I слепой, слепец # атах балай наугад; куда глаза глядят; им балай а) темь непроглядная, тьма кромешная; б) темным-темно.
II балай эмэ достаточно много; балай эмэ кэм ааста прошло много времени; балай ахан изрядно, довольно много; балай ахан киһи кэлбит пришло довольно много людей # балай хаан залитый кровью, в крови.

частица 1) словообразующая, образует неопр. мест, и нареч. от вопр. мест, и нек-рых др. слов: ким эмэ кто-нибудь, кто-либо; туох эмэ что-нибудь, что-либо; ханнык эмэ а) какой-нибудь, какой-то; б) неважный; неважно; ханна эмэ гдё-нибудь; хайа эмэ какой-нибудь; хантан эмэ откуда-либо; кимиэнэ эмэ чьё-нибудь , чьё-либо; төһө эмэ много; төһө эмэ күүттүбүт мы его долго (букв. много) ждали; хайдах эмэ как-нибудь; хас эмэ много; хас эмэ төгүл многократно; хаста эмэтэ несколько раз; биир эмэ а) какой-нибудь; биир эмэ ырыаны үөрэт разучи какую-нибудь песню; б) несколько (небольшое количество); хаһан (или биирдэ ) эмэ когда-нибудь, когда-либо; иногда; күҥҥэ биирдэ эмэ саҥарар он очень мало говорит; биирдэ эмэ сылдьыам когда-нибудь зайду; биирдиилээн (или биирдээн ) эмэлээн немного; кое-гдё, редко; биирдиилээн эмэлээн харыйа түбэһэр изредка попадаются ели; 2) усил. употр. в нек-рых сочет. хоть; биирдэ эмэтэ таарыйдын пусть хоть раз заглянет; баҕар , биир эмэ куһу өлөрүөм может, убью хоть одну утку. эмэгэт уст. 1) дух-покровитель шамана; 2) медная пластинка в форме сердца (пришивается спереди на шаманской одежде — особый знак шаманского достоинства); 3) деревянное или берестяное изображение злого духа.

непроглядная тьма, кромешная тьма.

крайне невежественный, тёмный; примитивный || крайне невежественно; примитивно; ньүдьү-балай быһыы невежественный поступок; ньүдьү-балай дьон тёмные люди; политикаҕа ньүдьү-балай буолуу политическая слепота; ньүдьү-балай тыллаһыы невежественные рассуждения.

сосать (о ребёнке и детёныше животного) .

