гл
1.в. что-то тиэйэн иһэр, тиэйэн илдьэр 2. в. игре баартаах

гл.
тиэйэр (тиэй)

ж. сорочка (эр киһи тас, дьахтар ис ырбаахыта); # родиться в сорочке ырбаахылаах төреө (барыга-барытыгар баартаах киһини).

көр баартаах
Хойостоон, бааттаах уол эбиккин! Байҕал саамай адьырҕатын, үрүҥ эһэни бултаабыккын. И. Федосеев
Дьэ ас да ас! Айахпытыгар бааттаах дьон эбиппит. Н. Лугинов

даҕ.
1. Тугу эмэ ордук үчүгэйдик сатыыр, оҥорор, ордук үөрүйэхтээх. ☉ Обладающий большим умением, опытом в чём-л., умелый, искусный. Сатабыллаах салайааччы
□ Ким сатабыллаах, баартаах бултуйааччы. С. Никифоров
Сатабыллаах сири оҥорооччулар уонна бастыҥ сүөһү иитээччилэр маастарыстыба чымпыгын уонна кистэлэҥин кистээбэттэр. ЭБТ
Наука уонна тиэхиньикэ улаханнык сайдыбыт үйэтигэр үлэҕэ сатабыллаах, үөрүйэхтээх буолары таһынан талбыт идэҕэ киэҥ билиилээх буолуохха наада. СГПТ
△ сатабыл 2 диэн курдук
Сатабыллаах саһыл саҕалаах (өс хоһ.). Тот буоларга сатабыллаах буолар наада. Аҥаардас үлэ бурҕалдьыта тоторуо өссө илик. А. Фёдоров
Өрүү ити курдук булугас өйдөөх, сатабыллаах, хоһуун буол. В. Миронов
2. Туохха эмэ ситиһиини ордук хааччыйар, табыгастаах, тахсыылаах. ☉ Удачный, успешный, эффективный (напр., о способе, методе). Сатабыллаах ньыма. Сатабыллаах үлэ

даҕ. Байанайа көмөлөһөр, ордук табыллар, баартаах. ☉ Имеющий своего Баяная, покровительствующего охоте, удачливый в охоте
Байанайдаах тыа. Байанайдаах сааһыт. Байанайдаах эбэ. —Николай Николаевич булка улахан дьоҕурдаах, байанайдаах киһи. «Кыым»
Билигин мин үөлээннээхтэрим буспут-хаппыт, баараҕадыйбыт баай байанайдаах сонордьуттар. «Кыым»
♦ Байанайдаах булчут – табыллымтыа, соргулаах булчут, балыксыт. ☉ Удачливый охотник или рыболов
Баһылаас эдэригэр байанайдаах булчут эбитэ үһү. НАГ ЯРФС I
[Ичээнэп оҕонньор – Миичээҥҥэ:] Эн эһэҥ, аҕаҥ байанайдаах барахсаттар этилэр. Эн даҕаны кинилэр курдук байанайдаах булчут буолсуккун. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Байанайдаах баай хара тыа поэт. – дэлэй булду-алды тэбэн биэрэр аһатынньаҥ тыа. ☉ Богатый промыслами благодатный лес, щедро одаривающий людей
Наарынан холбуу бааллыбыт саһыллар уонна саарбалар, кырсалар уонна тииҥнэр – байанайдаах баай хара тыа үрүҥ-хара кылааннааҕын эгэлгэтэ биир сиргэ кырыытынан кыстаммыт. Л. Попов
Байанайдаах баай хара тыам Бастыҥ булда дьэ бултанна. С. Зверев

даҕ.
1. Салыҥынан бүрүллүбүт, салыҥнары сылдьар. ☉ Покрытый слизью, слизистый, ослизлый
Салыҥнаах таастартан халтарыйа-халтарыйа, сорох таастартан иҥнэ-иҥнэ баран истим. Т. Сметанин
Сорох атыырдар саҥа төрөөбүт салыҥнаах кулуну тутан кэбиһэллэр. ОМГ ЭСС
2. көсп. Киһи сиргэнэр салынньаҥ, чанчарык. ☉ Омерзительный, гадкий, склизкий при прикосновении
[Түүлүгэр уу түгэҕэр түспүт киһини дьахтар майгыннаах абааһы:] «Ээ, дьэ, көмүспүн көһүппүтүм даҕаны», — диэтэ да, тыбыс-тымныы салыҥнаах муннунан сирэйбиттэн сыллаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Салыҥнаах дьабадьытыттан Салахайа саккыраан, Атар абааһы кыыһа Ардьыгынаан ылбыта. И. Чаҕылҕан
[Уу] биһиги дьоммут сытар ампаардарыгар хайыы-үйэҕэ кэлэ охсон салыҥнаах тымныы тылынан салаабытынан барбыт. Н. Заболоцкай
♦ Салыҥнаах сордоҥ курдук — туттарыахха да таба туттарбакка, ылларбакка, сатаан куотар-ааһар. ☉ Изворотливый, хитрый, находящий выход из любого положения (букв. как ослизлая щука (рыба))
Ол ойуутугар мүччү-хаччы харбатан, салыҥнаах сордоҥ курдук ньылбы туттаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Чэ, Юрий уруккуттан салыҥнаах сордоҥ курдуга биллэр. Н. Лугинов. Салыҥнаах ытыс — балык булдугар баартаах киһи, сорсуннаах балыксыт. ☉ Человек, удачливый в ловле рыбы, сноровистый рыбак
«Дьэ, Сэбирдэх [киһи аата] салыҥнаах ытыс, хайаан даҕаны балык баар сирин таба түспүтэ буолуо, төһө собо кытарар», — эҥин дэһии элбээтэ. Амма Аччыгыйа
◊ Салыҥнаах бүрүө анат. — киһисүөһү ис уорганнарын салыҥы таһаарар чап-чараас, ньалака ис бүрүөлэрэ. ☉ Слизистая оболочка. Хабарҕа салыҥнаах бүрүөтэ
□ Гастрит диэн үксүгэр аалан ыарытыннарар куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Ыалдьыбыт сүөһү температурата үрдүүр, аанньа аһаабат, сыраана сүүрэр, айаҕын салыҥнаах бүрүөтүгэр уонна муннугар уу хабахтара …… тахсаллар. ДьСИи

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’

I
1. аат.
1. Киһи ис күүһэ, күүрээнэ таһыгар көстүүтэ (сүнньүнэн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Внешнее проявление силы духа, воли человека (преим. употр. в притяж. ф.)
Көрүҥэ көстөрө, Көрөрө-күлэрэ Сүрэхпин сүүйдүлэр, Сүрдэрбин туттулар. П. Ойуунускай
Айаннаары оҥостон, сүрэ көтөҕүллүбүт ахан. Амма Аччыгыйа
2. Киһи саллар, куттанар туох эмэ ынырыга. ☉ Что-л. страшное, внушающее ужас
Арай тыал түһэн хааллын — манна сүрү кэпсииллэр дии! — Син буккуйан-тэккийэн сылдьыллааччы, бачча дойдуга кэлбит киһи баартаах буолуоҥ. Б. Павлов
Олорон баран мин диэки эргиллибитэ, дьулааннаах сүр сымнаабыкка дылы, хараҕа уонна мунна начааскыга күлэн ыллылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ынырыктаах, алдьархайдаах; сиэри таһынан. ☉ Страшный, отчаянный; невероятный. Сүр кыыл. Сүр көстүү
□ Хата, ол эрэйдээҕим, Өкүлүүнэм, бэрт сымнаҕас, сүр үлэһит, иистэнньэҥ, саҥата-иҥэтэ суох сылдьан барыны бары үлэлээн бүтэрэн-оһорон иһэр эрэйдээх этэ. Амма Аччыгыйа
Сүр куйаас. Бороҥ Нил анныгар, Сөрүүҥҥэ баҕарбыт санаабар, Үчүгиийүчүгэй Өлүөнэм Үрүмэ долгуна көһүннэ. С. Данилов
Биһиги кырдьаҕас саллааттар, түбүктээх кэмҥэ олороммут, Кырдьаммыт сааспыт да ырааттар хаарбахха холоммот сүр дьоммут. И. Эртюков
3. сыһ. суолт. Олус, наһаа. ☉ Чрезвычайно, весьма
«Чэ да, кэпсии оҕус да, муҥнаама!» — диэххэ айылаах, сүр уйаннык саһарчы көрбүтүнэн, Өкүлүүн оһоҕун чанчыгар быар куустан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн чугас икки быыкаайык, ырбаахы сыгынньах уолаттар сүр кыһамньылаахтык күөгүлүүллэр. Н. Заболоцкай
Уол сүр улгумнук ойон турда. «ХС»
♦ Сүр баттат көр баттат. Омоҕой Баай эмээхсинэ биир киэһэ этэр: «Оҕонньор, эн ити Эллэй таһыттан киирдэр эрэ уҥуоҕуҥ босхо барыар дылы хамныыр ээ, быһыыта, куттанар, сүр баттатар быһыылааххын, итини эн билинэҕин дуу»
Саха фольк. Оскуолаҕа үөрэнэр эрдэхпинэ, бүтэйдии салла саныыр, сүр баттатар учууталлааҕым — Акулина Ивановна. С. Федотов
Мэхээс сороҕор утары этиэн баҕарар да, итирик киһини кытта аахсан даҕаны дии саныыр. Ол эрээри дьиҥинэн тойонуттан толлоро, дьулайара, сүрүн баттатара бэрт быһыылаах. «ХС». Сүрүн көтүт — кими-эмэ улаханнык куттаа. ☉ Сильно напугать, перепугать кого-л.. Хараҥа хоско киирэн хаһыытаан оҕо сүрүн көтүттэ быһыылаах. Сүрүн тоһут — кими эмэ киэптээбэт, киэбирбэт оҥор. ☉ Сбить спесь с кого-л.
Аҥаардастыы киэптээн айбардыы сырыттаҕына, Коля уол ыһыахха дьон бөҕө ортотугар хара буору уоптаран сүрүн тоһуппут. «ХС». Сүрэ баттыыр кэпс. — кими эмэ ким эмэ аата-суола, сураҕа, үрдүк солото толуннарар, самнарар. ☉ Подавлять кого-л. своим авторитетом, известностью, высокой должностью. Аатырбыт тустуук киирдэкиирээт сүрэ баттаата — эдэр уол уота-күөһэ суох туһунна
□ Кырдьаҕас киһи сүрэ баттыыра дуу, эбэтэр Хоруновы саҥа көрө сатаан эрэр буолан толлоро дуу? Н. Апросимов. Сүрэ көппүт — 1) олоххо тардыһар күүһэ өһүллүбүт, күүһэ-күдэҕэ эстибит (ыарыһах туһунан). ☉ У него иссякли все жизненные силы и энергия (о больном человеке); 2) эргэр. Амтана суох буолбут, соппоҥ буолбут (абааһыны итэҕэйэртэн ситимнээх: абааһы ас сүрүн — амтанын, тотоойутун көтүтэн ыллаҕына, ас амтана суох буолар диир былыргы саха. Ол иһин ас элбэҕиттэн, үчүгэйиттэн сөҕөр-махтайар сатаммат, абааһы истэн, сүрүн көтүтүө диэн буолара). ☉ Утрачивать вкус, становиться непитательным, невкусным
По старинному якутскому поверью: злой дух (абаасы) может высосать животворящую силу пищи, из-за чего она станет непитательной. Нельзя вслух выражать восторг, изумление по поводу обилия и вкуса еды, так как абаасы услышит и заберёт себе всю живительность пищи. Аҥаардас саҥараргыттан арыы (эбэтэр ас) сүрэ көтөн хаалар. ПЭК СЯЯ
Сүрэ көтөҕүллүбүт — сүргэтэ көтөҕүллүбүт диэн курдук (көр көтөҕүлүн). Дьонун көрсөөрү сүрэ көтөҕүллэн аххан сылдьар. «ХС»
Сүрэ тостубут — кута-сүрэ тостубут диэн курдук (көр кут-сүр). Күүгүнүү дэбилийэ турар күөх муора кытыытыгар, сүрдээхтик илистибит, сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас ийэ соҕотох уоллааҕа арыгыһыт буолан ийэ сүрэ тостубут, дьүдьэйбит. В. Гольдеров
Евдокия Фёдоровна сүрэ тостубут, мэктиэтигэр кыччаабыт. М. Попов
ср. бур. һүр, һүрээ ‘величие’, кирг. сүр ‘грозность, грозный и важный вид, величие, важность’, саг. сүрээ ‘страх, удивление, ужас, чудо’, телеут. сүрэн ‘страх, опасность’, алт. сүр ‘призрак’, монг. сүр ‘величие; мощь, могущество’
II
аат. Билгэ, түүл билгэтэ. ☉ Примета, предвестник чего-л. (обычно о «вещих» снах). Түһээн уоту көрөр — ыарыы, өлүү-сүтүү сүрэ
□ — Ийээ, бөлүүн түһээн балык бөҕөнү сиэтим, ол туох сүрэ буолуой? — Балык — тумуу-сөтөл сүрэ
Үгээр кэлээри гыннаҕа. Ичигэстик таҥна сырыт, — диэччи ийэтэ. Г. Угаров
Бөрөлөр уол түүлүгэр аанньаҕа киирэн көстүбэттэр. Бу ыарыы, быстыы, сут сүрэ. П. Ламутскай (тылб.)
