несов., загнить сов. 1. сытый, ымый; эмэҕир; 2. перен. сытый, кэҕин.

аат. Бадараан үүнээйитэ сытыйан-ымыйан баран, кууран балачча чиҥ маассаҕа кубулуйбута (үксүгэр оттук уонна уоҕурдуу быһыытынан тут-лар). ☉ Плотная масса, образовавшаяся из перегнивших остатков болотных растений (употр. как топливо или удобрение), торф. Бу алаас буора үтээҥки

туохт. Кыралас, кыра-кыратык хомуйсан ис. ☉ Собирать по крохам
Ол курдук хардарыта Сылы быһа сылдьыталыыр, Кыһыны быһа кыбычылаһар, Итэҕэс билбитин Икки-үс сылынан ситэрэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини көрүүтүгэр Өлүү тирбэҕэһит курдук — олоҕун олорбуту, туһатыттан ааспыты, сытыйбыты-ымыйбыты кыбычылаһан, арыт чэгиэни-чэбдиги сойботон, кирдээх куулугар хомуйар тирбэҕэһит курдук. М. Горькай (тылб.)

аат., кэпс. Олус харам, кыраны, туһата да суоҕу хомуйа, мунньа сатыыр киһи. ☉ Очень скупой человек, подбирающий всякую безделушку, ненужный и никчёмный хлам
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Кини көрүүтүгэр Өлүү тирбэҕэһит курдук — олоҕун олорбуту, туһатыттан ааспыты, сытыйбыты-ымыйбыты кыбычылаһан, арыт чэгиэни-чэбдиги сойботон, кирдээх куулугар хомуйар тирбэҕэһит курдук. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан үөннээх (чиэрбэлээх) буол. ☉ Быть, становиться червивым, червиветь (напр., о мясе). Эт үөннэммит
2. көсп. Араас дьээбэни, дьиибэни оҥор. ☉ Кривляться, паясничать, валять дурака
«Хара ыт, соруйан үөннэнэриҥ буолуо!» — Былаас кыбдьырына түстэ да, Лооһойу кулгаах тааска кибилиннэрдэ. Е. Неймохов
«Чэ, оччоҕо бииргэ киириэх», — Поля үөннэнэн, Диманы хонноҕун анныттан ылла. Н. Борисов
«Үөннэнэ олорума, тур, бардыбыт», — диэтэ Бэргэн. Н. Босиков

аат., эргэр.
1. Таҥаһысабы уурарга аналлаах ампаар. ☉ Строение, предназначенное обычно для хранения одежды, амбар. Эһэм, эн төрөөбүт алааскар, Хатарҕаҥҥа эргийэн, Сырыттым балаҕаҥҥар… Р. Баҕатаайыскай
Бу буолан тураҥҥын, Бу таас хатарҕаны Үс төгүл «лип-лип» гына Халҕаны анньаар. Д. Говоров
2. Тугу эмэ (хол., кыыл этин) сытыйбатын-ымыйбатын диэн хатара уурарга аналлаах үөһэ маска ыйанар оҥоһук. ☉ Приспособление для сушки и хранения чего-л. (напр., мяса, дичи) впрок, сооружённое высоко на деревьях
[Омоллоон] тоҥустар хатарҕаннарын көрбүт сирин аайы сууллартыыр, аһыыр астарын олоччу эһэ аймыыр. Саха сэһ. I

аат. Көлөһүн тахсыар диэри, тиритиэххэ диэри буһуу (куйаастан, күүстээх үлэттэн). ☉ Сильный жар, жара, пекло (напр., о знойной погоде, тяжелой работе и т. п.)
Бу куйааска от охсоммут итии-буһуу бөҕө буолла.  [Хотой:] Салгына итиитэ-буһуута, куйааһа суох, биир да сымыыт сытыйыа-ымыйыа суох, биир да оҕо уйаҕа буһан өлүө-сүтүө суох. Суорун Омоллоон
♦ Итиигэ-буһууга киир (сырыт) - уустук, эрэйдээх суолга түбэс, ыарахан балаһыанньаҕа киир; улахан мөҕүллүүгээтиллиигэ түбэс. ☉ Оказываться в сложном, трудном положении (соотв. попадать в переделку (в переплет))
Эн бу биһигинньиктэргэ эрэ харса суохтук туттунаҕын, оттон дьиҥнээх итиигэ-буһууга киирдэххинэ, эрэлэ суох киһигин. Д. Таас
Мин разведчикпын, маннааҕар буолуох итиигэ-буһууга сылдьыбытым. «ХС»
Соловьев биһикки Өктөөп бырааһынньыгар диэри элбэхтик итиигэ-буһууга киирэн тахсыталаатыбыт. «ХС». Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) - уустук, эрэйдээх суолга түбэһиннэр, ыарахан балаһыанньаҕа киллэр, улахан мөҕүүгэ-этиигэ түбэһиннэр. ☉ соотв. задать жару кому-л.
Доппуруостаан, мөҕөн-этэн итиигэ-буһууга киллэрдэ.  Кинини итиигэ-буһууга түһэрэн кытаанах миэрэҕэ тарпыттарын звенотугар биллэриэхтэрин иннинэ, бэйэтэ урутаан кэпсииргэ быһаарынна. П. Аввакумов

