аҥалдьый диэнтэн холб. туһ. Өр да баартарын билбэтилэр, Өтөр да баартарын өйдөөбөтүлэр,— Халыҥ систэри быһыталаатылар, Хаардаах хайалары түһүтэлээтилэр, Үҥкүлээт түбэлэр өҥөлдьүстүлэр, Аҥхалаат аппалар аҥалдьыстылар. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Кумах булкаастаах, кумах курдук. ☉ Сыпучий, похожий на песок
Кыһыл уонна хара хаптаҕас чэпчэки, бэл кумахтыҥы буордаах сиргэ ордук табыллан үүнэллэр. ЧМА МУХСҮү
Өрүс арыыларын почвата кумахтыҥы, кырса алдьанна да суураллан барар, аҥхалааттар үөскүүллэр. «Кыым»

ньолбой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Аттаан, аргыый ньолбоҥноон иһэбин. Иннибэр улахан аҥхалаат баара көһүннэ. Р. Кулаковскай
[Кылыгаарап] Ханан эмэ ыраах өксөйөн Таллан куоҕастыы халарыктаата, Ханна эрэ төттөрү устан Улун кустуу ньолбоҥноото. С. Васильев

даҕ. Дулҕа буолбут, оллур-боллур (сир). ☉ Неровный, бугристый, кочковатый (о поле, болоте)
Маталаах куһаҕан сирдээх, дулҕалаах, бэрт элбэх харыйалаах сир. Суорун Омоллоон
Өлөксөй эмиэ, дулҕалаах окко сөрөнөн охто-охто, убайын эккирэтиспитэ. Амма Аччыгыйа
Биһиги, суолбутуттан туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. Н. Заболоцкай

аат. Уу хайа солоон оҥорбут оҥхой сирэ. ☉ Лог, овраг, расщелина, образованные действием дождевых и талых вод
Дьэ ол таас кытыл биир дьаппатыттан кыракыйкаан харыйачаан үүнэн тураахтыыр. С. Руфов
Бэйэлэрэ хаһан да Булгунньахтаах диэбэттэрэ. Бу сир киэнэ дьаппата, аҥхалаата этэ. Н. Кондаков
Тахсар дабаан үрдээтэ: ыллыктар кыараатылар, түгэҕэ биллибэт дириҥ дьаппалар баар буолуталаатылар. Ж. Верн (тылб.). Тэҥн. аппа, аппа-дьаппа

туохт.
1. Оллура-боллура суох оҥор, тэҥнээ, көннөр. ☉ Делать ровным, гладким, выравнивать
Кини бэйэлээх [массыына] чочоруспут дулҕалары, ыдырыспыт ыарҕалары ыстаал ытыстарынан имэрийтэлээн дэхсилии, тэҥнии сылдьара. Амма Аччыгыйа
Таня былырыын титиигин аппатын дэхсилээбит өттүгэр, урут тахсан, дьукаах Аана ынахтарын баайталаабыта. М. Доҕордуурап
Прокопий, мастерогунан эркиҥҥэ устукатуурканы дэхсилии туран, ыҥырар саҥаны истэн, эргилиннэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Саас-сааһынан бэрээдэктээ, сааһылаа. ☉ Приводить в порядок, придавать стройный, слаженный вид, выравнивать
Бииктэр биэссэр ырыаны икки ытыһынан дэхсилииргэ, тэнитэргэ, хомуйарга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Нууччалыы хоһооннорго билбэт тыллара үгүс буолаллар да, ол аһаҕас аҥхалааттары Микиитэ бэйэтин сэрэҕинэн дэхсилээн өйдүүр. Амма Аччыгыйа