III
бэрт II диэн курдук
Дусяны кытта бэртиилэрэ сүр, киинэҕэ, үҥкүүгэ мэлдьи бииргэ сылдьаллар. И. Гоголев
Степанов сылайбыта, аччыктаабыта сүр эбит. А. Фёдоров
Муостабыт сыыһа-бөҕө сүр, харбамматаҕа, сууллубатаҕа быданнаабыт быһыылаах. «ЭК»

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр аһыыр, дорҕоон таһаарар уоргана («й» мурун дорҕ.). ☉ Орган человека, животных и птиц для принятия пищи, произношения звуков, рот; полость рта. Айаххын ат. Айаххар ук. Айах иһэ. Айаххын сайҕан
□ Аҕыйах хонугунан оҕо эмиэ сэниэтэ суохтук кыыкынаан ытыыр уонна сылаас сиҥэни айаҕар кутан биэрдэххэ ыйыстар буолан барар. Амма Аччыгыйа
Бараары сылдьар кустар чычаас ууга аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас, уу тыаһа чалыгырас, саҥалара маатырҕас-мээтиргэс буолаллара. Т. Сметанин
Кыыһырбыт омунугар кытара үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай
2. Уос-тиис, уос. ☉ Губы и окружность рта
[Эһэ] Таҥнары нөрүллэн олорор. Айаҕын салбанар. Кыһыл тыла көстөр. Т. Сметанин
3. көр аан 1.1. Бүтэй айаҕа. Дьиэ айаҕа
□ Ньургун Боотур умса холоруктуур да, Уот Уһутаакы буолан, хаҥас хаппахчы айаҕар барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Оҕуруот айаҕар умса дьулуруйан тиийэн, атын төлө тардаат, үрдүгэр ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Охтубут чааркаанын айаҕар арай туох эрэ олус дьикти, киһи сэрэниэн курдук үрүҥэ токуччу тоҥо сытара көһүннэ. Н. Заболоцкай
4
көр аан 1.1. Саһыл оҕолоро хорооннорун айаҕар тахсан оонньуу сылдьаллар эбит! Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй] Хотон иһигэр киирэн кутуйахтар хорооннорун айаҕар кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ, чугас соҕус «Туораах» саҥатын иһиттэ. Т. Сметанин
Баҕалара — арҕах айаҕын былдьаабыт киһи диэн этэ. Эрилик Эристиин
5
көр аан 1.1. Көмүлүөк суоһугар көхсүбүн Ититэрбин ахтыбычча, Оһох айаҕын аһан бүгүн Олоробун, Иттиим. Ычча! Дьуон Дьаҥылы
«Хайа, дьоно төһө кэлэн бырастыыластылар?» — диэн Уулаах хоруоп айаҕын тоһоҕолуу туран ыйытта. Эрилик Эристиин
Быргый туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаарда. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан онон-манан ойута барбыт [бурдук тардар] тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан балыгы куттардылар. С. Васильев
6. Туох эмэ көҥдөйө, көҥдөй аһаҕаһа (үксүгэр ньолбуһахтыы быһыылаах, эбэтэр чөҥөрүйэн барар көҥдөй); иһит аһаҕас өттө. ☉ Какое-л. отверстие (обычно в виде трубы, глубокой ямы); открытая часть, отверстие (противоположное дну) сосуда. Иин айаҕа. Иһит айаҕа
□ Эмискэ дириҥ, түгэҕэ биллибэт хабысхараҥа сыыр айаҕа аллара чөҥөрүс гына түспүтэ, сыарҕа хоройбутунан таҥнары туран эрэрэ. Н. Заболоцкай
Смольнай үрдүк таас кирилиэһин үрдүттэн буускалар хара айахтарын аппыттар. Н. Габышев
Биэстээх оҕо айаҕын санатар киэҥ уостаах доруобун лигийэнлигийэн айаҕынан иитэн биэрэр. И. Гоголев
7. Туох эмэ саҕаланар быыһа (хол., суол, дэриэбинэ эҥин). ☉ Место, откуда что-л. берет свое начало, начальная точка
Биир түүн түһээтэхпинэ, ити улахан сайылыктарын айаҕар тахсан турар эбиппин. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
Алта аппа айаҕар арҕахтананнар, үс үрэх төрдүгэр уйалананнар, кэлэри кэтэһэн, барары манаһан, оһол уйата буолан олорбуттара. П. Ойуунускай. Хамначчыт дьахталлара Орон айаҕар остуолу ыга тарпыттарын Өйдөөн көрүмүнэ тураммын Үөхпүт буолуом. Саха фольк.
8. көсп. Аһыыр ас, аһылык. ☉ Пропитание, прокорм
Киһи да, сүөһү да айаҕынан (өс хоһ.). Бу уол манна олорон тойонугар ас таһар буолуоҕа. Хата эн кинини айаҕар илии-атах гынаар. Айахха илии-атах буолааччылар элбиэх курдуктар. Амма Аччыгыйа
Аллайыаха үрдүнэн бүтүннүүтүнэн ыт айаҕар сылга балтараа мөлүйүөн солкуобай кэриҥэ ороскуоттанар. Н. Заболоцкай
Общественнай сүөһү айаҕар дэлэччи тиийэр оту оттоммуппут. «Кыым»
♦ Айаҕа аһаҕас — тугу барытын этэ, биллэрэ, кэпсии сылдьар, тылын кыаммат. ☉ Болтливый
«Итирик киһи айаҕа аһаҕас» диэн өс хоһооно баар. Н. Якутскай
Мин кырдьаҕас киһи, айаҕым аһаҕас, — Дьэкириэм көхсүн этиппэхтээтэ. «ХС». Тэҥн. айаҕа суох 1), айаҕын кыаммат. Айаҕа (уоһа) аһылынна — саҥарбакка гынан баран, саҥаран, кэпсээн-ипсээн бар. ☉ Становиться разговорчивым (соотв. у него язык развязался)
Дьон айаҕа дьэ аһыллан, ыйытыы, үҥсүү, көрдөһүү, мөккүөр былаастаах кэпсэтиилэр салҕанан истилэр. Болот Боотур
Аҕыйах саҥалаах Байбал Сүөдэрэбис арыгы иһэн чэпчии түстэҕинэ айаҕа аһыллар эбит. С. Новиков. Аргыһым айаҕа аһыллыах курдук буолбутуттан, мин киниэхэ ыкса сыҕарыйдым. И. Гоголев. Айаҕа кулгааҕар тиийдэ — айаҕын киэҥник ырбатан көрүдьүөстүк күлэр. ☉ Рот до ушей (калька). Айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) — 1) элбэхтик саҥарар, айдаарар (үксүгэр этиһэн, мөккүһэн, үҥсэргээн). ☉ Много говорит, шумит (обычно ругаясь, жалуясь)
Уйбаан уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап. Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түһэр. А. Федоров; 2) букатын мэлдьэһэр, аккаастанар. ☉ Решительно отказывается, отпирается
Ол дьон бары айахтара кытарыа. Үҥсэн-харсан турдахтарына да көҥүл. Болот Боотур
Эн курдук дьону уу хоро барыҥ диэтэххэ, «кулуммут», «тарбыйахпыт» диэн айаххыт кытарыа. А. Федоров. «Тугу үлэлэтиэхпитий, биһиги бэйэбит үлэлэтэр киһи баара буоллар үлэлиэ эбиппит да, үлэлэтэр киһи суох», — диэн айахтара кытара түһэрэ. Эрилик Эристиин; 3) аччыктаан ас көрдүүр, аска иҥсэрэр. ☉ Быть голодным и просить, требовать пищи
Алта өттүбүтүттэн алта уол айаҕа кытарар, алта өттүбүттэн алта кыыс айаҕа кытарар... Дьэ сор диэтэҕиҥ... П. Ойуунускай. Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт — аһаабат да буолбут (санаарҕаан, аһыйан). ☉ Ему кусок в горло не идет (так он убит горем)
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Дьэргэли таптыыр оҕотун суохтаабыт аҕа курдук аймаммыта. Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур. Айаҕар баартаах көр айаҕар дьоллоох. Айаҕар баппат — олус элбэх (лахсыыр, саҥа). ☉ Без умолку (болтать, говорить)
Бу аҕыйах саҥалааҕынан аатырбыт Андрей айаҕар баппат элбэх саҥаламмытыттан дьиксинэн, Всеволод сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Софр. Данилов. Айаҕар батаран — кыбыстыбакка-сааппакка, сиэрэ суох олуонатык (тыллаһар, үөхсэр). ☉ Беззастенчиво, бесстыдно, беспардонно (говорить, ругаться)
Саҥаһым үөҕэр тылларын киһи сатаан айаҕар батаран кэпсээбэт дьаабыта. Г. Колесов
Саҥам диэн айаххар батаран таһаараҕын ээ, — Матыкый уол кэлэйэ туттар. «ХС»
Миэхэ ким да наадата суох, мин киниттэн атыны кими да таптаабаппын. Хайдах айаххар батаран кинини куһаҕан киһи диигин? Л. Толстой (тылб.). Айаҕар бырах көр (кир эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Айаҕар дьоллоох (баартаах) — аска табыллар (хол., ас баарыгар, аһыы олордоххо түбэһэр киһи бэйэтин этэр эбэтэр атыттар кинини күлэн-оонньоон этэллэр). ☉ Удачливый, везучий в еде (обычная шутливая формула — употр., когда кто-л. приходит во время приготовления пищи или когда собирают на стол)
Айахпар мэлдьи дьоллоохпун, чэйиҥ бэлэм эбит, кут. У. Нуолур. Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэккэ (ас укпакка) — тугу да аһаабакка. ☉ соотв. маковой росинки во рту не было
Бөрө бачча ас-үөл аттыгар сылдьан, үс хонук тухары айаҕар инчэҕэйи киллэрбэтэҕэ дэлэ кыһыылаах буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Хас да хонукка санаам самнастан, харахпын симпэккэ, айахпар ас укпакка, түүл-бит курдук сырыттым. Софр. Данилов. Айаҕар киирэн биэр кэпс. — хотуулаах тыллаах, эбэтэр этиһиилээх, хадаар киһини тыытан (хол., кириитикэлээн, тыл аахсан), үөҕүлүн, мөҕүлүн. ☉ Попадаться на язык языкастому человеку, спорщику
Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи, абытай, Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
Айаҕар (туох) көтөн түһэрин (түбэспитин) көр айахха киирбиччэ. Мааҕыҥҥы этиһиитээҕэр буолуох отуулааҕын даҕаны умнан баран, айаҕар туох көтөн түһэрин ыллаан эйээрэ истэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
«Саатар күтүр өстөөх саҥата суох иһиллээн олорбот. Айаҕар туох киирэрин хапса олорор», — диэтэ Наташа. М. Доҕордуурап. Айаҕар табыллар көр айаҕар дьоллоох. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс — 1) үөхс. кими эмэ күүтэ сатаан баран үөхсэн этэр тыл. ☉ Говорят раздраженные долгим отсутствием, ожиданием кого-л.
