
Өксөкү кыыла буолаҥҥын Өрө көтөн тэгилийэн, Оҕолоох кустуу онолуйан Иитиллибит биэрэккэр, Ийэ ньээкэ уйаҕар Илэ-бааччы кэлээхтээр. С. Зверев
Алтан түөстээх талах чыычааҕа күөх ньээкэ уйаны туттан, көмүс далбарайын көтүтүөҕэ. С. Федотов
Киһи барахсан күндүттэн күндүтүк саныыр көмүс ньээкэ уйалаах — ол төрөөбүт дойдута, олорор, үлэлиир сирэ. БИ СУу. Тэҥн. ньэкээ

айгыр

айгыр (Якутский → Якутский)

I
аат., бот. Хатыылаах умнастаах, ньолбоҕордуҥу сэбирдэхтээх, үөһээ өттүгэр үрүҥ сибэккилээх сыыс от (Саха сиригэр киэҥник тарҕаммыт). ☉ Резуха (трава, широко распространенная в Якутии).
II
1. даҕ. Чуолкай суолтата умнуллубут, туох эмэ үрдүк, муҥутуур хаачыстыбатын көрдөрөргө туттуллар (үксүгэр поэзияҕа эпитет быһыытынан көстөр). ☉ Слово с неясным значением, употребляется в поэзии как эпитет, выражающий высокую степень качества чего-л.
Айгыр — симэх киэргэллиин Аллан — кини көһүтэр, Хатыҥ мастыын, тэтиҥниин ол үрүт өттүгэр хампа күөҕүн көрүнэр. П. Тулааһынап
Айгыр баҕах баҕанатын Орто киспэ тардарынан Атыыр баһа ойуулаах Балтыһахтыыр мастары Араҥастыы анньан кээспиттэр. С. Зверев
Айгыр айан суолунан Айанныыбын массыынанан, Бүрүнэбин буорунан Саптынабын быылынан. Л. Попов
Омуннарыгар өр тааллылар, Уҥуохтуун, сүрэхтиин ууллулар, Атахтыын айгыр босхо бардылар, Аргыый сылаастык уурастылар. С. Васильев
2. сыһ. суолт. Аат харата, наҕыллык (айаннат). ☉ Тихо, еле-еле (ехать)
Разведчиктара буолуохсуттар аат харата айгыр-айгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин. Токоосоп түүннэри айаннаата. Айгыр айаннатан учаастагар сарсыарда кэллэ. А. Федоров
◊ Айгыр-силик — 1) фольк. сиппитхоппут, муҥутаабыт, күөҕүнэн симэммит (аан дойдуну хоһуйууга кубулуйбат эпитет сорҕото). ☉ Покрытая густой зеленью, разукрашенная роскошным зеленым ковром (часть постоянного эпитета матери-земли)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Айгырсилик Аан ийэ дайдыбытыгар Ат таппатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс иилээхсаҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Айгырсилик аан ийэ дойдукабыт хайдах айыллыбыта эбитэй диэн Ахтан-санаан көрдөххө. Саха нар. ыр. I; 2) поэт. муҥутуур кэрэ, кэрэттэн кэрэ (үксүн айылҕа, үүнээйи эҥин көстүүтүн туһунан). ☉ Прекрасный, роскошно-красивый (обычно о растительности, видах природы)
Үрүҥ көмүс туостаах айгыр-силик хатыҥнар күөх лабааларынан күөгэйэ хамсаан, илбиргэстээх ытарҕа курдук сэбирдэхтэринэн сэһэргэһэн сибигинэһэргэ дылылар. М. Доҕордуурап
Алаастарга, үрэххэ, Айгырсилик күөх тыаҕа Бөөлүүн кэлэн үктэммит Хаһыҥ хаардаах атаҕа. Баал Хабырыыс
Санаан кэлэбин Айгыр-силик Амма эбэбин, Сарсыарда ахсын Сааланар алаастарбын. В. Гольдеров

кудук

кудук (Якутский → Якутский)

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

арҕарбалаа

арҕарбалаа (Якутский → Якутский)

арҕар диэнтэн төхт
көрүҥ. Айгырастаах силиктээх Атааннардаах-мөҥүөннээх Аанныыр ийэ дойдубар Аналлаахпын көрдөөммүн Арҕарбалыы сатаатым Аҥаардастай мин буоллум. Саха нар. ыр. II