м. куондар; # сделать (или взять) под козырёк (байыаннайдыы) чиэстэ биэр.

ж. 1. (действие) көннөрүү; 2. (осанка) выправка, туттуу; военная выправка байыаннайдыы туттуу.

прил. 1. байыаннай, сэрии; байыаннайдыы; военное положение байыаннай балаһыанньа; военная промышленность сэрии промышленноһа; военный врач байыаннай врач; военное училище байыаннай училище; военная присяга байыаннай присяга; военная выправка байыаннайдыы туттуу; 2. в знач. сущ- м. байыаннай, байыаннай сулууспалаах.

дарай диэнтэн дьаһ
туһ. Кэтит, көнө сарыннарын даратан, төбөтүн сэргэхтик сэгэччи туттан, Максим Горькай остуол диэки кэлэн иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Макар Нагульнов] сымыһаҕын быһа ытыран, байыаннайдыы саннын даратан, лоп бааччы үктэнитэлээн истэ. М. Шолохов (тылб.)

кып-хап тутун — түргэнник, эрчимнээхтик хамнан (көнө уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Двигаться быстро, ловко, энергично (о стройном человеке)
Урукку саллаат ыалдьыбатах, сынньаммыт кэмигэр кып-хап туттар буолааччы. А. Сыромятникова
Үрдүк көнө уҥуохтаах, эрчимнээхтик байыаннайдыы кып-хап туттар-хаптар буолан, Подвойскай …… дьиҥнээх строевой сулууспа киһитин курдук көстөр этэ. МП ККС

туохт. Таҥаскын сотору-сотору көрүн (хол., саҥа кэппит таҥаскын маанымсыйдым дии санаан эбэтэр атыҥырыы көрөн). ☉ Часто оглядывать свою одежду (особенно новую или непривычную)
Уолум ол күн саллаакка киирэн, байыаннайдыы таҥнан килэс гына түспүт. Субу-субу өҥөнөн көрүнэр буолбут. П. Ойуунускай
Микиитэҕэ саҥа ырбаахы тикпиттэрэ, сотору-сотору өҥөнөн көрүммэхтии сылдьар. Амма Аччыгыйа

аат. Байыаннайдыы эҕэрдэлэһии эбэтэр улахан кыайыыны, туох эмэ улахан сабыытыйаны былаах көтөҕөн уонна артылыарыйанан, аракыаталарынан ытыалаан бэлиэтээһин. ☉ Салют
Тыһыынча тэргэммит сөлүүтэ ньиргийдин, Өрөгөй үөрүүбүт ырыанан дьиэрэйдин! Эллэй
Хабырылла Сөлүүт биэрэн, сүгүрүйэн, Мавзолейга нөрүйбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Бу кэмҥэ булт суолун сырдатан Хотуттан сардаҥа тахсыаҕа, Улахан сөлүүтү санатан Уон араас өҥнөнө оонньуоҕа. ПИ КТ

сыһ. Түргэнник, уурбут-туппут курдук, барытын кичэллик, орун-оннугар ууран. ☉ Быстро, ловко, аккуратно, так, чтобы все было на своем месте
«Оо, хонор сирбэр хойутаары гыммыппын», - диэтэ уонна дьыпдьап хомунан, быраһаайдаһа охсон, тахсан барда. Р. Баҕатаайыскай
Кэргэнэ, дьиэтин иһин дьып-дьап хомуйаат, үлэтигэр барбыта. П. Аввакумов
Табаарыһым курдук, дьып-дьап туттунарга аны үөрэнээйэмий. «ХС»
△ Барытын сөптөөхтүк, киһи тугу да тутуспатын курдук. ☉ В полном порядке, безупречно
Сүөкүччэ дьиэни сөбүлүү көрдө. Ыраастык дьып-дьап туттан олорор эбиттэр. П. Аввакумов. Киһи барыта знамя кэлэригэр кичэйэн бэлэмнэммитэ. Знамяны байыаннайдыы дьып-дьап туттан көрсүөххэ наада этэ. И. Кожедуб (тылб.)
△ Сатамньылаахтык, туттарга олус үчүгэй гына (оҥоһуллубут). ☉ С большим мастерством; удобно. Касказик икки саҥа, дьып-дьап оҥоһуллубут оҥочолору аҕалыа. Доҕордоһуу т.

тэппи буол кэпс. — кыраттан кыыһыран, өһүргэнэн тур. ☉ Обижаться, сердиться из-за чего-л. незначительного, из-за пустяка
Туохтан эмэ тэппи буоллар эрэ саҥатыттан матан хаалар. А. Софронов
Кусхаан, тэппи буоллар эрэ, көмүскэ барыам диирин биһиги үлүбээй истэн кэбиһэр этибит. Болот Боотур
Нина Павловна тугу эмэ сөбүлээбэтэҕинэ, туохтан эмэ тэппи буоллаҕына итинник, байыаннайдыы «истэбин» диэччи. Софр. Данилов; тэппини көрбөт (истибэт, уйбат) кэпс. — кыраны да тулуйбакка, тута кыыһыра, өһүргэнэ охсор, кыраттан да кыйаханар. ☉ Раздражаться, злиться, обижаться из-за чего-л. незначительного, из-за пустяка
Бултуйбакка, сылайан кэллэҕинэ, аҕата кыра да тэппини көрбөт кындыа майгыланарын уол бэркэ билэр. Болот Боотур
Олус үөрүүгэ-көтүүгэ, көргөнарга олорбут киһи, кыра да ыараханы уйбат, тэппини көрбөт, энчини истибэт буолар. Н. Босиков
Олох кыһалҕата киэҥ көхсүн кыаратан тэппини истибэт, кыыһырымтаҕай оҥорбута. Ф. Постников
русск. терпи