Баары оҕолор туох айаҕар түһэн хааллахтарай, хайа киэһэ да буолла дии... Күндэ; 2) хабалаҕа киирэн ис. ☉ Попадать в кабалу, кабальную зависимость
Таатта үлэһит бааһынай маассата иккинэн-үһүнэн эстэн, баай айаҕар түһэн истэ. Бэс Дьарааһын
Айаҕар түһэрэр көр бэлэһигэр түһэрдэ. Аныгы оҕолор сытыылара сүрдээх. Киһини олох саҥарпат, айаҕар түһэрэ сылдьар буолбут ити Хаарчаан. Болот Боотур. (Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) — кимиэхэ эмэ үөхтэр, кими эмэ үөхтэрэргэ сылтах, төрүөт биэр. ☉ Давать повод кому-л. ругать, бранить кого-л.
Бу бэдиктэр эмиэ тириини үппүттэр ээ... Дьэ эмиэ Көстөкүүн айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Оҕону баран, ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков. Айаҕа суох — 1) тугу барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи кыайан туппат. ☉ Много болтающий, не хранящий секретов
Тыһаҕас туһунан, бу олорор биэс киһиттэн атын, ким да билиэ суохтаах. Онон бу саҥа киһи, Хочуон, эдэргэр тэптэрэн айаҕа суох быһыылана сылдьаайыккыный? И. Оконешников. Кыыһы көҥүллүөхтэрэ дуо дьоно? Кыайар мэнигэ, айаҕа суоҕа бэрт, кини да хомсомуол буолта диэн. Болот Боотур. Тэҥн. айаҕа аһаҕас
△ Сиэргэ баппат толоостук саҥар, тыл ыһыгын. ☉ Говорить то, что не следует, брякнуть
Эдэр киһи буолан баран, саҥардаҕыҥ тоҕо айаҕа суоҕай? Саха сэһ. 1977; 2) өлгөм, элбэх астаах сиргэ кэллэҕинэ, кыайан аһаабат буолан хаалар. ☉ Теряющий аппетит при обилии продуктов питания. Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Айаҕа туолбат — олус иҥсэлээх, иҥсэтэ муҥура суох. ☉ Очень жадный, соотв. жадность его не знает границ
Айаҕа хайдыаҕынан көр айаҕын муҥунан. Эттээх аттарынан өрө көтүтэ сылдьаннар, айахтара хайдыаҕынан ыллыылларын эрэ билэр дьоннор. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын. Айаҕа хам буолбат — саҥата суох олорбот, куруутун тугу эмэ саҥара, кэпсии сылдьар. ☉ Быть словоохотливым, постоянно и без умолку говорить, рассказывать
Айаҕа хам буолбат элбэх саҥалаах эдэр уол этэ. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр түөрэҥ тэлиэгэҕэ кэккэлэһэ олорон, айахтара хам буолбакка кэпсэтэ, Дьаллааһын үрүйэтин туораан сискэ таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур. Айаҕа хамсыырын кэтэс — ким эмэ ыйыытын, дьаһалын кэтэс (бэйэҥ көҕүлээбэккэ). ☉ Ждать чьего-л. указания, распоряжения (не проявляя своей инициативы)
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр, хас тустаах үлэһит, ким да ыйыытын күүппэккэ, тустаах учаастагын бэйэтэ дьаһайдын. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар көр айаҕа кытарар (оҥойор, хараар). Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай. Айаҕа ыларынан кэпс. — дэлэй аска, талбытынан аһаан-сиэн (сылдьар, олорор). ☉ В изобилии продуктов питания, в довольстве, сытости (жить)
Аһа буоллаҕына Айаҕа ыларынан, Таҥаһа диэн — Талбытынан, харчыны да харысыһар суох. П. Тобуруокап. Айаҕы да атыппат — киһини саҥарпат элбэх саҥалаах. ☉ Не дает слово сказать (такой многословный)
Биһигини айахпытын да атыппатаҕа, арай Лана эрэ тыл кыбыппыта. «ХС»
△ Киһини тыла суох ыытар сытыы, хотоойу тыллаах. ☉ Обезоруживает, обескураживает словом (настолько остер на язык)
Оннук өйдөөх дьахтар баспытыгар ытыннаҕына, миигинньик эмээхсини хабахха тыыннарыа, айахпытын атытыа суоҕа. Болот Боотур. Айаҕын абатын (тумсун тууһун) — киһини кыйахыыр олус кыһыылаах тыллаах диэн өһүргэнэн, абаран этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Формула, выражающая крайнее возмущение словами собеседника (наглостью, ядовитой язвительностью его речи — обычно употр. в фольк., букв. как ядовит его рот, как язвительны его уста!)
Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай? П. Ойуунускай
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри Тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ! Ньургун Боотур
Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! Дьэ, бэйиккэй, ыты ыт сирэйдиирим буолуоҕа. В. Протодьяконов. Айаҕынан (эрэ) айдаарар — дьыалатыгар тугу да гыммат, саҥатынан эрэ бэрт буолар, кураанаҕынан лахсыйар. ☉ Любитель молоть языком, ничего не делать
Айаҕынан көрүстэ көр бэлэһигэр түһэрдэ. Ойоҕун туһугар «улахан судьуйа» быһыытынан айаҕынан көрүстэ. М. Доҕордуурап. Айаҕын аппат (ата илик) — тугу да саҥарбат, кими да кытта кэпсэппэт, тугу да кимиэхэ да кэпсээбэт. ☉ Не проронил ни одного слова, никому ничего не сказал (букв. рот не раскрывает)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов. Айаҕын ас — 1) кими эмэни кэпсэтиигэ күһэй, кэпсэтэр гын (үксүгэр аҕыйах саҥалаах, эбэтэр кэпсэтиэн баҕарбат киһини). ☉ Заставить кого-л. разговаривать, начать разговор (обычно молчуна или не расположенного к разговору)
Аҕыйах саҥалааҕы Айаҕын аста Күтүр киһини Күлүмүрдэс оҥордо, Кэччэгэй киһини Кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итирдэн, айаҕын аһан, ону-маны кэпсэттэрээри соруйан арыгынан сыҥалаабыттарын Силип дьэ өйдөөн бабат диэбитэ. Күннүк Уурастыырап; 2) кэпсэтиини саҕалаа (ханнык эмэ тылынан, ыйытыынан). ☉ Начать разговор; сказать первым формулу, с которой начинают беседу
Син эмиэ биһи курдук: «Сэһэн суох, эйиэнэ?»— диэн тылынан айаҕын аһар. «ХС». Айаҕын атан — 1) олус соһуйан, тугу да гыныан булбакка таалан. ☉ Остолбенев от неожиданности, удивления
«Бачча күн киэһэрбитин кэннэ, ханна бараары ол аппын көлүйэбиний?» — Дьуона уол соһуйан айаҕын атан даллайар. Н. Якутскай
Киһим, сэрэйбитим курдук, соһуйан айаҕын атан, көрүөҕүнэн көрөн баран, саҥата суох турда. «ХС»; 2) олус сэргэҕэлээн, тартаран (кими, тугу эрэ иһит). ☉ Быть поглощенным чем-л. (напр., внимательно и с удивлением, разинув рот слушать кого-л.)
Хаҥас диэки дьиэлээх дьахтар Маайа айаҕын атан баран, көрбүтүн чыпчылыйбакка эрэ оһох чанчыгар иһиллээн турда. Н. Неустроев. Айаҕын ата сытар (аппытынан барар) — 1) аччыктаан, хоргуйан барар. ☉ Голодать
Үлэлээбэтэххэ айаҕы аппытынан барар кыһалҕа тирээн туруоҕа. Болот Боотур; 2) туох эрэ көһүппүт, кэтэспит курдук баар буолар (үксүн куһаҕан, оһол эҥин туһунан). ☉ С готовностью ожидает на каждом шагу (о неприятности, неожиданности, беде; букв. лежит (ждет) разинув рот)
Күүтүллүбэтэх моһуок ат олугун аайы айаҕын ата сытааччы. «ХС». Айаҕын биэрбэт — үүнүн ытыран баран салайар хоту барбат, салайыыга кыайтарбат (ат). ☉ Закусывающий удила и плохо управляемый (о лошади)
Нина ата, туохтан эрэ сиргэнэн, төһө даҕаны тэһииниттэн тардан тохтото сатаабытын иннигэр, айаҕын биэрбэккэ, бадарааҥҥа өрүтэ көтүөккэлээн, суолтан туора тахсыбыта. «ХС». Айаҕын бүөлээ — тугу эрэ ирдэһэр, мөҕөр-этэр киһиэхэ тугу эмэ биэрэн кыыһырарын, мөҕөрүн уҕарыт. ☉ Ублажать кого-л. каким-л. подарком, взяткой (чтобы смягчить его гнев, избежать серьезных последствий для себя)
«Мөхтөхтөрүнэ айахтарын бүөлүү анньар кэһиилэнним доҕор», — диэтэ Эрдэлиир. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ күөл оннуттан күрүө аҥаардыыта сири быһан биэртэлээтэҕинэ айахтарын бүөлүүр ини. Болот Боотур. Айаҕын иһигэр — саҥа таһаарбакка, ботугураан (саҥар). ☉ Говорить, не издавая звука, голоса, тихим шепотом (букв. во рту)
«Кэҥкил тыабар Кэнтик кэбиспэтэҕим буоллун, Кэлэрбэр кэһиилээх кэтэһээр»,— Айаҕын иһигэр алҕаата, Барык-сарыкка Балаҕаныгар барда. А. Софронов. Айаҕын кыаммат — этиэ, саҥарыа суоҕун этэн кэбиһэр, туттуммат. ☉ Невоздержанный на язык
Бүөтүртэн тэйэн, саҥата иһиллибэт сиригэр тиийэн баран, уҥуох-сула киһи: «Айаххын наһаа да кыаммат киһигин. Ити тоҕо саанныҥ, хайаатыҥ?» — диэн сэмэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. айаҕа аһаҕас. (Ким эмэ) айаҕын кэтээ — ким эрэ туох диирин истэн, ону толорорго бэлэм буол (хол., сорох дьон салайааччыларыгар сыһыаннара). ☉ Быть всегда готовым выполнять чье-л. слово, поручение (напр., об отношениях нек-рых зависимых, подчиненных и стоящих над ними)
Кинилэр [баайдар] айахтарын кэтээбэккэ, биир эйэлээх үтүө санааҕа холбоһон, олоҕу-дьаһаҕы оҥостор күн-дьыл кэллэ. Эрилик Эристиин. Айаҕын муҥунан — улаханнык айдааран (саҥарар, хаһыытыыр, күлэр). ☉ Очень громко, шумно (разговаривать, кричать, смеяться)
Куоҕас кыыл долгуҥҥа кыбыттан Умсаары түөһүнэн тайаата, Акаары, кэлбитин биллэрэн, Айаҕын муҥунан аҥааттар. Эрилик Эристиин
«Атаскаан!» — диэн айаҕым муҥунан хаһыытаатым, таас быыһынан көрдөхпүнэ, киһим саатын хабан ылаат, түргэн үлүгэрдик эргиллэ түстэ. Т. Сметанин
Тыаҕа сылдьан мэнээк айах муҥунан саҥарбат баҕайы. Н. Лугинов. Айаҕын саба тут кэпс. — кимиэхэ эмэ саҥарар кыаҕы биэримэ, саҥарыма; ким эмэ тугу эмэ этэрин боҕус. ☉ Не давать говорить что-л. или о чем-л., заставлять молчать
Бэйи тохтоо, эмээхсиэн, айахпын саба тутума. «ХС». Айаҕыҥ хатаарай көр бэлэһиҥ хатаарай. Айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай! — кини эрэ айахтаах, онон кини эрэ аһыырасиирэ сөп буоллаҕай (ким эрэ ордук аһыырын, хатаҕаланарын сүөргүлээн этии). ☉ Будто вырастет из его рта зеленая трава (так говорят, осуждая того, кто больше или лучше других ест лакомую пищу)
Хайа, миэхэ ордор эрэ, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай. Амма Аччыгыйа. Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай — туох эрэ кэрэхсэбиллээх сонуну истээри кэтэспит киһилэрэ саҥарбатыттан кыйаханан этии. ☉ Будто из его рта станет сыпаться золото (так говорят выведенные из терпения молчанием того, от кого ожидали услышать интересные новости). Айаҕыттан саҥата тахсыбат — кыайан саҥарбат буолар эбэтэр эрэйинэн, киһи өйдөөбөт гына саҥарар (ыарахан ыарыыттан, симиттэн, долгуйан). ☉ Говорить не может; говорит невразумительно, нечленораздельно (от тяжелой болезни, волнения, смущения)
Ааҕарыгар кэллэҕинэ — Айаҕыттан саҥата Адьас кыайан тахсыбакка, «Аа-аа», «Ыы-ыы» буола турар. Күннүк Уурастыырап. Айаҕыттан таһаарарыгар харбат — олус быдьар тыллаах. ☉ Сквернослов (букв. не подавится тем, что изрыгает). Айах адаҕата сөбүлээб. — көдьүүһэ суох иитиллээччи, бэлэм аһы сиэччи (үксүгэр былыр дьадаҥы ыалга). ☉ Лишний едок, обуза в семье, не имеющий своего, не приносящий пользу семье (в старину обычно невольная тягость в бедняцкой семье)
Сүөһүтэ-аһа суох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо кэлтэччи айах адаҕата, буолумаары, имии имитэр идэлэммит. Күннүк Уурастыырап
Айах адаҕата буолбатах, ынахтаах, торбуйахтаах киһи быһыытынан чобоотук туттар. И. Гоголев
Киһиэхэ аһыннарар айах адаҕата буолуохпун баҕарбаппын. И. Данилов. Айах аһыыта — ырыаҕа, олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, атын сорох жанрдарга кылгас киирии тыллар (хол., үҥкүү тылыгар «оһуо-оһуо оһуокай, эһиэ-эһиэ эһиэкэй», олоҥхоҕо — «былыргы дьыл мындаатыгар, урукку дьыл уорҕатыгар, ааспыт дьыл анараатыгар» эҥин диэн). ☉ Запев, зачин в осуохайе, олонхо, народной песне и некоторых других жанрах фольклора. Айах атан кэпсэт — аҕыйах тылынан (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Перебрасываться несколькими словами (обычно употр. в отриц. ф.)
