сытыйымый диэнтэн хай
аата. Бу үлэ түмүгэр түүнүк тэллэйдэрэ, сытыйыыымыйыы бактыарыйалара сүтэллэр. ПАЕ ЭАБ

даҕ. Буорту гынар, аһытар, дьүдьэтэр. ☉ Вызывающий гниение, гнилостный (напр., о бактериях). Суода кутуллубут үүтүгэр сытытар бактыарыйалар түргэнник үөскүүллэр
□ Оттон сытытар микробтар аһыйыыны тулуйбаттар. СЕТ ҮА
Араас микроорганизмнар, бастатан туран, сытытар бактыарыйалар, үөскүүллэрин бопсор курдук кураанах буолуохтаах. ҮБНьТ

аат.
1. Буору сахсархай, көпсөркөй гынарга туттуллар сэп. ☉ Рыхлитель почвы
Тээпкэ, лаппаакы, буору көбүтээччи сытыы уктара сөп уһун, туллаҥнаабат, хатыыта суох буолуохтаахтар. ФНС ОАҮүС
2. Ыарыыны үөскэтээччи, тарҕатааччы. ☉ Возбудитель болезни
Чеснок ис тиибин көбүтээччилэри, дизентерия бактыарыйатын өлөрөрө биллэр. ФНС ОАҮүС
Бүрүсүлүөһү көбүтээччинэн киһи хараҕар сатаан көстүбэт микробтар буолаллар. ПСВ СРЫСБ
Ыарыылары көбүтээччи бактыарыйалар уонна түүнүктэр үксүгэр почваҕа уонна сиэмэҕэ сылдьаллар. ФНС ОС

туохт., кэпс. Тугу эмэни (хол., үлэни) айгырат, сатарыйыыга тиэрт; сытытан аҥыы-аҥыы араар (хол., бактыарыйалар — органическай бэссэстибэни). ☉ Приводить что-л. в беспорядок, расстраивать (напр., работу); вызывать гниение, приводить к распаду (органического вещества — напр., о бактериях)
Сааскы паар үлэтин [борогууллаан] Сатайдыыр бэйэтин, Ааҕааччы, эн көрүүй! Абатын, дьэ, сөҕүүй! Эрилик Эристиин
Бактыарыйалар органическай бэссэстибэни бары элэмиэннэрэ толору минерализацияланыахтарыгар диэри сытытан сатайдыыллар. ВВР СОТ

туохт., кэпс. Аҥыыаҥыы араҕыс, үрэлин, ыһылын; алдьан. ☉ Распадаться на части, разлагаться; приходить в беспорядок, расстраиваться
Бактыарыйалар сабыдыалларынан [структурата суох] почваҕа органическай бэссэстибэ бары маассата ордубакка түргэнник сатайданан хаалара. ВВР СОТ

тунуй диэнтэн хай
аата. Төннөр төлкө, кэдэрги кэскил Сотуун өлүүлүү тунуйуутуттан, …… Ытырыык ыттыы ырдьаҥнаһа күлээччилэр …… Билигин да бааллар эбит! П. Тобуруокап. Сылгыны эмтээбэтэххэ, үгэс курдук хааҥҥа ириҥэ бактыарыйатын тунуйуутуттан сотору кэминэн өлөр. ПНИ ССЫа

аат., бэт. Сылгы уонна атын да бүтэй туйахтаахтар киһиэхэ кытары сыстар сыстыганнаах ыарыылара. ☉ Заразная болезнь лошадей и других однокопытных животных, передающаяся людям, сап
Ыарыы хараҕын бактыарыйалара тиип, холера, дифтерия, столбняк, сэллик, ангыына, саап, бруцеллёз уо. д. а. курдук киһи уонна сүөһү ыарыыларын көбүтэллэр. КВА Б

I
чөллөрүй диэн курдук
Сайылык диэки атыыр оҕус бастаан бүтэ өһөн хаалбыт куолаһынан, онтон чөччөйөн-чөллөйөн ис-иһиттэн имэҥнээхтик айаатаан чыҥкынаата. Эрилик Эристиин
Бастаан симиттэн, кэлэҕэйдээн баран кэнникинэн күөмэйэ чөллөйөн этэн барда. М. Доҕордуурап. Куралай Кустук эттэҕин ахсын эбии сайдан хомус курдук куйааран, …… куолаһа чөллөйөн, …… хоххулла илгиһиннэ. Д. Апросимов
II
сыһ. Бүүс-бүтүннүү, сыалайдыы. ☉ Полностью, целиком
Ааспыт сайын поэт С.Т. Руфов куораттааҕы бибилэтиэкэтин чөллөй кэриэтэ Ороһу мусуойугар биэрбит сураҕырбыта. К. Уткин
Ходуул аннынааҕы бактыарыйалар чөллөй олорон хаалаллар. НПИ МВК

I
аат. Киһи, сүөһү тыҥатын, уҥуохтарын, онтон да атын уорганнарын эмсэҕэлэтэр, ураты бактыарыйанан тарҕанар, уһуннук эмтэниллэр олус сыстыганнаах ыарыы. ☉ Туберкулёз
Кэнники дьылларга бөлөхпүтүгэр Ноговицын диэн духуобунай сэминээрийэҕэ үөрэнэр киһи үлэлээбитэ (кини сэллик буолан өлбүтэ). П. Ойуунускай
Кедр эриэхэтин сиир буоллахха сэллигинэн ыалдьымыахха сөп. ДьДьДь
Сэллик диэн ааһан-араҕан биэрбэт сыстыганнаах ыарыы буолар, сэлликкэ сүөһү, дьиэ көтөрө уонна киһи ылларар. ТИиС
ср. тув. челбик ‘простуда; простуженный’, ДТС йелпик ‘дух болезни’
II
сыһ., кэпс. Сэдэхтик, убаҕастык. ☉ Не густо, не часто, редко, изредка
Күн киэһэрэн, күнүс тула көтөн дыыгынаспыт күйүгэстэр лаппа убаабыттар. Барбах, биирдээн эмэлээн, бэрт сэллик, оҕо оонньуур күүгүнэйин курдук, көтөн дыыгынаан ааһаллар. «ХС»

аат. Сытыйыыттан, буорту буолууттан туох эмэ инчэҕэй, сииктээх (хол., ас-үөл, мас) тас өттүнэн үөскээн тарҕанар тордох (микроскопка эрэ көстөр тэллэйдэр мустуулара). ☉ Плесень
Түүнүк кислород эрэ баар буоллаҕына үөскүүр. ҮБНьТ
Тэллэйдэргэ түүнүктэр эмиэ киирсэллэр. КВА Б
Сахалар түүнүк диэн киһи хараҕар соччо-бачча көстүбэт тэллэйдэри ааттыыллар. «Кыым»
◊ Түүнүк тэллэйдэрэ биол. — түүнүк диэн курдук
Бородуукталарга түүнүк тэллэйдэрин атын да көрүҥнэрэ олохсуйаллар. Олортон биирдэстэрэ — пеницилл тэллэй. КВА Б
Салыҥ уу аалсыытын куччатар, балык этин бактыарыйалартан, түүнүк тэллэйдэриттэн харыстыыр. ББЕ З
Түүнүк тэллэйдэрэ сүөһү аһы буһарар трактатыгар буортулаахтар. САС
ср. тув. дүдүк ‘плесень’, уйг. түнимэк ‘прокисать’