нареч. байылыаттык; жить зажиточно байылыаттык олор.

сыһ. Байылыаттык, ас-таҥас өттүнэн кыһалҕата суохтук. ☉ Зажиточно, материально обеспеченно (жить)
Билигин холкуостаах өҥнүк, тоттук олорор. БИД
Ферапонтов машинист арай өҥнүк олорбута. НВ БК

сыһ. Баайдык-тоттук, байылыаттык. ☉ Зажиточно (жить)
Максим кыһалҕата суох үөрэҕин бүтэрэн, Мандаровтар дьэ быргыччы олоруо, киэҥ кэскиллэниэ этилэр. «ХС»
Климатическай уонна экономическай усулуобуйалары өйдөөхтүк учуоттаан туһаннахха, биир да дэһээтинэнэн быргыччы олоруохха сөп. А. Чехов (тылб.)

ньир-ньар курдук — сэргэхтик, өрө көтөҕүллүүлээхтик; кыахтаахтык. ☉ Весело, оживлённо; зажиточно
Ол киэһэ бэйэтэ даҕаны балаҕан иһэ уруккуттан уларыйан, хайдах эрэ үчүгэй ньир-ньар курдук буолбута, оннооҕор муннуктарынааҕы чэҥнэрэ ирэн ньалҕарыспыттар. А. Софронов
Байылыаттык ньир-ньар курдук олорор ыал диэн манныгы этэр эбит буоллахтара. Далан
Үөрэх дьыла ньир-ньар курдук тэрээһиннээхтик саҕаламмыта. И. Федосеев

сыһ.
1. Кыһалҕата суох дэлэйдик, байылыаттык (олор). ☉ Безбедно, ни в чем не нуждаясь (жить)
Олоруохпут өссө ордук урудуйан, чэрдэнэн, ыччаттанан баайдык-тоттук, ыал-дьон буолан ньиргийэн! Дьуон Дьаҥылы
Мин бу кыһалҕата суох баайдык-тоттук олорорбуттан аккаастаныахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
2. кэпс., сөбүлээб. Көрү-нары батыһан, аһаан-сиэн, арыгылаан (бириэмэни аһар). ☉ Разгульно, беспутно (проводить время)
Көҥүл көрүлээн баайдыктоттук иитиллибиттэртэн үчүгэй дьон тахсыбыттара ахсааннаах. И. Гоголев
Дьэргэ Лэкиэни иһэрэ үчүгэйин, аһа минньигэһин, баайдык-тоттук олорорун хайҕаталаата. Болот Боотур

I
туохт.
1. Уот диэки өттүттэн оргуйан, күүгэннирэн бар (хол., күөс туһунан). ☉ Закипать, начинать кипеть (со стороны, обращенной к огню). Күөспүт оргуйан быргыйан эрэр
□ Балааккаҕа тимир оһоххо Быргыйа буһар сыалаах эт
Тыатааҕы бу ахсым олоххо Туохха тэҥий, сэгээр, эт? Н. Калитин
2. Саҕалан (тумуу туһунан). ☉ Начинаться (о простудных заболеваниях). Оҕо сыыҥа быргыйбыт
II
туохт., кэпс. Дэлэйдик, байылыаттык олор. ☉ Жить в довольстве, достатке. Байан-тайан быргыйан олорор

несов. I. (существовать) олор, сырыт; жить зажиточно байылыаттык олор; жить в хороших условиях үчүгэй усулуобуйаҕа олор; жить на чужой счёт атын киһи үбүгэр олор; 2. (проживать, обитать) олор, сырыт, үөскээ; он живёт в Ташкенте кини Ташкеҥҥа олорор; я жил там три года мин онно үс сыл олорбутум; рыба живёт в воде балык ууга үөскүүр; # жйл(и)-был(и) баар этилэр, олорбуттара; жить-поживать олор да олор (ос-туоруйаларга туттуллар этии); велеть (или приказать) долго жить ел.

прил. байылыат; зажиточная жизнь байылыат олох.