1. даҕ.
2. Икки хараҕынан көрбөт буолбут, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
   Балай оҕонньор. Балай эмээхсин. —Уонна баар манна кыната суоҕу кынаттыыр, Балай киһини көрбүөччү харахтыыр Харахха көстүбэт Кыайыы өрөгөйө, Сүрэх өлбөөдүйбэт Үөрүүлээх өйө. С. Данилов
   Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүл-дьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үөрэҕэ, сайдыыта суох, хараҥа. ☉ Необразованный, невежественный
   [Нуучча биэлсэригэр] Хайыай! Биһиги харахпытын аһымынаҕын. Суох, доҕоор, биһиги балай дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Ойууһут улдьаа доҕорум миэнэ Олорбута дьахтар таһаатынан. Ону өйдөөбөт дьону – биһигини – Аһынара, ааҕара балай дьонунан. К. Кулиев (тылб.)
4. көсп. Киһи кыаҕар бас бэриммэт, кыайтарбат; баламат (айылҕа күүһэ). ☉ Неудержимый, неукротимый (о силах природы)
   [Соҕотох киһи] Айылҕа балай күүһүгэр улам-улам бэйэтэ ылларан, бэйэтэ буорайар. Күндэ
   Сэбиэскэй наука айылҕа балай күүһүттэн киһи аймаҕы босхолуурга туһалыыр. БИД
5. аат суолт.
6. Икки хараҕа суох киһи, сирдэппэт, көрбөт киһи. ☉ Слепой, незрячий человек
   Эн одуруунуҥ үүнэрэ бараммат Харахтааҕыҥ даҕаны, балайыҥ даҕаны син биир. Амма Аччыгыйа
   [Ойуун] арай балай буолан эрэр эмээхсиҥҥэ кыырда да кыайбата. И. Гоголев
   Балай буолбут циклоп, барааннарын уонна козаларын таһаартаары, сарсыарда туран били ааны бүөлээбит тааһы сыҕарыппыт. КФП БАаДИ
7. үөхс. Тугу да быһаарбат акаары, сирдэтэрэ суох киһи курдуккун диэн үөхсэр тыл. ☉ Употребляется как бранное слово: глупец, дурень. Манабыл саҥата ыраахтан киҥкиниир: «Ааны үчүгэйдик хатаатыҥ дуо, балай?» Н. Якутскай
   «Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда?» – диэбитинэн Холлой Мэхээлэ уот иннигэр кэлэн илиитин ититэ турда. Амма Аччыгыйа
   Онуоха эмээхсинэ Оҕонньору мөҥүтүннэ: «Балай ааргы, далай акаары! Балыктан муҥ саатар Харыыта ылбытыҥ буоллар Хаалыа суоҕа этэ». А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Атах балай көр атах
   Мин турдум да атах балай сүүрдүм. Тайах эмиэ ыстанна. Т. Сметанин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа атах балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Айылааҕын оннук буоллун. Кутталыттан атах балай барбыт сордоох буоллаҕа дуу? «ХС».
   ◊ Балай акаары көр далай акаары
   [Үрүҥ Тойон Кулун – Куллустуурга:] Анабыллаах туһааннаах хотун ойоххун ойох ылымнаҕын бургунас ынаҕы ойохтоноору гынаҕын дуо – маска баппат балай акаарыгар? ПЭК ОНЛЯ I
   Балай мэник көр мэник. [Ата – Оҕо Тулаайахха:] Мин иччим буолан бараҥҥын – баскар ньуоскаҕа мэйиитэ суох, көхсүгэр хамыйахха хаана суох, баһыҥ саллайбытын тухары балай мэник эбиккин! ПЭК ОНЛЯ III
   Балай хаан көр хаан. Таҥаһын-сабын туппахтаан көр-бүппүт – сып-сылаас балай хаан. «ХС»
   Балай хараҥа көр хараҥа. Бу балай хараҥаҕа Оннооҕор буулдьалар Биһигини, бадаҕа, Булбакка муналлар. И. Эртюков

сыһ. холб.
1. Арыый көбүччү, балачча (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно (о мере чего-л.)
Киэһэ уон чаас саҕана уу быһыт айаҕар таһыма балай эмэ үрдээтэ. М. Доҕордуурап
Сыма, сымалааһын Бүлүү эҥээригэр эрэ буолбакка, Саха сирин атын да оройуоннарыгар балай эмэ киэҥник тарҕана сылдьыбытын топонимика чахчылара эмиэ көрдөрөллөр. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕаннара даҕаны Балай эмэ улахан, Олбуордара – үс мастаах, Остуолбалаах сүнньүөх ааннаах. Күннүк Уурастыырап
Сир балай эмэ сиигирбит, кытахтар ууламмыттар. Болот Боотур
2. Балачча өр, өр соҕус (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго (о времени)
Балай эмэ тыа устун барбахтаан иһэн, арай уот буруолуу сытар сиригэр тиийбит. Н. Неустроев
[Быргый] туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаар да. Күндэ
Балай эмэ хамсаабакка турбут биһик, кыһыл уол уһуннук татакаламмытыгар, бэйэтэ эйэҥнии түстэ. У. Нуолур. Тэҥн. балайда, балай эрэ

сыһ. холб.
1. Арыый элбэхтик, үгүөрү соҕустук (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Достаточно, в значительной степени (о мере чего-л.)
Кини оскуоланы сууттан уонна нэһилиэнньэттэн быһа кэпсэтэн ылан, бэйэтигэр балай эрэ барсы хаалларар гына былааннаан үлэлээтэ. Бэс Дьарааһын
Киһи Бүлүү уутун балай эрэ испэхтээн баран, катер инники түннүгүнэн күөрэс гына түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Суорун Омоллоон
Астаах киһи аһыах эбит. Күрээбит сирбиттэн балай эрэ ыраах кэллим быһыылаах. Т. Сметанин
2. Балачча уһуннук, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Достаточно долго, довольно долго (о времени)
Аан аһыллан баран балай эрэ тэлэллэн турда. Эрилик Эристиин
[Чүөчээски] балай эрэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан, тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Мин иһэр күүспэр тартаран, бөрөнү балай эрэ соспохтоон иһэн оҕуттум. Т. Сметанин. Тэҥн. балайда, балай эмэ