туохт.
1. Өр туран эбэтэр итиигэ сытыйан-ымыйан аһый. ☉ Бродить, приходить в состояние брожения, заквашиваться
Ити кэмҥэ итииттэн көөнньөн, Иһинээҕи биибэ эстэн бытарытта: Тууйааччытын буочуканы тоҕо тэбэн, Көҥүлгэ тахсан күдээриччи ыста. Р. Баҕатаайыскай. Бу ньыма көөнньөрбөнү оҥоруу аһылык сииктээх эйгэҕэ бэйэтэ көөнньөрүгэр олоҕурар. Ыанньыксыт с.
2. Күүскэ оргуйан үчүгэйдик хойун, бар (чэй туһунан). ☉ Крепко завариваться (о чае). Көөнньүбүт чэй
3. көсп. Искэр ыга мунньуллан, түмүллэн өрүкүй, күүркэй. ☉ Долго копиться и от этого стать сильнее в своих проявлениях, настояться (о каких-л. чувствах, эмоциях)
Мин бөөлүүн сордоммуппун санаабытым. Кэнники кэмҥэ көймөстөн көөнньүбүт өһүм-сааһым, эмиэ көбөн өйбүн-сүрэхпин үүйэ туппута. Софр. Данилов
Иэйиим, ырам дьэ эмиэ көөнньөннөр Эйиэхэ быраҕыран тиийэллэр, Харахтарым, эйигин көрдөөннөр, Хараҥаҕа кэтиллэ түһэллэр. У. Шекспир (тылб.)
♦ Көхсө көөнньөр — көхсүн хаана кыынньар диэн курдук (көр көҕус II)
Эйигин сөбүлүүбүн сүрэхпинэн, Сүдү күүстээх иэйиибинэн. Көстөөт сүтэн хааллаххына, Көөчүктэнэн бардаххына, Көхсүм көөнньөр, абарабын, Күнүм кылгыыр, хараастабын. И. Федосеев
«Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истиминэ, ийэтигэр этэн биэрбит», — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт., кэпс.
1. Аллара диэки түргэн тэтимнээхтик түһэ, кулахачыйа тур. ☉ Спускаться или скатываться с высоты быстро, по инерции
Нартаахап бинтиэпкэтин тайахтанан иһирдьэ түһэн иһэн, мүччү үктэнэн, аллара таҥхалыйбыта. Софр. Данилов
Мэлдьитин таҥнары таҥхалыйабыт. Умса астарбыт курдук хааман тэмтэриһэбит. И. Данилов
Тиихээн мааҕын Оҥкучах Үрэҕин туорааһыҥҥа Светаҕа көмөлөһөбүн диэн халты тэбинэн, туруору сыыртан таҥнары таҥхалыйан, маска сототун хоҥоруутун өлөрбүтүн, онто кыралаан нүөлүйэрин дьэ өйдөөтө. «ХС»
2. Ханна эмэ тиксэн, тиийэн-түгэнэн хаал (былааннаабатах, үөйбэтэх-ахтыбатах өттүттэн). ☉ Быть, оказаться где-л. (обычно незапланированно, неожиданно)
[Манчаары:] Эмиэ түүнүктээх түрмэҕэ түҥкэлийэр, хараҥа хаайыыга таҥхалыйар кэмим кэллэ. Софр. Данилов
Боотураттар Дьаарбаҥ диэки өрөлүүр этилэр дии, эн тоҕо бу хоту Дойдуунускайга таҥхалыйдыҥ? Болот Боотур
Ханна-ханна таҥхалыйан эрэрбит буолла? А. Кривошапкин (тылб.)
△ Бар, дьүгэлий (холдьохсон этэргэ). ☉ Уходи, убирайся, катись (в повелительной ф.). Эрдээх Сүрэхтээх Эрэли Бэргэн …… муос үҥүүтүнэн тайыылаары Улуу Күтүргэ утары ойбут: «Таҥхалый! — диэн бардьыгынаабыт. — Тайыылыам!» «Чолбон»
[Өрүүнэ:] Бар, таҥхалый! Түс, түҥкэлий! Атыны көрдөөн ахчарый! Саҥа ойохтонон сахсарый! «ХС»
«Түҥкэлий-түҥкэлий, түҥкэлийэн баран таҥхалый!» — диидии …… кинини ханнык эрэ эдэр уолчаан атаарда. Н. Островскай (тылб.)
♦ Таҥнары таҥхалый — сатарый, таҥнары бар, табыллыма (ким эмэ олоҕун туһунан этэргэ). ☉ Резко измениться в худшую сторону, катиться по наклонной (о жизни кого-л.)
[Кулаак Кууһума:] Бу буһан турар Бурдук бука барыта Сытыйан-ымыйан Сытарын көрөрүм буоллар …… Үөһээ таҥараҕа Баһаам элбэх Баһыыба ыытыам этэ… Төттөрү төлкөлөнүҥ, таҥнары таҥхалыйыҥ! Күндэ
Олохпут тохтоло суох таҥнары таҥхалыйан, кэмэ-дьаама суох эбии сатарыйан иһэринэн дьүүллээтэххэ, биһигини иннибитигэр өссө ыар күннэрдьыллар күүтэллэр быһыылаах. Софр. Данилов. Билигин миигин, таҥнары таҥхалыйдахпына, ким өрүһүйүөй? Ким да суох… «ХС»