туохт., кэпс. Бадарааҥҥа батыллан моһуогура-моһуогура сыҕарый, айаннаа. ☉ Передвигаться, ехать, увязая в грязи, в болоте
Сүөһү дэлби бадараанныыр бырыы-бадараан суол устун хааман тахсаатын кытта, Урууп сайылыга көһүннэ. Күндэ
Айаннарын усталарыгар ахсым ардах арыаллаата, Барбах суол аҥхалаатыгар Массыына бадарааннаата. Ф. Софронов
♦ Ооҕуй оҕус <да> бадараанныыр – туох барыта (миэстэтэ сирэ). ☉ Губительная трясина, непролазное болото (букв. и паук увязает)
Барбыт эргийбэт, түспүт күөрэйбэт дириҥ дьуоҕалара, ооҕуй оҕус бадараанныыр оборчолоро манна бааллар эбит. И. Данилов
Биир чаас устата мин урукку Дьокуускай ооҕуй оҕус да бадараанныыр уулуссаларынан хаампытым. С. Тарасов
Ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕах үрүт өттүнэн ап-чарай быа, ооҕуй оҕус ситимин курдук, тиирэ тардыллан турар. Суорун Омоллоон
Күһүҥҥү ардахтарга дэриэбинэ уулуссалара ооҕуй оҕус бадараанныыр оборчолоро буолаллара. Далан

аат.
1. Кэрбээччилэргэ киирэр уһун кулгаахтаах, кэлин уһун атахтаах кыһын маҥан, сайын бороҥ түүлээх кыра кыыл. ☉ Заяц-беляк
Хас да куобах кылыыбын көрөн, туораан чонойбут. Амма Аччыгыйа
Туһах эмис куобаҕын тото-хана сиэн баран, …… Утуйаары тэринэн, Ороннорун буллулар. Күннүк Уурастыырап
Куобахчааннар, төрөөт, бэйэлэрэ эрэ талах төрдүгэр хаалаллар. Ийэ куобах кинилэри сыалаах үүтүнэн аһатаат, баран хаалар. КЗА АҮө
2. спорт. Икки атаҕы холбуу тутан уон икки туоска ыстанар спортивнай оонньуу. ☉ Якутский национальный вид спорта — прыжки в длину на двенадцать меток на двух ногах вместе
Ыстаҥа, куобах, кылыы билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. М. Чооруоһап
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. М. Чооруоһап
♦ Куобах сүрэх — куттас, куттаҕас (оҕо, киһи). ☉ Трусливый (о ребенке, человеке)
[Комсомолец:] Куһаҕан дьыала таҕыста. Биһиги ячейкаҕа биир куобах сүрэх уол баара көһүннэ. С. Ефремов
◊ Куобах кыырда зоол. — куобаҕы бултаһар мэкчиргэлэргэ киирэр бөдөҥ, тыҥырахтаах көтөр, модьу атах. ☉ Филин
Куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах киэһээни быһа үгүрүөлээнүгүрүөлээн баран, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон. Куобах уоһа — ойуурга дьөлүтэ түспүт оҥхойдордоох сир. ☉ Неровное, бугристое место в лесу
«Тайах улаханнык эмсэҕэлээбэтэх, көрүҥ», — диэбитэ кини. Биһиги куобах уоһун быһыта үктэтэлээн барбыт суолун көрбүппүт. Далан
Үрэх ыарҕалаах өттө бүтүннүү, куобах уоһун курдук, туора-маары аҥхалаат, хайыта барыы эбит. В. Яковлев
ср. хак. хобай ‘торчать’, тув. ковай ‘приподниматься’ (букв. ‘торчащий (зверь)’, т.е. заяц)