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

быһ. суох солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар, ханнык эрэ киһи (түмэр суолт.). ☉ Любой, кто-нибудь, кто-то (собир.)
Ким эмэ кэлбэт эбээт. П. Ойуунускай
Арай ким эмэ көхсүн этитэр, атаҕын сыҕарыҥнатар, сыҥсыйбахтаан ылар. Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппытыҥ буолуо. С. Ефремов

1. быһ. суох солб. аат. Хас да, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
   Кинини төһө эмэ киһи ситэн ааста, төһө эмэ киһи көрүстэ, хас да киһи, туоруох бокуой биэрбэккэ, түҥнэри көтө сыста. А. Софронов
   [Маня:] Көр, эн төһө эмэ ынаҕы ыатыҥ да, хайдах курдук ырааскыный, оттон миигин көр эрэ: киһи чугаһаабат киһитэбин. С. Ефремов
2. сыһ. суолт. Сөп соҕустук, балачча, син. ☉ В достаточной степени, достаточно, довольно
   Халлаан төһө эмэ сырдаабытын үрдүнэн, түүтэх-түүтэх уоттар, чаҕылхай баҕайытык, күлүмкүлүм гыннылар. Т. Сметанин
   [Марба] иннигэр төһө эмэ өр сытыйан сытар сытынньаҥ мастары, күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ

1. быһ. суох солб. аат. Хайа эмэ, хайа эрэ. ☉ Какой-либо, какой-то
   [Бүөтүр:] Ханнык эмэ улахан сокуонньут киһи суруйбута буолуо. Амма Аччыгыйа
   [Марфа Николаевна:] Ханнык эмэ тэрилтэҕэ көһөрүү быһыытынан ыытан кэбиһэр кыахтаах буолуоҥ дуо? С. Ефремов
2. даҕ. суолт.
3. Дуона суох, бэрт кыра. ☉ Кое-какой, незначительный, ничтожный
   Кини ханнык эмэ үөрэхтээҕэ. Н. Якутскай
   Оттон сонуокка ханнык эмэ үүнүү баарын бастакы хаһыҥ үксүн хаарыйан ааспыта. М. Доҕордуурап
   Быйыл күһүн көлөһүн күнүгэр ханнык эмэ бурдук, эт сыыһа түҥэтилиннэ. «Чолбон»
4. Мөлтөх соҕус, мөлтөһүөр. ☉ Заурядный, посредственный, так себе
   Ортолдьун оҕоһут, Ханнык эмэ хаһаасчыт. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһ. Дуона суохтук, бэрт кыратык. ☉ Совсем чутьчуть, кое-как, ничтожно
Маппый ханныктык эмэ аһаата уонна эмиэ сытан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ыстапаан оскуолаҕа үөрэммэтэх эрээри, былыргы Новгородов алпаабытынан иҥнибэккэ ааҕар, ханныктык эмэ суруйар этэ. «ХС». Аҕам, буораҕынан эстэр саата суох буолан, ханныктык эмэ бултуйара, онон үгүстүк хоргуйарбыт. Т. Одулок (тылб.)

быһ. суох солб. аат. Төһө эмэ, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
[Көмүстээх Бодойбо] Үгүс ыраахтааҕы Үлэһитэ түмүлүннэ, Хас эмэ омук Хамаандата хамылынна. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Хас эмэ хос борубулуоханан бобута баайталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. М. Доҕордуурап

быһ. суох солб. аат. Ханнык эмэ кэмҥэ. ☉ Когда-нибудь, иногда
Хаһан эмэ саа тыаһа Үөһэ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хаһан эмэ Никиталыын орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов
[Сандаарка:] Бэйи, Барахсаанап барахсан, хаһан эмэ ситиһэр күннээх буолаа инибин. С. Ефремов

эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттары уонна сорох атын да тыллары кытта холбоһон, быһаарыыта суох солбуйар ааттары уонна сыһыаттары үөскэтэр. ☉ Частица, которая в сочетании с вопросительными местоимениями, а также с некоторыми другими словами образует неопределённые местоимения и наречия
Пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ саа тыаһа үөһээ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хайдах хоннуҥ, туох эмэ биллибэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Эмиэ балай эмэ саҥата суох олордулар. Эрилик Эристиин
2. Сорох холбоһуктарга этии суолтатын күүһүрдэргэ туттуллар. ☉ В некоторых сочетаниях выполняет усилительную функцию
Туохха эмэ, ханна эмэ Хайаатар да тиийиэххэ! П. Тобуруокап
Хайдах эмэ төннөө инибин. М. Доҕордуурап

1. сыһ. Түҥ-таҥ, киһи өйдөөбөт гына (саҥар). ☉ Невпопад, некстати, не соображая, невразумительно (говорить)
   Хайдах-хайдах түҥтаҥ кэпсиигин, илэй-балай саҥараҕын? Ньургун Боотур
   Ээ, чэ, ол мэник-тэник эрдэххэ илэй-балай туойбуту баран! Софр. Данилов
   Илэй-балай кэпсэттилэр, Эҕэ тылтан иирсистилэр, Этиһиигэ тиийдилэр, Эҥин-дьүһүн дэһистилэр. П. Тобуруокап
2. даҕ. суолт. Сибээһэ-ситимэ суох, быһаарыыта суох. ☉ Бессвязный, невразумительный
   Ити илэй-балай түүлүн быыһыгар кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
   Урут даҕаны илэй-балай тыллаах-өстөөх Ылдьаананы ис хааныттан сөбүлээбэт этэ. А. Сыромятникова
   Соҕотох чаас иһигэр элбэх баҕайы эҥин араас, илэй-балай түүлү түһээтэ. М. Шолохов (тылб.)

хаста да (даҕаны) диэн курдук
Итини эн иннигэр хаста эмэтэ хатылаан этэн тураллар. Н. Лугинов
Мичил күөһэ сойбутун хаста эмэтэ сылыта-сылыта Владимир Лукиһы кэтэһэ сатаата да, киһитэ кэлбэтэ. Г. Колесов
Урут ааҕыталаабыт хаһыаттарын төттөрү-таары сыымайдыы сылдьан, хаста эмэ ааҕыталыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап

1. сыһ.
2. Туорамаары, тэлиэс-былаас (хол., дайбаан хаамп). ☉ Нескладно, неуклюже (напр., размахивать руками при ходьбе)
   [Кыыс] ханна да барбытын, ханна да тиийбитин билбэт. Арай дьэ элэй-балай, тэлиэс-былаас дайбаан испит. Саха ост. I
   Ууларын быыһынан элэй-балай дайбаан, хотонноругар тахсыбыттара Күннэйдэрэ [ынах аата] кырыытынан буолбахтыы, мөхсө-тахса турар эбит. В. Яковлев
3. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ (хол., саҥар). ☉ Невпопад, беспорядочно, бестолково (напр., говорить)
   Эмээхсин Лөгөнтөйгө: «Тукаам, бу тугуй? Туруйа ини. Мин эйиэхэ бу кэһиибин аҕаллым», — диэн элэй-балай туойаахтаабыт. Р. Кулаковскай
   Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
   «Спартак суох, ыалдьан куһаҕан…» — диэн элэйбалай саҥарар этим. Итинтэн дьиэлээхтэр күүппэтэх ыар сонуннара арыллан барбыта. «ХС»
4. Көтүмэхтик, аатыгар эрэ, дьалаҕайдык (хол., үлэлээ). ☉ Кое-как, небрежно, спустя рукава (напр., работать)
   Үлэтэ суох сатаан олорбот, элэй-балай үлэлиир диэни сатаабат, үлэ уопсастыбаннай суолтатын өйдүүр, үлэҕэ дьоҕурдаах буола сатыыр киһи — ол култууралаах киһи. МАЕ КТТС
5. даҕ. суолт. Эриэ-дэхси биир-тэҥ буолбатах, эҥин-эҥин, араас. ☉ Неодинаковый, различный, разномастный
   Бу аартык алын кырыытын диэки Таҥнары көрөн кэбистэххэ, …… Элэс-балас сырдыктаах, Элэй-балай эркээйилээх, Эрийэ-буруйа суоллаах, Эрэй-буруй эҥээрдээх, Элэдэһин-Дуоһун Хотун Хаан аартык Эҥэлдьийэн түһэн барар эбит. Күннүк Уурастыырап
   Элэй-балай Сайыннар эргийдилэр. Д. Говоров