Нараҕаннаах Баһыккалааҕы кытта дьиэдьиэлэригэр сылдьыспат, биир тылы айах атан кэпсэппэт буола кырылаччы өстөһөн хаалбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Манна сайылыыр буолбуттара үһүс сыла, ол тухары уол Мотуоһаны кытта биирдэ айаҕын атан кэпсэтэ илик. Болот Боотур
Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. «ХС»
Айах батар көр айах тарҕат. Икки убайа, икки эдьиийэ ыалларга айах батара таарыйа, үлэлээн аһыыллар, хам-хаадьаа кэлэн бараллар. Д. Токоосоп. Айах былдьаһар — сиэри-аһаары, алдьатаары сорунар (олоҥхоҕо абааһылары этэргэ). ☉ Стремиться разорять, опустошать (об абаасы в олонхо)
Аллараа дойду аххахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Айах көҕүрүүр — көдьүүһэ суох иитиллээччи өлөн эбэтэр баран, дьадаҥы ыалга иитимньи ахсаана аҕыйыыр. ☉ Ртом меньше (говорилось, когда уменьшалось количество иждивенцев)
Урут, санаабар, өллөҕүнэ айах көҕүрүө этэ дии саныырым, билигин аны аһыйар буолан эрэбин. П. Ойуунускай. Айах кэпсээнэ — кырдьыга-сымыйата биллибэт, суруллубатах кэпсээн; усках тыл, үһүйээн. ☉ Слухи, устные сообщения, рассказы, достоверность которых сомнительна
Оҕонньор айах кэпсээниттэн, ол-бу хоптон-сиптэн өйүгэр хаалбытын барытын эргитэ санаата. С. Курилов (тылб.)
Петя аттаан сылдьан кыламмыта, үөхсүбүтэ, «Сиэ!.. Сиэ..!» — диэбитэ үһү. Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. «ХС»
Ыраахтааҕы уолаттара, этэллэринэн буоллаҕына, олус үчүгэйэ суох дьон буолтар — ньүдьү-балайдар, содуомнаахтар үһү. Баҕар, ити айах кэпсээнэ буолуо. Х. Андерсен (тылб.)
Айах мээнэ (тыллас, саҥар) көр айахха киирбиччэ. Ааныка — мин кийиитим — Айах мээнэ тыллаһар. Күннүк Уурастыырап
Айахтан айахха бар (сырыт) көр уостан уоска. Ким эмэ уус тыллаах ырыа киһи таҥмыт ырыата төһө да уларыйдар-тэлэрийдэр, айахтан айахха баран-баран, уһугар тиийэн бар дьон ырыата буолан хаалар. Эрилик Эристиин. Айах тарҕат эргэр. — аска аҕыйах буолаары дьиэҕиттэн онно-манна бар (былыр тиийиммэт, дьадаҥы элбэх киһилээх ыалга). ☉ Уходить из дому, чтобы сэкономить на еду, не объедать семью (обычно в многодетных больших беднейших семьях)
Ордук тоһоҕолоон, аһыырдара быстан, ыһыллыбыт ыаллары, ыал устун айахтарын тарҕата барбыт дьоннору суруйталаан ылбыта. Болот Боотур. Айах үөһэ түһэр — кими эмэни кыыһыра, мөҕө-этэ көрүс. ☉ Встречать кого-л. с руганью, сразу начинать ругать, выговаривать, распекать
«Нохоо, ханна сырыттыҥ? Хайа эдьиийиҥ тугу ыытта? Таҥаһыҥ, тууһуҥ, атыҥ ханнаный?» — диэн убайдара Мэник Мэнигийээни айахтарын үөһэ түһэрбиттэр. Саха ост. II. Айахха ас — кими эмэ эҕэлээх, кыһыылаах тылларынан утары саҥаран саҥатын быс, саҥата суох ыыт. ☉ Не давать кому-л. возразить, заставить замолчать (острой, колкой репликой, находчивым ответом, возражением)
Уолаттарбын олох саҥардыбат, айахха анньа олорор. С. Никифоров
Хаарчаан хаадьылаатаҕына, кыыһырбат даҕаны, күлэн да алларастаабат, хата холку баҕайытык бэйэтин айахха анньар. Болот Боотур
△ Киһи үөйбэтэх араас ыйытыыларын үрүт-үрдүгэр биэрэн кими эмэ өмүтүннэр. ☉ Многочисленными неожиданными вопросами сбивать кого-л. с толку
Дьэ, маннааҕар араас өйдөөбөтөххүн ыйытан айахха анньыахтара турар. Амма Аччыгыйа. Айахха астар — мөккүөргэ кыайтаран, саҥата суох бар. ☉ Замолчать, будучи побежденным в споре
Лука айахха астаран дьиэ үрдүн ээр-мээр одууласта. М. Доҕордуурап
Эһиги бу олороҕут, тойотторгут, ким эмэ үрдүкү сууттартан кэллэҕинэ оччо-бачча ыал, дууһа баар буолан иһэр диигит. Онуоха тойоттор айахха астаран хааллылар. А. Сыромятникова. Айахха астарбыт курдук — эмискэ саҥаҕыттан матан (дөйбүттүү тур, олорон хаал — хол., көһүппэтэх хоруйу ылан, соһумар тыллары истэн, олус дьиктиргээн, соһуйан). ☉ Потеряв, лишившись дара речи (стоять, сидеть — напр., от неожиданного ответа, неожиданных слов, изумления, удивления)
Биһиги Ийэ дойдубутугар бу сарсыарда түөрт чааска фашистскай Германия, биллэрбэккэ, түөкүннүү саба түстэ. Айахха астарбыт курдук ким да тугу да саҥарбата. Н. Босиков
Атыыһыт ойоҕо, Аймана-кэпсэтэ олорон, Айахха астарбыт курдук, ах барда. С. Васильев
Айахха астарбыттыы көр айахха астарбыт курдук. Оҕонньор айахха астарбыттыы ах баран олордо. М. Доҕордуурап. Айахха (киһи айаҕар) баппат — 1) олус куһаҕан, быдьар (тыл, үөхсүү). ☉ Скверный, отвратительный, мерзкий (обычно о ругани)
Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай; 2) олус ыарахан, сиэри таһынан (сыана). ☉ Баснословно, неприлично (дорогая цена)
Табаарыстыба аҕыран хаалбыт арыыны, сытыйбыт эти, киһи айаҕар баппат гына сыаналаан, атыылыыр. Н. Якутскай
Айахха бэрдэр көр айахха астар. Киргиэлэй айахха бэрдэрдэ, мухмах барда. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбит курдук көр айахха астарбыт курдук. Сэргэчээн айахха бэрдэрбит курдук, саҥата суох баран олордо. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбиттии көр айахха астарбыт курдук. Мин айахха бэрдэрбиттии, ах бара түһэбин. Кини туох санааттан итинник тылы быраҕан, миигин өссө симитиннэрбитин билбэтим. КА СДьДь. Айахха киирбиччэ — тугу да толкуйдаабакка, туох көтөн түспүтүн (тыллас, саҥар). ☉ Что взбредет на ум, наобум (говорить)
Дьөгүөр айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх, сэлээрчэх аҥаардаах эрээри, дьиҥинэн, маһы тоһутар көнө урааҥхай. Күннүк Уурастыырап
Тугу да билбэт эрээри айахха киирбиччэ тыллаһаҕыт. Г. Колесов
Балатаай айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх буолан, киниттэн аҕата сэрэнэр этэ. Д. Таас. Айаххар аһаа — тугу да ордоруммакка утарынан аһаан-сиэн сырыт. ☉ Иметь минимальное обеспечение питанием (без всякого запаса). Айаххар баттаа — өрүһүспүт курдук тугу эрэ тута сиэн кэбис. ☉ С жадностью, торопливо проглатывая, съесть что-л. Ыскаап үрдүн харбыаласпытым, Кэриһэн-кэриһэн килиэби Харбаабытым Киниттэн тоһутан айахпар Баттаабытым. Т. Сметанин. Айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) — эйиэхэ кыайтарыам суоҕа, эйигинньик миигин кыайыа суоҕа (кыыһыран, суоһурҕанан, сэнээн этии). ☉ Тебе со мной не справиться, такому, как ты, не одолеть — руки коротки (говорится с угрозой и пренебрежением)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа! «ХС». Айаххар тиийэр (тиийбэт) — киһи, сүөһү аһылыгар үп-ас, от-бурдук тиийэрин-тиийбэтин туһунан этии. ☉ О достатке и недостатке продуктов питания, кормов для скота
Айахпар отум тиийбэт, онон аҕа тойонум аһынаарай диэн, аҥаарын ааттаһан кэлэн турабын. А. Софронов
«Доҕоор, эн санааҕар, бурдукпут айахпытыгар тиийиэ дуо?» — диэн ыйытта Доромоон ойоҕуттан, бурдугун астыыастыы. Күндэ. Айахха түһэр көр айах үөһэ түһэр. Айаххынан аһарыам суоҕа — үчүгэй, тот, байылыат олоххо олордуом (урут кэргэн кэпсэтэргэ этиллэр тыл олуга). ☉ Обеспечу зажиточную, сытую жизнь (старинная формула при сватовстве). Айаххын атан олор сөбүлээб. — бэлэми эрэ кэтэс, дьон, уопсастыба бэлэмигэр олорорго тардыс. ☉ Ждать готовое, привыкать к роли иждивенца (родных, общества, государства)
Үлэни сатаан тэрийбэттэн, судаарыстыбаттан ылардаах курдук, сыл аайы айахпытын атабыт. М. Доҕордуурап. Айаххын батыс эргэр. — аһыырыҥ эрэ туһугар сири-дойдуну кэрий (былыргы дьадаҥы, кумалаан туһунан). ☉ Странствовать в поисках средств к существованию, пропитания (о нищих)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйа-сыпсырыйа: — Бу хантан сылдьар киһигиний? — диэн ыйытар. — Айахпын батыһа сылдьар киһибин. Н. Якутскай. Айаххын булун — аһыыр аскын үлэлээн, бултаан булун. ☉ Находить себе пропитание, пищу (трудом, охотой)
Оҕуһум биһикки үлэлээн айахпытын булунабыт. Күндэ
Бэйэтэ бултаабыта буолан, кутуйахтаан, куобахтаан айах булунар туһунан өйүгэр оҕустаран да көрбөт быһыылаах. «ХС». Айаххын иитин — ыал, киһи буоларга сөптөөх аһы, үбү булун. ☉ Иметь пропитание, находить средства к существованию
Оҕобор таҥара үтүө үөрэҕи аһан биэрэн, айаҕын иитэр, киһиэхэ, атаҕастаппат, баттаппат, ону-маны өйдүүр киһи буолаарай диэммин ыытабын. А. Софронов
Төгүрүк тулаайахпын. Сэниэ ыалларга хамнаска үлэлээн айахпын ииттэбин. С. Никифоров
Аастантуортан, быстарыыттан Балыктаан айаҕын ииттэ кэлбит, Алаастар, аппалар быыстарыттан. Күннүк Уурастыырап. Айаххын минньит — 1) оҥоруох буола-буола оҥорбот, сүһүөҕэр туруорбат. ☉ Давать пустые обещания; трепать языком
Андаҕайдылар, айахтарын минньиттилэр, Арыгылаах чааскыларын иҥнэрдилэр. С. Васильев; 2) туох эмэ минньигэһи, күндүнү кыратык амсайан сиэ. ☉ Пробовать что-л. понемногу, есть что-л. вкусное (очень немного)
Ааттаахтык буспутун, Амтаннааҕын, бөдөҥүн Амсайыан кэриэтэ Айаҕын минньиттэ. П. Дмитриев; 3) туолар кыаҕа суох баҕа туһунан кэпсээн, санааҕын аралдьыт, баҕаҕын толорбут курдук санан. ☉ Довольствоваться разговорами о каких-л. несбыточных мечтах, желаниях