туохт.
1. Киэҥ буолан баран бүтэһигин диэки сыыйа эбэтэр тосту соҕус кыараа, төгүрүйэ суптуй. ☉ Суживаться, стягиваться с краёв к центру
Халлаан бүтэйэ хараҥаран, сирдойду көхсө үмүрүйэн барда. Софр. Данилов
Маппый холкутук, үөрүйэхтээхтик туттан, тула өттө үмүрүйэ кырыарбыт төгүрүк кыараҕас аҥхалаакка бүө маһы чугаһатта. А. Фёдоров
Кэбиһиилээх оттор үрдүүллэр, үмүрүйэллэр. Н. Габышев
Ходуһа сирэ улам үмүрүйэн бүтэн хаалла. С. Никифоров
△ Сыыйа тула өттүттэн сабыллан, оһон бар (баас туһунан). ☉ Стягиваться, заживать (о ране)
[Романов:] Саҥаттан саҥа баас арыллан истэҕинэ, эргэ баас үмүрүйдэр-үмүрүйэн, оһон хаалыа суоҕа дуо? Амма Аччыгыйа
Илиитин бааһа үмүрүйэн, испитэ тардан истэ. ИИФ УС
2. көсп. Бүт, бүтэн бар, түмүктэн (хол., үлэ). ☉ Заканчиваться, завершаться, приходить к концу (напр., о работе)
Күннэр аастахтарын аайы кинилэр үлэлиир үлэлэрэ улам үмүрүйэн испитэ. Н. Лугинов
От хомуура үмүрүйэн эрдэҕинэ бурдук хомуурун үлүскэннээх үлэтэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Күннээҕи үлэ-хамнас түбүгэ-садьыга үмүрүйэ быһыытыйан, тула туох барыта чуумпурбукка, иһийбиккэ дылы. «Кыым»
△ Кыччаан, бүтэн бар. ☉ Уменьшаться, сокращаться, идти на убыль
Кинилэр иэстэрэ-күүстэрэ да үмүрүйэн барыах курдук этэ. Амма Аччыгыйа
ср. калм. үмр ‘втягиваться, стягиваться’

туохт.
1. Кэмин, болдьоҕун иннинэ буол. ☉ Произойти раньше срока, преждевременно
Биэлэр сааскы тымныы тыалга супту оҕустаран, төрүөхтээх кэмнэриттэн эрдэлээтилэр. В. Протодьяконов
Көрдүгэн, уу хонон мустубут аҥхалаат сирдэр эрдэлээн тыллар чэчиктэринэн симэннилэр. С. Маисов
Күһүҥҥү ыһыы сааскытааҕар үүнүүтэ икки нэдиэлэ эрдэлиир. ПАЕ МСТ
△ Кэмэ кэлиэн иннинэ, эрдэ кэл (дьыл кэмин этэргэ). ☉ Наступать рано, раньше срока (о временах года)
Онно күһүн эрдэлээн кэлэр, Саас хойутаан сибэккилэнэр. Эллэй
Күнү-дьылы билгэлиир киин биллэрэринэн, быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. «Кыым». Сороҕор анды көҥүлүгэр эбэлэр сайан, төһө даҕаны дьыл эрдэлээтэр, саҥардыы ырбыыланан эрэр буолаллар. АИА КБ
2. Туох эмэ буолуохтаах кэмин иннинэ оҥор. ☉ Делать что-л. раньше времени
Тоҕо эрэ куруорка ситэ сынньаммакка, уонча хонук эрдэлээбит. Далан
Бу тоҕо эрдэлээтигит, оккутун бүтэрдигит дуо? Эрилик Эристиин
Хоһуунап кулун тутардааҕы былааны лаппа эрдэлээн толорорго тыл эппитэ. П. Степанов
△ Тугу эмэ бастакынан, урутаан оҥор. ☉ Опережать кого-что-л. в чём-л.
Ньукулаас бултуу барарыгар бу сырыыга киһититтэн эрдэлээтэ. С. Никифоров
Туста сылдьан Дмитрий, киһитин хамсаныытын билэрэ бэрт буолан, эрдэлиир. ВВ ТТ
3. кэпс. Сарсыарда эрдэ тур. ☉ Вставать рано утром
Уйбаан, ханна бараары бүгүн эрдэлээтиҥ, дьэ, сүрдээх дьыбар буолбут. А. Софронов
Дьон муста илигинэ дьыалатын быһаартара охсоору, эрдэлээтэ. Н. Лугинов
Сарсыарда буолбут, Уйбаан Сэмэнчигин киллэрээри эрдэлээбит. Н. Түгүнүүрэп
4
урутаа 2 диэн курдук. Доҕорбут кылгас үйэлэммитэ, убайыттан эрдэлээн хомоппута. Доосо. Эмээхсиним мин кэннибиттэн барыахтаах этэ, эрдэлээн, миигин тулаайахсытта. Т. Находкина