туохт.
1. Эмиий тумугун уоскунан оборон үүтүн ис (оҕо уонна үүтүнэн иитиллээччилэр төрүөхтэрин туһунан). ☉ Сосать грудь матери (матки), высасывать из неё молоко (о ребёнке, детёныше млекопитающих животных)
Күөх тугуттар ийэлэрин эмэннэр Чуп-чубугурастар, күннээн эрэллэр. С. Данилов
Махсыымка эрэйдээх, ийэтин эмиийин эмэн, уоһа боллойон олороро субу баар ээ. Софр. Данилов
[Кулунчуктар] ийэлэригэр тиийэн үҥүлүйэн, эмэн чубурҕаппытынан бараллар. В. Протодьяконов
2. Айаххар илдьэ сылдьан уоскунан соппой, тылгар мөкүнүҥнэт. ☉ Держать что-л. во рту, разминая губами, языком, сосать что-л. Оҕо тарбаҕын эмэр. П. Тобуруокап
Оҕото кэмпиэт аҕалан биэрбитин, онтун эмэ-эмэ: «Ити кэһиилэри ким аҕалан биэрдэ?» — диэн ыйытар. Күндэ
Хата киһиҥ кыһаммат, суоскатын эмэн чобурҕата сытар. С. Ефремов
△ Тугу эмэ айаххар уган уоскунан эпсэри ылан обор, соппой (хол., хамсаны). ☉ Втягивать, всасывать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Сыгынньах ойуун уотун иннигэр арбайан, хаана болодуйан, хамсалаах табаҕын эмэн соппойо-соппойо, эмиэ саҥата суох олорбута. Н. Якутскай
3. көсп. Олохсуйан, ааһан-араҕан биэрбэккэ, киһи күүһүн ыл, кэбирэт (ыарыы, санаа-оноо туһунан). ☉ Подорвать, расшатать здоровье, причинить страдания (о болезни, о длительной тупой боли, переживаниях)
Өлөксөөс ахтылҕан маннык күүстээҕин, сүрэҕи-быары маннык ыарыылаахтык эмэрин урут сэрэйбэт этэ. В. Гольдеров
Бу киһи сүрэҕин-быарын эмэр, сааһын сарбыйар улуу аһыыттан кинилэри хайдах гынан быыһыах баарый. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, кини уһуннук олорботоҕо. Саамай күөгэйэр күнүгэр сылдьан, ыарахан ыарыы эмэн, бэрт уһуннук ыалдьан өлбүтэ. СМН ТС
4. көсп., кэпс. Кими эмэ көлөһүннээ, үбүн-аһын бэйэҕэр иҥэрин, мөлтөт-ахсат. ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л.
Үрүҥ күн анныгар үлэһит кылаас күүһүн хааннаах хара көлөһүнүн хапытаал-хабала эмпиттэрэ. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп мин хара көлөһүммүн эмпитин харахтаах бары көрбүт суола ини. Амма Аччыгыйа
Баайдар бырыһыанынан, хабаланан дьон сүмэтин эмэн олорбуттара аны уурайыахтаах. М. Доҕордуурап
5. көсп. Төлөрүппэт гына ыга ыл (омсолоох куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Засасывать, затягивать кого-л. (о каком-л. пороке, дурной привычке)
Тоойуом, кэбис, итинник этимэ. Арыгы эмэн ылбытын киһи эрэ билбэккэ хаалар. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. ем, тюрк. ем, эм ‘сосать’

det. some, any (used only with pronouns)

v. to suck