«Кимнээхтэр күүтэллэр?» — диэтэргин, Кичэһэ барбакка эрэммин, Айахпын минньитэ таарыйа, Аһары бэртэрин ааттыам мин. Күннүк Уурастыырап. Айаххын хамсат — бэрт кыратык, дуомугар эрэ аһаа; кыраны сэмсэ сии түс, үссэн. ☉ Поесть что-л. только для виду; поесть немного, заморить червячка
Ылдьаа букатын кэмниэ кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай
«Бэйэ эрэ, бачча бултаан бараммыт тоҕо айахпытын хамнаппаппыт», — диэт, ойон туран, тайах атаҕын тобугун сыатын быһан, миэхэҕэ биэрдэ. Р. Кулаковскай
«Эт буһуор диэри ыалдьыттар, таах олоруохтааҕар, айаххытын хамсатыҥ», — хаһаайын ойоҕо силиилээх чоҥкулары аҕалан уунна. «ХС». Айаххын харан — бэйэтэ аһыырын-сиирин умнубат; бэйэтин хааччынар, бэйэтэ аһыырын булуна сылдьар. ☉ Не забывать обеспечивать себя пропитанием; склонный, способный в любых обстоятельствах обеспечить себя питанием
Айылҕа оҕото [тииҥ] айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
Айаххыттан ыллар көр тылгыттан ыллар. «Аны Лоҥкууда күөлүн оннун хоруонай дойду курдук оттууруҥ уурайда», — диэн суустаан, айахпыттан ыллара сырыттым. М. Доҕордуурап
Алҕас эппит табаарыһын Айаҕыттан хабан ылар. Күннүк Уураастыырап. Айаххытынан үллэстиҥ көр уоскутунан үллэстиҥ. Кимиэхэ туох сонун ас кэлэрин айахпытынан үллэстэр идэлээхпит. С. Никифоров. Алдьархай айаҕа — алдьархай төрдө, мүлчүрүйбэт алдьархай. ☉ Беда (неизбежная, неминуемая)
Анна биллибэт алдьархай Атан турар айаҕар Уган биэрбит буруйун Муҥатыйа билинэн Ыраас сүрэҕин аста, Ытыы-ытыы ааттаста. И. Чаҕылҕан. Алтан чуораан айахпынан поэт. — дорҕоонноох чуор куоласпынан (ырыаны, хоһоону айыы, ыллааһын туһунан киэргэтэр кубулуйбат эпитет). ☉ Звонким, чистым голосом (слагать песни, петь гимны — постоянный нар.-поэтический украшающий эпитет)
Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан, Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Артыалым дьоллоох күнүн Алтан чуораан айахпынан Айхаллаары гынным. И. Чаҕылҕан. Арыы айах (сыа сыҥаах) — тот, байылыат олоххо олорор киһини оонньоон хоһуйан этии. ☉ Масленый рот, жирный подбородок (так в шутку говорят о человеке, живущем сытой, зажиточной жизнью)
Орто уол сиппитин сиэн, туппутун туһанан, харбаабытын харанан — сыа сыҥаах, арыы айах буолбут. Саха ост. II. Аһаҕас айах көр айаҕа аһаҕас. Балык айах — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Совершенно беззубый человек
Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
Үгүспүт тииһэ суох балык айах буолан ньамаһа сылдьабыт. «Чолбон». Буор айах үөхс. — 1) олус моҕус, маҥалайа туолбат. ☉ Ненасытная утроба, обжора; 2) уоран аһыыр идэлээх, уоруйах. ☉ Вор, мошенник. Бэлэм айах — кэпсииргэ-ипсииргэ, тута хардарарга бэлэм киһи. ☉ Словоохотливый, находчивый в ответах (соотв. за словом в карман не полезет)
«Даайыс дьэ буолан турда дии. Үлэлии кэлбиппит. Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
«Киэсээ, бэҕэһээ биһиэхэ Аана Уйбаанабына кэлэ сырытта. Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан. Кураанах айаҕынан кэпс. — аҥаардас тылынан, көннөрү кэпсэтиинэн (туох да бэрсиитэ-ылсыыта, кэһиитэ-манньата суох). ☉ Одними разговорами, увещеваниями (стараться добиваться чего-л. без каких-л. действий, подарков — вопреки обычаю, как это было, напр., раньше при сватовстве)
Хайдах кураанах айахпытынан баран көрдүөхпүтүй [кыыһы], туохтаах-эмэлээх киһи сатанар суола буолбат этэ дуо? А. Софронов. Куһаҕан айах кэпс. — куһаҕан, татым ас-үөл; аччыктааһын. ☉ Голод, недоедание, недостаток питания
Манна ыар үлэни, куһаҕан айаҕы тулуйбакка, күннэтэ аайы уонунан киһи өлөр. Н. Якутскай
Муннунан да айаҕынан да тыыммат көр мурун. Томмот аргыһын диэки көрдө. Чомпооһоп муннунан да, айаҕынан да тыыммат курдук. Софр. Данилов
Муннунан да, айаҕынан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, ийэлэрэ муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Оҥой айах түөлбэ — сорох инники тиистэрэ суох киһи. ☉ Тот, у кого нет некоторых передних зубов
Саа айаҕар (уоһугар) туруор көр саа. Ыт, эн биһигини саа айаҕар туруорар этиҥ. Биһиги эйигин тыыннаахтыы умайа турар уокка уматан өлөрүөхпүт. Күндэ
[Михаил:] Сибилигин саа уоһугар да турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах. С. Ефремов
Сүрэҕэ айаҕар таҕыста көр сүрэх. Арай доҕоор! Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Ылдьаа бу тириппитэ, сүрэҕэ айаҕар тахсыбыта, уҥуох уҥуохтара босхо барбыттара сүрүккэтин. Н. Заболоцкай
Аттар туйахтарын тыаһа иһилиннэ. Маппыр сүрэҕэ айаҕар таҕыста. Л. Попов. Уот айах — олус сытыы тыллаах-өстөөх; үчүгэй араатар. ☉ Острослов; искусный оратор
Пуд Иванович Дайбыров, урут араатарынан соччо биллибэт оҕонньор, тоҕо эрэ бүгүн саамай кэнники тыл этэ таҕыста. Дьэ уот айах киһи эбит. Кустук
Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн, умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
[Антон — Адаҕа:] Уот айах. Хайа уол эрэйдээх эйиэхэ түбэһэн сордонор. А. Федоров. Үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түс көр үөдэн. «Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?!» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Үчүгэй айах кэпс. — баай-тот, талбыт аһылык; баайтот талбыт аһылыкка олоруу. ☉ Разнообразное и обильное питание. Хаан айах үөхс. — иҥсэлээх, соллоҥноох, сиэмэх; хаанымсах. ☉ Кровожадный, кровью испачканный (образ страшного чудовища, вампира)
Хаан өстөөх тойоппут, Хаан айах моҕойбут, Артыалбыт ааныгар, Айаммыт суолугар Туорайдыаҥ — мэлиллиэҥ! Туормастыаҥ — мэһиллиэҥ! П. Ойуунускай
«Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии, хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап
◊ Аат айаҕа көр аат II. Абааһы айаҕа миф. — Аллараа дойду сиэмэхтэрэ; кутталлаах, сиэмэх удьуордара. ☉ Злые духи Нижнего мира, готовые пожирать, разорять; смертельная опасность
Ол аайы аймахтарын, күн улуустарын тоҕо абааһы айаҕар симэн биэрээри гынныгыт? Ньургун Боотур
Муҥ сатаатар оҕолорбун таҥара көмүскээбэккэ абааһылар айахтарыгар умса анньан биэрдэ. М. Доҕордуурап. Айах дорҕооно тыл үөр. — хос тыл мурун көҥдөйүн бүөлээн, салгын бүтүннүүтэ айах иһинэн тахсыытыттан үөскүүр дорҕоон (хол., аһаҕастартан — а, э, ы, и; бүтэйдэртэн — т, д, нь, дь, к, г, уо. д. а.). ☉ Ротовой звук (напр., гласные — а, э, ы, и; согласные — т, д, нь, дь, к, г и др.). Өлүү айаҕа — 1) миф. Аллараа дойдуга киирэр аан, суол. ☉ Вход в Нижний мир, в преисподнюю; 2) өлөр-тиллэр икки ардынан турук; өлө сыһыы, өлөр куттала. ☉ Состояние между жизнью и смертью; угроза смерти
Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Бу төрөппүт оҕотун өлүү айаҕар таҥнары анньан биэрэр диэн киһи баар буоллаҕа — ама да бу сир ийэ айыыны, батталы уйан турарын иннигэр. Н. Неустроев
Мин кинини өлөр өлүү айаҕыттан соһон таһаарбыппын эрэ билэбин. И. Гоголев. Үтүгэн айаҕа миф. — Аллараа дойду, өлүү аана, суола. ☉ Преисподняя
Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанан түстэ, Тоҕус суор маҥаас тумулу Тобулу тардан ылла. П. Ойуунускай
Үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанна, Үөдэн бүүрүгэ Төлө тардылынна! Нор. ырыаһ. Үтүлүк айаҕа көр үтүлүк уоһа
Эһэ тыһа үтүлүгүн айаҕынан таһаарбыт, уҥа илиитигэр тутан турар үс утахтаах өрүү кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
II
аат. Кымыһы иһэргэ аналлаах улахан чороон («й» мурун дорҕ.). ☉ Большой кубок (чорон) для кумыса (вмещал до одного –полутора ведер)
Түҥүр-ходоҕой Үмүөрүһэн кэлэннэр, Улахан айаҕы тутаннар, Аал уот алгыһын алҕаан, Уруу сиэрин толороннор Үс күөдьүйбүт түптэҕэ Үстүү төгүл төхтүрүйэн Кутан сырылаттылар. С. Зверев
♦ Айах тут (туттар) үрд. — ытыктабыллаах ыалдьыты аан бастаан көрсүүгэ күндүлээ-маанылаа (ытык ыалдьыкка кымыстаах айах туттараллара). ☉ Угощать, потчевать кого-л. (особо почитаемым гостям преподносили кубок с кумысом)
Айыы аймаҕар айах туппут Арыылаах кымыс тобоҕун Аан маҥнай Ааттаах кырдьаҕаска Аҕалан баран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быыпсай ойоҕо:] О, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэктэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Муҥха түһүөн иннинэ ытык мас аттыгар уот оттон, кулуба бэйэтинэн эбэтин иччитигэр испииринэн айах тутта. И. Гоголев. Айах үрдүн охтор — ыһыахха бастакы бочуоттаах айаҕы иһэн кымыс иһиитин, көрүнары саҕалаа. ☉ Первым отпить из почетного кумысного кубка и тем начать кумысопитие и общее торжество на Ысыахе (якутском национальном празднике)
«Аар тойон аҕабыт, Айах үрдүн охтор», — диэн Ааттаһан туран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан аҕа (ыһыахха бастакы кымыстаах айаҕы кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньорго бастатан туттараллар). ☉ Старше кого-л. ненамного (букв. старше настолько, что может получить кумысный кубок — первый почетный кубок из всех собравшихся на празднике получает самый старший, если он старше хотя бы на день).
