сыһ. Тохтообокко биир күрүс түргэнник саҥар эбэтэр тыаһаа. ☉ Непрерывно, монотонно и быстро говорить или журчать
Үлэлээбит уон түөрт сыллара, …… болоорхой уутун Хотугу Муустаах байҕалга куллугураччы кутар Анаабыр өрүс дохсун сүүрүгүнүү, ахсымнык устан аастылар. ССП ЫН

туохт. Тугу эмэ миинэн баран айаннаа, айаннат. ☉ Ехать верхом быстро, лихо, двигаться скачками, вскачь
Мас атыгар олорон Уончалаах эдьиийигэр Ойуолатан тиийдэ, Халыҥ тэтэрээти Остуолтан харбаан ылла. П. Тобуруокап
Таптыыр олоҥхо бухатыыра Толооннорго дьоруолатан, Очуостарга ойуолатан Ахсымнык куйаарда турарын. Дьуон Дьаҥылы

прил
ахсым ат

тыаһы үт. туохт.
1. Биир күдьүс уһун, тохтоло суох күүстээх, улахан тыаһы-ууһу таһаар (хол., уу тыаһа). ☉ Производить слитный глухой раскатистый звук, рокотать (о воде)
Хайаттан түһэн барылыыр үрэх Тааһынан тамнанар идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Күүстээх күрүлгэн өрө барылаан, тохтообокко киэҥ байҕал диэки эҥсиллэн барар сүдү күүстээх айылҕа биир кэрэ айыыта эбит. П. Чуукаар
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
2. Айаҕыҥ муҥунан улаханнык хаһыытаа, ытаа. ☉ Кричать во весь голос; громко плакать
Натааһа хаһата халыйан, Көбүөхтээн, күөрт курдук аҕылыыр. Хамначчыт Маайаны балыйан, «Уллуҥу уордуҥ» диэн барылыыр. Эрилик Эристиин
Эмискэ, таһырдьа Уллуҥаҕы аннынан ньириһийэр, Ууну, тыаны улаҕатынан уораһыйар Кыһыл оҕо саҥата ытаата, Баччыр оҕо саҥата барылаата. С. Васильев
3. Тыастаахтык тыбыыран муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко фыркать (о лошади)
Массыына аттара барылаат, айаҥҥа дыыгыныы тыҥыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Атыыр барылыыра, оҕус мөҥүрүүрэ, – Мин хоһооммор олох тойуга буолан …… кутулунна. «ХС»
4. көсп. Элбэх буолан кэккэлээ, хойдон көһүн (ахсаан өттүнэн). ☉ Выстроиться в ряд, собираться во множестве
Күөл кытыытыгар барылаан турар үөр сылгы ортотуттан хойуу уһун сиэллээх кутуруктаах сур атыыр утары ыстанан таҕыста. В. Протодьяконов
Эмискэ моонньоҕон үөрэ кырылаан, Элбэхтик тула элиэтээн, Ыраах, уу ортотугар барылаан түстэ, Ыһыллан кытыы диэки уһунна. С. Васильев
Биир аһылыктаах ахан күөл кытыытыгар түһэргэ бэрт тоҕоостоох сиргэ, араас кус бииһин уустара барылаан олороллор эбит. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Мастаах, ыарҕалаах сири мастарын түөртэлээн ыраастаа, ыраас сирдэ таһаар. ☉ Выкорчёвывать лес (напр., под пашню)
Бу курдук сирин Маайа аҕата Бабыкый оҕонньор солообута, хас да сыл бурдук ыспыттара. Эрилик Эристиин
Кэнники икки күн Дьөгүөрдээх тыа солообуттара. М. Доҕордууарп. Тыаны солоон суолла оҥостуоҕуҥ. А. Фёдоров
2. Маһы умнаһа эрэ хаалар гына мутугун ыраастаа, мутаа. ☉ Обрубать ветви, очищать ствол от ветвей
Биир күрүө тоһоҕотун саҕа маһы быһыта охсон ылан, мутуктарын солообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Мас кэрдиитэ мутугу солуурдааҕар ыар үлэ буолан биэрдэ. «ХС»
Мөлтөһүөрдэр мутугу солообуттара. «ХС»
3. Сорох сыһыаты кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү хайыт, алдьат, үлтүрүт» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «рвать, ломать, разрушать что-л. цельное»
Уу тоҥ күөнүнэн быһыты тоҕо солоон ааспыта. Амма Аччыгыйа
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
«Умайар таас» [таас чох] саас үрэх халаана очуоһу хайа солообут дьапталҕатыттан көстүбүтэ. «ХС»
♦ Суолла солоо — туохха эмэ суолла ас, суолла тэл. ☉ Проложить, открыть дорогу к чему-л., куда-л. Кэм инни көрүнэн, эрдэттэн олоон, суолу солоон сылдьар ордук. Болот Боотур
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Сэбиэскэй судаарыстыба …… куосумаска бастакынан суолу солообута. СГПТ. Суолун солоо — ким эмэ суолунан бар, кими эмэ батыс. ☉ Идти по чьим-л. стопам, следовать путём кого-л.
Мин Киристиэс Айыы Тойон Таҥара миэхэ ыйбыт суолун солоон баччааҥҥа диэри олох олорон кэллим. Н. Лугинов
[Эркээни — Киис Бэргэҥҥэ:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Кини курдук хаардаах от түгэҕин саҕа Хара өһүөн олбохтонуоҥ. И. Гоголев
Бии оҕонньорум эрэйдээх суолун солоон, …… үрэх баһыгар тахсан, биир тымыр сыыһын сууйа сырыттым. Онтон кыра көмүс оҕотун булан киллэрдим. Суорун Омоллоон