тыаһы үт. туохт.
1. Бүтэҥитик ньирилээн тыаһаа (хол., өрүһү этэргэ). ☉ Производить непрерывный клокочущий глухой шум (напр., о реке)
Өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, туох да бэйэлээх тохтотуо суох курдук ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
Индигиир эбэ баараҕай, хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн устан ньиккирии, быыстала суох күрүлүү-харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. Ис-искиттэн эймэнийэн эбэтэр уйаҕастык, аһыннарардыы ытаа. ☉ Рыдать, плакать громко, судорожно, жалобно
«Үөрэтэн баран саллаакка ылар буоллаҕа дии…» — Сарахыс эмиэ ытаан ньиккирээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Уол] тугу да саҥарбакка ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үчүгэйдик байылыаттык, кыахтаахтык олор, оннук олохтоох буол. ☉ Жить богато, в достатке, крепким хозяйством
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньиккирээбит, Аҕырыалаах ньилбэктээх, Буруускалаах түһэхтээх, Көҕүөр курдук эмиийдээх …… Аан дойду иччитэ Аан Алахчын хотун. П. Ядрихинскай
[Умнаһыт:] Оҕонньордоох эмээхсин, баайы бастааҥ, тоту куотуҥ, сир ойбоно буолан ньиккирээҥ, таркаайы чалларыына, омоллоон уйгута буолан олоруҥ. Н. Түгүнүүрэп
Ийэм ыал буолан ньиккирээн олорор дьоҥҥо тахса сылдьыбатахтыы: «Оо, атахтаах буолан баран, оҕолорбор тахса сылдьыбыт киһи!» — диэхтиир. В. Иванов
ср. бур. нэрхирэ ‘производить сильный шум’

I
аат.
1. Сылгы моонньун үөһээ кырыытынан үөскүүр кытаанах сыа. ☉ Жировое отложение на загривке лошади. Бу ат улаханнык ыра илик, саала билигин да халыҥ
□ Халыҥ хаһа халтархай, суон саал мүлчүркэй (өс хоһ.)
△ Оннук сыа саха күндү аһылыгын быһыытынан. ☉ Жир с загривка лошади как лакомство у якутов
Сылгы суор холото тастаах эмис этин, субайын, хартатын, суон саалын, уохтаах хатан кымыһын санаатахпына, сыҥааҕым уута сүүрэр. В. Протодьяконов
Саалы сулуйан ылан баран, сытыы быһах биитинэн ньиккэрийиллэр уонна бэйэтин бытархай гына кырбаан бэриллэр. ТИИ ЭОСА
2. Сылгы моонньун томтоҕор үөһээ кырыыта. ☉ Загривок у лошади
«Дьэ, буот! Билигин билсистибит», — диидии Владимиров ат саалын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
Чөрөгөркөөн кулгаахтаах, Өрүкүйэр көҕүллээх, Дьондоҕоркоон сааллардаах, Ньалакалыыр сиэллэрдээх Соноҕоһум барахсан! А. Бэрияк
3. Хонуу, кырдал ордук үрдүк, көнө үөһээ өттө эбэтэр томтор, хайа оройо. ☉ Наиболее возвышенная и ровная часть поля, а также вершина холма, горы
Аҕыһыктыыр салаалаах Ачакалыыр күөх оппут Алаас-сыһыы саалыгар Аҥаарыйан аатырда. Күннүк Уурастыырап
Ол хордоҕос дьогдьоҕор саалыттан тула баар ытыска уурбуттуу ыраахха диэри тунааран көстөр. С. Тумат
Москва — Хайа саалын курдук Халыҥ арҕастаах, Очуос оройун курдук Улуу мөҥүөннээх …… Киэҥ Ийэ дойду Киин куората буолар эбит! С. Васильев
♦ Дьогдьойор саала көр дьогдьой
Модун мохсоҕол аал көтөн күүгүнэтэн кэлэн, Внуково аэропорт дьогдьойор саалыгар дугунна. С. Тарасов
Туймаада сыһыытын Дьогдьойор саалыгар Дьиэ да дьиэ, быһата, Дьэндэйэн таҕыста. С. Данилов
Европа дьогдьойор саалыгар, таас хайатын быыһыгар Габрово диэн куорат баар. «ХС». Халыҥ хаһанан харчыта кэбис (охсун), суон саалынан мохсуота уурун фольк. — олус баайдыкталымнык, байылыаттык олор. ☉ Жить в изобилии
[Баайдар] халыҥ хаһанан харчы охсуналлар, суон саалынан мохсуо ууруналлар. П. Ойуунускай. Халыҥ хаһалаахтар, суон сааллаахтар кэпс. — баайдар, көлөһүннээччилэр. ☉ Богачи, мироеды
Биһиги кыра дьоннор араас тардыыны дууһа баһынан …… баайдары, күөх истэри, халыҥ хаһалаахтары, суон сааллаахтары кытта тэбис-тэҥҥэ төлүүр этибит. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. йал ‘грива, загривок’, шор. чал, казах. жал ‘грива; жировой слой под гривой’, тув. чал ‘загривок; насыпь’
II
аат. Тымныыга баанар халыҥ өрүү эбэтэр баайыы былаат. ☉ Тканый или вязаный большой платок, шаль
Ааныс түргэнник оҥостон бүттэ, саалын эринэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
◊ Саал былаат — саал II диэн курдук
Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Н. Заболоцкай