◊ Кэриэн айах — 1) сытыары саастаах иэҕэн оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название сосудов для кумыса, изготовленных из гнутого материала так, что его волокна направлены горизонтально
Кэчигирэс ойуулаах Кэриэн айаҕы Кэскиллээн кэккэлэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) түһүлгэ улахан айаҕа (түһүлгэ дьоно кымыһы кэриһэн иһэр улахан мас иһиттэрэ). ☉ Круговая кумысная чаша (деревянный сосуд вместимостью до 16 л)
Кэриэн айах буоламмын Кэрэ дьоммун кытары Симэх оһуор сыһыыга Сэргэстэһэн киириэҕим. П. Тулааһынап. Сатыы айах — аллараа өттүнэн ньолбуһах тутаахтаах кыра мас иһит (тутааҕар сылгы сиэлэ баайыллар). ☉ Малый деревянный кубок с овальной рукояткой внизу, к которой привязывали пучки конской гривы. Сиэллээх айах — ойоҕосторунан сиэл сүүмэхтэрэ баайыллыбыт, үс атахтаах улахан кымыс иһитэ. ☉ Большой деревянный кубок на трех ножках с пучками гривы по бокам
Албан үтүө күннэрбит буоллулар, Аар баҕаҕы астыбыт, Алтан чэчири туруордубут, Сиэллээх айаҕы бэлэмнээтибит. Саха нар. ыр. III. Баара ойуулаах матааччах бааралаата, Ымыйа ыҥырыс Сиэллээх айах сиэттистэ! Саха нар.ыр. I. Тойон айах — кымыһы иһэргэ аналлаах саамай улахан мас иһит. ☉ Самый большой кубок для кумыса
Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы Тоҕус томторҕолоох Тойон айахха кутаннар, Көйү саамал кымыһынан — Айах үрдэ диэн айхаллаатылар. П. Ойуунускай. Уһаа айах — туруору саастаах гына оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название деревянных сосудов для кумыса с вертикальным положением волокон
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс бохтоолоох Үрүҥ илгэлээх Уһаа айахтан Уруйдаах тускуттан Туруйалаан туран эрэ [Айыыһыт биэ уулаата]. П. Ойуунускай. Чороон айах — биир атахтаах сүүнэ улахан, суон хатыҥы хаһан оҥоһуллубут чороон. ☉ Большой одноногий сосуд для кумыса, вырезанный из толстой березы и вмещающий от 8 до 32 л жидкости
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Эллэй Боотур кэлиэҕэ Чороон айах тутуурдаах. С. Данилов
ср. тюрк. айак, монг. аяга ‘кубок’

туохт.
1. Туох эмэ иһиттэн таһыгар бар, тас өттүгэр уларый. ☉ Выходить из чего-л., покидать пределы чего-л.. Дьиэттэн таһырдьа таҕыс. Хостон таҕыс. Олбуортан таҕыс. Ууттан таҕыс
□ Сөмөлүөттэн тахсыбыт эдэр киһи аатын истэн эргиллэ түстэ. И. Данилов
Тыаҕа киирэрбин кытта ойуур иһиттэн бөрө ыстанан таҕыста. Т. Сметанин
Биирдэ эмэтэ өһөн эрэр уот кыыма үөлэс устун өрө ойон тахсар. «Чолбон»
2. Алын, сүүр; чаалыйан көстөн кэл (хол., хаан, көлөһүн, сир анныттан уу). ☉ Выступить, появиться, проступить (напр., о крови из раны, поте, воде из-под земли)
Ардахтаахха, баһаалыста, Аллан тахсар бадараана. Күннүк Уурастыырап
Киһи эрэ буоллар харыаһынным — Сүрэҕим ньүөлүйдэ, Хаһан да тахсыбатах Хараҕым уута халыйан кэллэ. С. Зверев
Бурхалей өйдөөн көрбүтэ, Ахмет уҥа атаҕынааҕы хаатыҥка бүтэй хаан өтөн тахсыбыт. Эрилик Эристиин
3. Күөл, өрүс үөһүттэн кытылга бар; сыһыыттан, алаастан тыатыгар бар, тыаҕа киир. ☉ С середины водоёма выходить на берег; с поляны, аласа отправляться в лес, заходить в лес
Тыаҕа таҕыстахха Тыас-уус суох, Толооҥҥо киирдэххэ Тойук-дорҕоон суох. А. Софронов
[Чүөчээски суруктары] сулбу тардан ылан, тыаҕа тахсан аахта. Суорун Омоллоон
[Долгуннар] Дьиэрэҥкэйдии сырсаллар Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ туораан (хол., күөлү, өрүһү, сыһыыны эҥини), уҥуоргу өттүгэр баар буол. ☉ Переходить, переезжать, переправляться через что-л.; оказаться на другой стороне чего-л. (напр., реки, озёра, поляны)
Аанчык, муус чараас да буоллар, бүгүн үрэх уҥуор тахсарга сананна. Т. Сметанин
Чүөчээски маныаха кыһаммата, хата Түргэнин ыҥыра-ыҥыра, далаһа устун тахсан истэ. Суорун Омоллоон
Биэрэккэ дылы хайа тэбэн тахсар муус дьирбиитэ көһүннэ. Т. Сметанин
Наахаралар толоон уҥуор тахсан, …… кэннилэрин хайыһан көөртөрө, умайбыт дьиэ таһыгар дьон хаһыытыы-хаһыытыы, адаарыҥнаһа тураллар эбит. Эрилик Эристиин
4. Тугу эмэ супту, дьөлө көтөн аас (хол., буулдьа туһунан); иһиттэн хамсаан чорбойон таҕыс (хол., тоһоҕо). ☉ Проходить сквозь что-л.; торчать с другой стороны, выйти на другую сторону чего-л. (напр., о гвоздях)
Буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан уонна уҥа эмиийин кэрэтин аттынан тахсыбыт. Н. Якутскай
Иэччэх тоһоҕото тахсарын киһи барыта билэр. Н. Лугинов
5. Үөс, киин сиртэн кытыы сиргэ бар. ☉ Отправляться из центра на периферию, из оживлённого места в глубинку
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Эн ийэҕин кытта чомбааччы тыаҕа тахсан Егор Егоровичтаахха олорунан кэбис. С. Ефремов
Киэһэ кэлэн хоноот, сарсыарда нэһилиэккэ тахсар буоллум. Н. Заболоцкай
△ Дьиэттэн-уоттан, олох сиртэн тэйиччи эбэтэр ыраах быстах кэмҥэ бар (хол., бултуу үрэххэ, тыаҕа). ☉ Временно отлучиться от постоянного места жительства, дома, семьи (обычно на охоту в глухое место, в тайгу)
Саҥа саҕынньах кэттилэр Үрэххэ тахсар булчуттар. Эллэй
Күһүөрү соҕус иккиэ буолан Силээннээх үрэҕэр тайахтыы таҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыра уолаттара сыл аайы Илин үрэххэ бултуу тахсаллар. Эрилик Эристиин
Кини дьонугар таарыйбакка эрэ пиэрмэтигэр таҕыста. А. Фёдоров
6. Хантан эрэ кэлэн (хол., муораттан, уу түгэҕиттэн, күөлтэн) баар буол, хойдон кэл (хол., балык). ☉ Появляться в большом количестве (из глубин моря, озёр — о рыбе)
Балык аанньа тахсымына, таһаҕас тиэйиллиминэ Усуйаана, Аллайыаха олохтоохторо сутаабыттара үһү. И. Федосеев
Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.)
