1) сплошь грязный, перемазанный; 2) перен. непроглядный; балымах хараҥа непроглядная тьма.

непроглядная тьма, кромешная тьма.

тёмный, непроглядный; түҥ бараан дойду фольк. страна в кромешной тьме; түҥ бараан түүн ийэ поэт, непроглядная матушка-кочь; түҥ былыр седая старина; түҥ ойуур густая лесная чаща; түҥ тыа дремучий лес.

түлэй бараан түүн поэт, непроглядная ночь.

1) сильный дым, чад; 2) копчение || коптильный; ыыс балаҕана коптильная землянка; ыыһа табыллыбыт тирии хорошо прокопчённая (при обработке) кожа; 3) перен. непроглядный мрак, тьма кромешная # ыыс тыл грубая ругань, брань.

даҕ.
1. Киргэ биһиллибит, кирдээх, киртийбит. ☉ Грязный, перемазанный чем-л.
Торопууннаах бадаархай өҥнөөх ойуулаах күөх быыстарынан уонна буруоҕа ыһаарыллан саһархай балымах буолбут балаакка таҥаһынан хаххалата тардан кэбиспиттэр. Болот Боотур
2. көсп. Туох да көстүбэт, им балай. ☉ Темный, непроглядный
Балымах хараҥаҕа муус түннүктэр туртаһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа

I
түптэлээ I диэнтэн холб. туһ. Доропуун оҕонньордуун түптэлэһэ, ол кэнниттэн балыктаһа барыста. Н. Заболоцкай
— Чэ, тукаам, эдьиийдэргин кытта тахсыһан түптэтэ түптэлэс, сөп дуо. «Чолбон»
II
даҕ. Ыыс-быдаан, туох да үчүгэйдик көстүбэт (хол., буруолаах биитэр туманнаах). ☉ Непроглядный, невидимый (из-за густого дыма или тумана)
Үрэх толооно тымныы, түптэлэс. В. Протодьяконов
Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар. Л. Попов
Түптэлэс бу салгын, суугунуу Түүннэри-күннэри оргуйда. Чэчир-72
◊ Түптэлэс тымныы — хойуу туманнаах, дьыбардаах улахан тымныы. ☉ Трескучий мороз с густым туманом
Түптэлэс тымныыттан тула барыта, оттуун-мастыын, сирдиин-дойдулуун эпсэри тоҥмут. В. Протодьяконов
Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыттан барыҥныыр барыта балаҕаҥҥа саһар. И. Гоголев
Мин тохсунньу түптэлэс тымныытын үгэнэ кэлбитим. «Чолбон»

уголь || угольный; мас чоҕо древесный уголь; таас чох каменный уголь; чох куоппаһа угольная пыль; чох промышленноһа угольная промышленность # чох хара харах чёрные-пречёрные глаза; чох хара түүн непроглядная ночь.

I слепой, слепец # атах балай наугад; куда глаза глядят; им балай а) темь непроглядная, тьма кромешная; б) темным-темно.
II балай эмэ достаточно много; балай эмэ кэм ааста прошло много времени; балай ахан изрядно, довольно много; балай ахан киһи кэлбит пришло довольно много людей # балай хаан залитый кровью, в крови.

даҕ.
1. Тугу да истибэт эбэтэр саамай улахан тыаһы, саҥаны эрэ истэр. ☉ Глухой, тугоухий
[Мүлдьү таҥараттан көрдөһөр:] Айыы тойон, биһиги оҥоруубутун уларыт. Уларыт диибин - дьүлэйгин дуу, хайа үөдэҥҥин дуу? Суорун Омоллоон
Били дьүлэй буола оонньообутум, кырдьык, дьүлэй буолан хааллым дуу. С. Ефремов
«Нохоо! Тохтоо эрэ, дьүлэйгин дуу, тугуй? Ыйыталлар буолбат дуо, дьонуҥ ханна барбыттарай?!» - диэн [киирбит дьонтон биирдэстэрэ] көбүөлээтэ. ПНИ ДКК
2. көсп. Туох да быыһылаабат, ханан да быыһа-арда суох, биир кэлимсэ (хол., хабыс-хараҥа түүн). ☉ Сплошной, без отверстий; непроглядный (напр., о тьме, тумане и т. д.)
Дьүлэй түүн Ыас хараҥатынан Ыган тиийэн кэлбит. П. Тобуруокап
Мин истэбин - түҥ бараан түүн үөһүн Дьүлэй чуумпутун үргүтэн, Халҕан «хаачыгы-ыыр» тыаһыырын. М. Ефимов
Ол иһэн көрдөҕүнэ: Түннүгэ-үөлэһэ суох Дьүлэй тимир дьиэ Түҥнэри холоруктуу турар эбит. С. Васильев
[Сир тымырын уута] Төһө мөлүйүөн сыл буолла Чөлө суох Дөйө тоҥмут Дьүлэй буор анныгар Түһэн сыппытыҥ? «ХС»
3. көсп., поэт. Тугу да билиэн-көрүөн баҕарбат, туохха да кыһаллыбат, бүтэҥи. ☉ Ничем не интересующийся, замкнутый, бездушный, бесчувственный
[Кэччэгэй баай] Килэгир харах, Килиэдэ сирэй, Дьүлэй куҥ, Ньүдьү-балай, Улуу киһи! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аһынабын кулгааҕар куба буолбатах, Дууһатыгар тураах чохчойбут муҥнааҕын. Ол эрээри дьүлэй сүрэхтээх сыанаһыты Кэрэ кэрэтин туһугар аһынымыаҕыҥ! С. Данилов. Табаарыстарын тылын истибэт киһини дьүлэй суобастаах диэххэ сөп. А. Федоров
◊ Таас дьүлэй - адьас тугу да истибэт. ☉ Совершенно глухой (букв. глухой как камень)
Икки сыллааҕыта сайын уолум Эрбантей күрээн хаалбытын уонна кыыһым биир Бурхалей диэн киһини кытта хаайыыттан куотан хаалбыттарын иһин, тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Харамайдартан барыларыттан сахсырҕа, улитка уонна муора сулуһа олох истэр дьоҕурдара суох таас дьүлэйдэр. ДьДьДь
Оҕуруктаах санаалаах Дэлиһиэй кинээс халыҥ халыымҥа ымсыыран Өкүүсэни алта уончалаах таҥхайа кырдьыбыт, таас дьүлэй, кэп-дьэбэр оҕонньорго кэргэн биэрэргэ быһаарынар. «ХС»
п.-монг. дьулей