I
1. кир I диэнтэн холб. туһ. Уол эһэтиниин кус уҥуоҕун киристэ
2. Сэрэнэн тиискинэн ытырталаа. ☉ Осторожно, слегка погрызть что-л. Киис өр эргийэ хаамар эбит, эттэн кыратык кирсибит. В. Санги (тылб.)
3. көсп. Өсөһөн, турунан туран, тугу эмэ биири эрэ гын; арахсыбакка охсус. ☉ Крепко вцепиться во что-л.; отчаянно драться
[Күтэрдэр] Орбуус хаҕын Былдьаһаннар кирсэллэр. И. Гоголев
Формуляры кирсэн буһар-хатар. Н. Габышев
△ Кимниин, туохтуун эмэ хапсыһан, мөккүһэн таҕыс. ☉ Бороться, спорить отчаянно
[Кинилэр] бэйэ-бэйэлэрин кирсиэхтэрэ. О. Сулейменов (тылб.)
4. көсп., сөбүлээб. Тугу эмэ биири эрэ гынан таҕыс. ☉ Делать постоянно одно и то же
Үлэбитигэр кумааҕыны кирсэн тахсабыт. — Ити баар романтикаҥ! Тура-тура буору кирис. Н. Габышев
II
кирий диэнтэн холб. туһ. Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Эһэ оҕолоро] кириһэн хаалбыттара. Р. Кулаковскай
[Саллааттар] Днепр уҥуоргу биэрэгин манаан кириһэн сыталлар. Г. Колесов
III
1. аат.
1. Туох эмэ (ох саа, айа, чааркаан) чаачарын тардар хатыллыбыт тирии быа. ☉ Тетива (лука, самострела, чаркана)
Уол ох саа …… кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ тардар. Саха фольк. Ох саа кирсин тардар буолуохпуттан Баай байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
[Аттар] Айа кирсинии ууннулар, Ахсымнык кыырайа ойдулар. С. Данилов
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
△ Хатыллыбыт тирии быа. ☉ Крученая кожаная веревка
[Чукаар тулатыгар] эргэрбит кирис, куһаҕаниһэҕэн быа-туһах ыһылла сыталлара. Л. Попов
Оҕо [чааркаан оҥостоору] эбэтигэр кирис хаттарар. Болот Боотур
2. Сүөһү кутуругун төрдүнээҕи быччыҥа. ☉ Мышца у основания хвоста крупного рогатого скота, лошади
Төрөөрү гыммыт ынах …… синньэ дыгдайар, кирсэ быста сымныыр. ГНИ СҮөТ
Биэ [төрүүрэ чугаһаатаҕына] самыытын этэ, кирсэ быстар, уолан түһэр. ГНИ СҮөТ
3. Көтөр кынатын иҥиирэ. ☉ Мышцы крыльев птицы
Мин дьоллоох кирсин быспыт кус курдук манна сатыылаан хааллаҕым. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Сүөһү тириититтэн хатан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из крученой кожи
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор кирис муоһатын такымыгар кыбытан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. [«Халбас хараҕа»] оонньооччу чиккэччи тардыллыбыт кирис быаҕа олорор. ӨОо
♦ Кирсиҥ быстаарай (үгэрг.) — сэрэн, туох эмэ буолан хаалаайаххыный (киһиргэс киһиэхэ). ☉ Смотри, не надорвись (говорят, обращаясь к хвастунам)
Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай (өс хоһ.). [Ньургун Боотур:] Кирсим быстыа диэн, Кирийэн-чугуйан сыттаҕа дуу?!! П. Ойуунускай
Кини кирсэ быстыар диэри киһиргии-киһиргии …… бандьыыттаабыт. И. Никифоров. Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) — кимнээҕэр да улахан, үрдүк уҥуохтаах, үчүгэй, күүстээх-уохтаах. ☉ Выше всех ростом, лучше, сильнее любого человека
[Кулун Куллустуур] Киһиттэн кириһинэн ордук, сахаттан саалынан ордук. ПЭК ОНЛЯ II
[Муос Нооноҕой] Киһиттэн кириһинэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
◊ Кирис им көр им. Кирсин быспыт — кутуругун төрдө уолаҕастанан, төрүүрэ чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Хвостовая мышца ослабла (у лошадей, скота — признак скорого отела)
Намылҕа эмээхсин Эриэнчиги, кирсин быспыт диэн, …… далга хаайбыта. Софр. Данилов
Лүүсэ Күннэйэ [ынах аата] кирсин быспыт. В. Яковлев
«Ураанайбын көрүөм, кирсин быспыт этэ», — диэбитэ. ЖЕ АЭӨ
тюрк. кириш, кереш

прил.: борзый конь поэт, быһый ат, ахсым ат.

прил. 1. (усердный) кыпамньы-лаах, хоһуун; ретивый работник хоһуун үлэһит; 2. (резвый) ахсым, сытыы; ретивый конь ахсым ат.

ньахчай диэнтэн арыт
көстүү. Ахсым Баатыр оруолун толорооччу артыыһы олох астыммата — ньахчаҕалдьыйан, кырата да бэрт, эбиитин куолаһа симигиэн! Итинник Ахсым Баатыр баар үһү дуо? Е. Неймохов

алкый диэнтэн хай
аата. Күндү этэ миэнэ атым... Ааһар алып алкыйыытыттан Ахсым суолбун ымыылыыра. Таллан Бүрэ