7. Үүнэн сиртэн-буортан бык; өрө үүнэн силигилээ. ☉ Показаться из-под земли, прорасти (о растениях); высоко вытянуться, пойти в рост
Күөх от өссө тахса илик. Суорун Омоллоон
Үрүҥ түнэ сонноох уолан киһи кинилэртэн чугас, хойуутук симэ үүнэн тахсыбыт сиһик төрдүгэр саһан, дьоннор хас хамсыылларын ааҕа одуулуу сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
8. Киһи, сүөһү этигэр улаатан болчойон көһүн (хол., кутургуйа). ☉ Появиться, вскочить (напр., о фурункуле); выступать, выдаваться (напр., о развитых частях тела). Искэн тахсыбыт. Кутургуйа тахсыбыт
□ Чэчэгэйдэрин тымырдара көппөрүһэн таҕыстылар. А. Фёдоров
Кутургуйаны ыкпатахха иккиһин тахсар диэн саха өһүн хоһооно баар. Т. Сметанин
Куппут курдук толору быччыҥнардаах, тилэри тэбэн тахсыбыт өттүктээх, …… сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
9. Аллараттан үөһэ, үрдүккэ ытын, өрө бар (хол., хайаҕа, сыырга). ☉ Подниматься, карабкаться снизу вверх, на высоту, возвышенность
Аҕаа, мин хайаҕа тахса сырыттым ээ. Н. Неустроев
Эһэ [тииккэ] тахсан истэ, адьас чугаһаата, сотору мутук быыһынан сирэйэ мырбас гына түстэ. Суорун Омоллоон
Көмүс былыт кытыытыгар Эмискэ сындыыс уотунуу сырбайан халлааҥҥа аракыата мүччү ойон таҕыста. М. Доҕордуурап
10. Саҕахтан быган сырдат эбэтэр халлааҥҥа көһүн (күн, ый, сулус, былыт туһунан). ☉ Показаться из-за горизонта, над горизонтом, взойти, появиться на небе (о небесных светилах, облаках)
Үрүҥ былыт өрүкүтэн үөмэлэһэн таҕыста, халлаан оройугар хара былыт ханыылаһан барда, хоҥор былыт куорхайан таҕыста да, дьэ сүрдээх сүүнэ улахан тыал буолла. Ньургун Боотур
Илинтэн тыал турдаҕына Уулаах былыт тахсыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Халлааҥҥа сулустар бычыгыраан таҕыстылар. Н. Габышев
11. Этилин, дьоҥҥо иһилин (тыл, саҥа туһунан). ☉ Быть произнесённым, вырваться из уст (о словах, речах)
Киһи айаҕыттан тахсыбыт буолан баран, иһиллибэт буолбат (өс ном.). Кэнники билтим: Атаһым, ыалым Арамаан ааһан, Арыычча тахсар «Айыкка…» диирбин Аһына истэн, Алаһа дьиэбэр Аҕалбыт этэ. Эллэй
Бу тылы тэрийээччилэр бэрт ыраах атын куораттарга баар этилэр, оттон бу хаһаарыма иһигэр ол Абдуркулла айаҕыттан тахсыбыта. Эрилик Эристиин
12. Тыырылын, үктэн; хайа эмэ диэки салаллан бар (суол туһунан). ☉ Быть проложенным, протоптанным; выходить, поворачивать в какую-л. сторону (о путях, дорогах). Хопто кыыл дэбдиргэлээх, Хоптоох-дьиптээх, Хомуһун илбистээх Кураанах улуу Куктуй хотун [аартык] Куукунаан-куохсуйан тахсыбыт эбит… П. Ойуунускай
Хайдах эрэ элбэх суол тахсыбатар диэбиттии, кэнники киһи инникитин суолугар биир олук үктэнэн барбыт [кыраныыссаны кэһээччилэр тустарынан]. Н. Якутскай
Баран истэххитинэ биир суол уҥа тахсыа, ону батыһымаҥ, хаҥас суолу батыҥ. Күндэ
Ханан да суол тахсыбатах, Хаарбыт ньуура алдьамматах. И. Петров
13. Саҕалаа, турун эбэтэр тохтобул, сынньалаҥ кэнниттэн салҕаа (үлэҕэ турунуу, үлэлээһин туһунан). ☉ Приступать к работе, возобновлять её после перерыва, выходить на работу. Үлэҕэ таҕыс. Дьуһуурустубаҕа таҕыс
□ Типография оробуочайдара тахсыбатылар — хаһыат мэлийдэ. Амма Аччыгыйа
Бэчээт үлэһиттэрэ собостуопкалаан үлэҕэ тахсыбакка сыппыттара. Онуоха эбии иккис пехотнай рота саллааттара, эмиэ собостуопкалаан, харабылга тахсыбатахтара үс хоммута. Эрилик Эристиин
14. Хааттан, сүрүнтэн таһымнаан таһынан бар, атын эйгэҕэ тарҕан. ☉ Нарушать обычную меру, границу; переполняться, переливаться через край. Өрүс уута ходуһаҕа тахсыбыт
□ Садырыын да чалбаҕа Сайдан тахсыбыта Салаҥ буолар да эбит. А. Софронов
Үрэххэ киирдэҕиҥ аайытын Халаан уу халыйан тахсыаҕа. Баал Хабырыыс
△ Ылыллыбыт кээмэйтэн, халыыптан туораа. ☉ Выходить за рамки принятого
Эмиэ сынаарый халыыбыттан таҕыстыбыт. А. Данилов
15. Туох эмэ сабыыттан ыраастан, көстөр буол, көстөн кэл. ☉ Освобождаться от какого-л. покрова, обнажаться, становиться видимым
Хаар уулла, Харалдьыт таҕыста. П. Тобуруокап
Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Күннүк Уурастыырап
16. Атыыга киир, атыылыырга ананан дьон көрүүтүгэр баар буол (табаар туһунан). ☉ Быть выставленным на массовую продажу. Маҕаһыыҥҥа табаар бөҕө тахсыбыт. Ырыынакка саҥа хортуоппуй тахсыбыт
□ Оччотооҕуга суолиис куһаҕан буолан, эт итиэннэ үүт атыыга кыайан тахсыбат буолара
А. Яковлев. Атыы-тутуу аһыллан, Саа, чаһы, патефон Салаҥ элбэх тахсыбыт, Араас талба тарҕаммыт. С. Васильев
△ Оҥоһуллан, бэлэмнэнэн, уопсай билиигэ тарҕаа. ☉ Быть изданным, опубликованным; увидеть свет. Хаһыат тахсыбыт. Суруйааччы саҥа кинигэтэ тахсыбыт. Президент ыйааҕа тахсыбыт
□ Мойот Якутскайга тахсар литературнай сурунааллар саҥа нүөмэрдэрин көрүтэлии олордо. Т. Сметанин
17. Туох эмэ кубулуйуутуттан үөдүй, оҥоһулун. ☉ Появиться, получиться в результате каких-л. действий. Сүөгэйтэн арыы тахсар. Биэ үүтүттэн үчүгэй кымыс тахсар
□ Үгүс буолан, тыаны, сири солоотоххо, төһө кэмнээх төһө киэҥ килэмэн солооһуннар тахсыа этилэр
Онтон хайдах курдук быйаҥ тахсыа этэй?! Күндэ
△ Үөдүйэн көһүн, туспа көстүү буол. ☉ Изменить своё состояние под влиянием внешних факторов, преобразоваться. Чалбах тахсыбыт. Ырбыы тахсыбыт
□ Алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Улаатан, ситэн туох эрэ буол. ☉ Превратиться в кого-л. (со временем — напр., вырасти сильным, мужественным)
Эн Хабырыыскыттан үчүгэй киһи тахсыах оҕото. Н. Якутскай
Үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһык дии саныыр иччитэ. С. Никифоров
Киниттэн эмиэ Идилбэй уонна Ээрбэчикээн курдук киһи тахсыахтааҕа. С. Курилов (тылб.)
18. Хаайыыттан, буруйтан босхолон, көҥүлгэ бар. ☉ Освободиться из мест заключения, выйти на свободу
Күлүгээннээн уон биэс сууккаҕа киирэн тахсыбыт киһи курдуккун. Далан
Эн быыһанан таҕыстаххына, иккиэн бииргэ сылдьыахпыт. С. Ефремов
Хаайыылаахтар көҥүлгэ тахсаллар. И. Бочкарёв
19. Эргэ бар, кэргэннэн. ☉ Выходить замуж
Байбааскы ыйыппыта эбитэ буоллар …… тоҕо тахсыбат буолуой? П. Ойуунускай. Эргэ тахсыбытым да иһин, ээ, оттон тахсан олордоҕум ээ… Күндэ
20. Табыллан бар, көхтөн. ☉ Удаваться, спориться, ладиться. Кэпсэтиилэрэ таҕыста
□ Таптыыр үлэҥ таҕыстар эрэ тохтуоххун баҕарбаккын. Амма Аччыгыйа
Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат. С. Данилов
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. П. Филиппов
21. Эмискэ үөскээ, буолан хаал. ☉ Случаться, возникать, происходить (вдруг, внезапно)
Ячейкаҕа мунньахха, Ньаргыар, мөккүөр тахсарын, …… Хайдах туойбат буолуомуй? Күннүк Уурастыырап
Муҥха балыгын түҥэттиигэ улахан этиһии тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Хата улахан саахал тахсыбатах этэ. Н. Якутскай
22. Ырытыы, ырыҥалааһын түмүгэр көһүн, билин. ☉ Определяться, выясняться, устанавливаться в результате разбора, разбирательства
Учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү ээ. Амма Аччыгыйа
[Дьэкиим:] Кырдьыгым тахсыа диэн эрэммэккэ олоробун, доҕоор. А. Софронов
Баайдар бас билэр сирдэригэр дьиҥнээх мээрэйи ыытар буоллар, аҥаарынан эбиллэн тахсыа этэ. М. Доҕордуурап
△ Кэлин билин, көбөн-күөрэйэн кэл. ☉ Обнаруживаться с течением времени, по истечении каких-л. сроков
Утумнаах үлэттэн эрэ биһиги, учууталлар, үлэбитигэр туох эмэ түмүк тахсар. Далан. Быыбар тигиллибит дьыалаларын көннөртүү имэрийтэлээн баран, иннибэр нэлэччи ууран кэбистэ. «Бу киллэрдим дьэ… Хайдах көрөн тахсар?» Амма Аччыгыйа
Утуйар саҕана эрэ …… сап иҥиирдиин-баҕастыын орону көбүтүүгэ бэриинэ анныттан таҕыста. Н. Заболоцкай
23. Туохха эмэ кыттаргыттан тохтоо, уурай. ☉ Прекращать своё участие в чём-л., выходить из какой-л. деятельности. Хамыыһыйа састаабыттан таҕыс. Көмүһү сууйар артыалтан таҕыс
□ Икки уол аҕата буоламмын мэниктиир сааспыттан таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
[Сырбай:] Холкуостан тахса-тахсаҕын солуута суох чалыгырыыгын. Амма Аччыгыйа
24. Сөпкө быһаарылын, сөпкө суоттан (хол., ахсаан эппиэтин таһаар); төһө эрэ буол (хол., сыыппаранан, чыыһыланан). ☉ Выходить, получаться (напр., о решении задачи), иметь какой-л. результат (обычно в числовом выражении). Суотум [эппиэтэ] таҕыста
□ [Байбал:] Дьэ, таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
[Онтоон:] Арыыбытыттан төһө тахсара буолла, үс буут тахсыа дуо? [Ыстапааһа:] Ким билэр, үс буут тахсаа ини. Күндэ
Ахсаанын үс ньыманан суоттаан көрбүтэ тахсыбатаҕа. Н. Лугинов
25. Туох эмэ туһалаах (туһата суох) буол, туһата аҕал. ☉ Быть полезным (бесполезным), приносить пользу. Мантан туһа тахсыа суох
□ Кырдьыга да, наар аллара төкүнүйэ сыппыттан туох туһа тахсыа этэй. Н. Заболоцкай
26. Тохтоо, аас, уурай (хол., тумууну, сылааны этэргэ). ☉ Прекращаться, проходить (напр., о насморке, усталости). Сылаам таҕыста. Тумуута тахсыбыт
□ Дьыбар өссө тахса илик. Эллэй
Аҕам ыттарын тохтотон, биһигини тоҥмуккут таҕыстын диэн тиэрмэстэн сылаас чэй иһэртэ уонна сырса оонньооҥ диэн соруйда. С. Тумат
27. Тугу эмэ аһара бар, аһара түс (үксүгэр сыыппараны, чыыһыланы этэргэ). ☉ Перевалить за какой-л. предел (напр., о возрасте); преодолеть (напр., какое-л. расстояние)
Сидор сүүрбэччэтиттэн эрэ тахсыбыт эдэр уол этэ. Н. Якутскай
Маннык сирдээх-уоттаах сиринэн айаннаатаххына, күҥҥэ муҥутаан түөрт-биэс көһү таҕыстаххына баһыыба. Нэртэ
Кыталыктаах Сэмэн сааһырбыт, түөрт уончатыттан тахсыбыт. А. Сыромятникова
28. көсп. Үрдүк көрдөрүүнү ситис; үүнэн ис (үлэҕэ, дуоһунаска). ☉ Достигать высоких показателей; расти (в работе, на службе)
Бэл мин, саха оҕонньоро, удаарынньыкка таҕыстым. Суорун Омоллоон
Ааспыт сылтан ыла курааны утары охсуһууга оройуоҥҥа бастаан таҕыстыгыт. М. Доҕордуурап
[Иван Иванович:] Хамнаһыҥ үчүгэй. Үрдүк үлэҕэ таҕыстаххына, хамнаһыҥ өссө үрдүө. С. Ефремов
29. -ан сыһыат туохтууру кытта ханнык эмэ түмүктээх хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает результат действия (обычно неожиданный)
Оксии, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Дьэ мааны уусун буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Сеня [эксээмэҥҥэ] эстэн таҕыста. Н. Лугинов
30. -ан сыһыат туохтууру кытта уһуннук эбэтэр мэлдьи буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает длительность или постоянство действия
Хараанай эмээхсин хотонуттан таҕыста да, саҥата суох сытан тахсар. И. Гоголев
Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
[Маайыс:] Олоро түс, аҕаа, сөрүүкээ. Бачча куйааска күнү быһа сүүрэн тахсаҕын. С. Ефремов
31. -ан сыһыат туохтууру кытта эмискэ буолар эбэтэр ураты тэтимнээхтик, күүскэ буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает неожиданное проявление действия или оттенок особой интенсивности действия
Үс хаамыыттан итэҕэһи кылыйар киһи суох буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Тугу да билэ илик Туҥуй оҕо буолан, Өһөс санаата Өһөхтөөх хааныгар Өрө үллэн таҕыста. П. Ойуунускай
Мин ыксаатым, мунньаҕым үөрэҕи пропагандалыырын оннугар түҥнэри эргийэн тахсаары гынна. Н. Лугинов
Халлаан, эчи, ырааһын, сырдыгын, дьон, эчи, чиэһинэйдэрин, эйэҕэстэрин диирим. Онтум баара барыта биирдэ тиэрэ эргийэн тахсыбыта. Г. Колесов
♦ Ас тахсыа <суоҕа> көр ас III
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах — обургулар хам буолуохтара баараа. Софр. Данилов
Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Фёдоров
Дууһата таҕыста көр дууһа. Былыр аҕам бокуонньук: «Тукаам, бу дойдуга олорбутум түннүгүнэн тураах көтөн ааспытынааҕар түргэн эбит», — диэхтээн баран, дууһата тахсыбыта. А. Софронов
Дьэ, оттон дууһам тахса илигинэ, бу кэбилээбиккитин иэстэһэн арахсыам буолуо. П. Ойуунускай
Сибилигин дууһата тахсыбыт киһиэхэ луохтуурдар ыспыраапка биэрбэт үгэстээхтэр. М. Доҕордуурап. Дьахтартан тахсыбыт — дьахтары хоонньоһор кыаҕын сүтэрбит (кырдьаҕас киһини хаадьылаан этии). ☉ Он потерял способность иметь связь с женщиной (говорится о стариках с иронией). Дьахтартан тахсыбыт, тылыгар киирбит (өс ном.). Идэтэ тахсыбыт — туохха эрэ ураты дьоҕурдаах, талааннаах эбэтэр баартаах. ☉ Имеющий особую способность, талант в чём-л.; особо удачливый в чём-л.
Көтөрүгэр буоллаҕына идэтэ тахсыбыт суола. В. Яковлев. Илиитэ-атаҕа тахсыбат — туохха эрэ (үксүгэр үлэҕэ) үөрэнэн биэрбэт. ☉ Не может привыкнуть (напр., к работе)
Света онуһу бүтэрэн кэлбитэ сылтан эрэ орпута. Үлэҕэ илиитэатаҕа тахса илигэ. С. Федотов
◊ Архыыпка таҕыс кэпс. — үлэттэн, актыыбынай олохтон тэй. ☉ соотв. выходить в отставку
Бойобуой саллаат хаһан да архыыпка тахсар бырааба суох. Софр. Данилов
Баһыттан тахсыбат көр өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат. Арамаан билиҥҥи кэпсэтиитэ баһыттан тахсыбата. Амма Аччыгыйа
Дьыл таҕыс көр дьыл. Арыычча дьыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьон-сэргэ сэргэхсийбит. «ХС»
Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV. Сүөдэрдээх күһүҥҥү күн кылайа киириитэ, көхсүлэрин иһиттэн саҥалара тахсыбат буола өлө сылайан, аччыктаан Киллэм дэриэбинэтигэр тиийэллэр. Н. Якутскай
[Сэмэн] саҥата иһиттэн тахсыбат. Н. Лугинов. Кулаакка таҕыс эргэр. — кулаак буол, куоласкыттан, баайгыттан мат. ☉ Быть раскулаченным (лишиться земли, средств производства)
Өндөрөй оҕонньордооҕор буолуох дьоннор кулаакка тахсан, куоластара быстан кумаланан эрэллэр. П. Ойуунускай
Кинитээҕэр буолуох кулаакка тахсыах дьон кулаакка тахса иликтэр. П. Ойуунускай. (Ким, туох эрэ) күнэ тах- сар — үтүө, дьоллоох кэм кэлэр; ким эмэ үтүө кэмҥэ тиийэр. ☉ соотв. и на нашей улице праздник (наступил)
Ийэ дойду ньуура тупсан, Тупсан уйгу буолла, Норуот киирбэт күнэ тахсан, Тахсан дьолу булла. Күннүк Уурастыырап
«Эрэниҥ, итэҕэйиҥ: биһиги дьолбут күнэ тахсыаҕа, хайаан да тахсыаҕа», — диэн өрө көтөҕүллүүлээхтик эппитэ. И. Федосеев
Күнэ тахсар көр күн. Кини [ийэлэрин] күнэ кыра уолуттан тахсар. Нор. ост. Төрөппүттэрбит уолаттарын оннугар ити уол төрөөн, күннэрэ киниттэн тахсыбыт. Р. Баҕатаайыскай
Эрэ буоллаҕына көнө, былыргылыы сытыары сымнаҕас киһи, күнэ киниттэн (кэрэ ойоҕуттан) эрэ тахсара. Н. Заболоцкай
Өйүттэн таҕыста көр өй. Кини ууга түһээт уолуйан, өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Баһыккалаах эрэйдээхтэр өйдөрүттэн тахсыахтарыгар диэри Ньургуһуннарын аһыйбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оҕом итинник кэбилэнэн сытарын булуом эрэ диэбэтэҕим, букатын өйбүттэн тахсан хаалбытым. «ХС». Өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат — тугу, кими эмэ кыайан умнубат, куруук саныы сылдьар. ☉ соотв. из головы не выходит
Марба, кэлиэххиттэн ыла эн мин өйбүттэн-санаабыттан тахсыбат буолан хааллыҥ. Күндэ
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүттэн тахсыбат. Эрилик Эристиин
Афоня туһунан санаа бу күннэргэ өйбүттэн олох тахсыбат. «ХС». Сыл таҕыс — тугунан эмэ аһылыктанан, айаххын булунан кыһыны туораа. ☉ Иметь возможность перезимовать, иметь пропитание на всю зиму (букв. год перейти)
[Күөх Көппө:] Чэ кэбис, хайдах эмэ гынан, син сыл тахсыбытым баар буолуоҕа. Суорун Омоллоон
Биэрэллэрэ буоллар сыл тахсар оппутун син, оттонон көрүөхпүт эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Арыычча сыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьонсэргэ сэргэхсийбит. ПДН ДьХ. Сытсымар тахсар — туохха эрэ тиксэр (хол., күндүгэ-мааныга) сибики (баар). ☉ Можно разжиться чем-л. (букв. запахи исходят)
[Күлүк:] Хата онно туох эмэ сыт-сымар тахсаарай, хата барыахха. А. Софронов
Тахсан киир көр киир. Сарсыарда Сипсиирэп …… наҕылыччы тахсан киирдэ, онтон эмиэ тиэргэҥҥэ балай эмэ дьаарбайа сырытта. П. Аввакумов
Киэһэтигэр тахсан киирэ сырыттахтарына, биир киһи хоноһолорго аан аһан биэрдэ уонна Тиэтэйбит [киһи аата] тахсыан иннинэ ааны сабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. «ХС». Төбөҕө (мэйиигэ) тах- сар — холуочутар, итирдэр (арыгы, табах туһунан). ☉ Ударило в голову (вино)
[Поярков:] Ок, табаҕыҥ хатан да эбит. Мэйиибэр тахса сыста. Суорун Омоллоон
Испит арыгыта төбөтүгэр тахсан, мэйиитэ эргийэр. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн дьэ буолан турда. С. Никифоров
Бу аспыт төбөбөр да тахсан барда быһыылаах. «ХС». Тыас тахсар — туох эмэ содуллаах айдаан, иирсээн тахсар. ☉ Шумиха, имеющая какие-л. последствия (обычно о чём-л. скандальном)
[Вильямы] көрөн Сергей ытырыктата санаата — ити аата бу киэһэ туох эрэ тыас тахсар буолбут. В. Яковлев
Ньургустаана бу боппуруоһу туруоруу кураанахха тыас тахсыбатын туһугар …… тирэх булунаары оройкуом бастакы сэкэрэтээрэ Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла, онтон кыаҕыран, аны Дьокуускай куоракка барда. «ХС». Тыла тахсыбат — куттанан, туохтан эмэ симиттэн этиэхтээх санаатын кыайан эппэт. ☉ соотв. язык не поворачивается
Маннык бэйэлээхтик үөрэ көрсүбүт киһиэхэ сымыйалыан тыла тахсыбат. Н. Якутскай
Киниттэн ыйытыан баҕарбытын Ылдьаа сэрэйэ санаата да этиэн тыла тахсыбата. Н. Заболоцкай
Эмээхсин Кэтириистэн таайтаран көрдөспүтэ, аһаҕастык соруһуон өһүргэниэ диэн тыла тахсыбатаҕа. С. Никифоров. (Ким эмэ) тылыттан тахсыбат — (ким эмэ) этэрин барытын толорор. ☉ (Беспрекословно) выполнять чью-л. волю
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ньукулааскы тылыттан Дабыыт, саараама, тахсыбатын билэр. У. Нуолур. Тыына (уоҕа) тахсар — тугунан эмэ уоҕун таһааран уоскуйар. ☉ Успокоиться, разрядиться, снять напряжение
Дьахтар итинтэн салгыы мунньа сылдьыбыт санаатын тоҕо тэбээн, тыына тахсыар диэри элбэҕи суккуйда. С. Никифоров
Ардыыр дуу? Чэ, түстүн, хата, уоҕа тахсыа, сылайыа. Н. Заболоцкай
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, саҥа түспүт хаар кылбааран сытта. «ХС»
Бу да сырыыга хайы-сах тыына тахсан, үөлээннээҕин тылын истэн, уоскуйан барда. «ХС»
ср. др.-тюрк. чых, хак. сых ‘выходить’, др.-тюрк. тоҕ ‘рождаться; появляться; восходить (о светилах)’, чув. тух ‘выйти’
◊ Кэрээниттэн тахсыбыт көр кэ- рээн II
Дьэ, саат-суут суох баҕайыта, олох кэрээниттэн тахсыбыт. «ХС». Тиэстэ тахсар — тиэстэ аһыйар, үллэр, бэлэм буолар. ☉ Дойти, дозреть (о тесте)
[Ийэлэрэ] тиэстэ тахсарын кытта бэрэски астаабыта. ОМЕ БМЫ. Хаартыска тахсар (тахсыбат) — аппараакка уһуллубут туһунан. ☉ Выходит (не выходит — о фотоснимке). Сотору киэһэриэ, хаартыска кыайан тахсыа суоҕа — хараҥаран эрэр. А. Кононов (тылб.). Хаарты тахсар (тахсыбат) — табыллан тахсар эбэтэр тахсыбат (хаарты оонньооһунугар). ☉ Везёт (не везёт — в карточной игре)
Бу Халлаайабы, хаартыта таҕыстар эрэ, иирбит курдук сүүйэр дииллэр. Болот Боотур. Харсыттан тахсыбыт — туохтан да куттаммат буола синигэр түспүт. ☉ Идти на любой риск; обнаглеть
Киргиэлэй, мин харсыбыттан тахсан баран сылдьар киһибин. С. Ефремов