туохт. Бээтинэлэнэн, чуоҕурданан эбириэн буол. ☉ Покрываться мелкими крапинками, пятнами
Сирэйим сэбэрэтэ алдьанна, баламах кыһыл дьүһүннээх чэрдэринэн эбириэннэннэ. МТККСА
Ыраас кыраһыабай сирэйигэр эбирдэр тахсыбыттара, мунна эмиэ эбириэннэммитэ. Эҕэрдэ СС

көр баламах
Сарсыныгар оҕонньор сирэйэ күөх баланах буолан оттуу киирэн иһэрин көрөн, Уйбаан туох-ханнык буолбутун тута сэрэйбит. Софр. Данилов
«Илиибин быһа ытыран кэбистэ ээ!» – биир бандьыыт, хаан баланах буолбут илиитин көрүнэ-көрүнэ хараҕар даҕайар. Н. Якутскай

көр күүгэннир
Кыраай майҕалартан, таас дьааҥылартан буордаах үрэх уулара …… күүгэннийбитинэн, солох курдук барылыччы тэппитинэн кутуллубуттар. П. Ойуунускай
[Абааһы уола] өрө эккирээн туран, өттүгүн охсунан кэбиһэн баран, …… Күөх баламах дьабадьыта Күүгэннийиэр диэри, …… Күтүр үлүгэрдик Күлэн күһүгүрэттэ. Күннүк Уурастыырап

сыһ., кэпс. Олус модорооннук халыҥаан, улаатан (хол., иһэн таҕыс — уос, мурун туһунан). ☉ Очень сильно разбухнув, выделяясь толщиной (напр., об опухших губах, носе человека)
Уостара сөлтөччү иһэн, харахтарын тулата күөх баламах буолан хаалбыттар. А. Кондратьев

аат. Киһини, тыынар тыыннааҕы накаастааһын, сордооһун. ☉ Пытка, истязание, мучение
Иннокентий Тускаев таҥаһа-саба тырыта тыытыллыбытыттан, сирэйэ бүттэтэ суох күөх баламах буолбутуттан ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр этэ. Эрилик Эристиин
Кинилэри сэрии силлиэтэ булгуруппатах, к и н и л э р и ы н ырык муҥнааһын кыайбатах. Н. Босиков
Ыар буруйу оҥорооччулартан үгүстэрэ кыра сылдьан көтөрү-сүүрэри муҥнааһынынан дьарыктаммыт буолааччылар диэн суруйаллар. ЧКС ОДьКИи

1. аат. Киһи этигэр хаан турбута, хаан бөлүөхсүбүтэ (туох эмэ тастыҥ дьайыыттан). ☉ Синяк, кровоподтек на теле человека (от внешних воздействий)
   Көр эрэ! Хараҕа бу курдук күөх балахай буолан хаалбыта буолбат дуо? Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Хаан бөлүөҕүн курдук хойдон көстөр. ☉ Темно-красный (как запекшаяся кровь)
   Уон дэгиэ тарбаҕынан хаахыр-хаахыр тарбанна, онтон ылан ытыһын көрбүтэ, ытыһа барыта хара балахай хаан буолан таҕыста. Саха фольк. Ол күн Аралы маҥан халлааҥҥа Хара балахай Ыас хара былыттар Өрүтэ сырсан үөмэхтэспиттэрэ. П. Тобуруокап. Тэҥн. балах, баламах

туохт.
1. Кими эмэ тугунан эмэ туһанан олуй; тугу эмэ оҥорорго күһэй. ☉ Настаивать на чем-л., вынуждать под тем или иным предлогом кого-л. делать что-л.; принуждать кого-л. к чему-л.
Түмэн бараан Түүн ийэлэрэ Хараҥанан хаайан, Сытарынан кыһарыйан, Утуйарынан олуйан [кэлбит]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Хабырыыс] Икки атахтаах адьырҕалар Сата Байбалы тугунан кыһарыйан көмүс кистэлин этитэллэрин хайдах эмэ гынан мэһэйдиэхтээх. И. Гоголев
Аҕам Мырбас Өндөрөй уолугар эргэ таҕыс диэн сүрдээхтик даҕаны кыһарыйар буолла. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ аттынан олус чугас, таарыйан аас. ☉ Проходить мимо чего-л., вплотную касаясь
[Сэмэн] өттүгүн уҥуоҕун портсигар муннугунан кыһарыйан, хаан оҕуолуор диэри күөх баламах гына охсубут. Н. Якутскай
Өрүс уута …… биэрэги кыһарыйан ааһарыгар санаа ылбат модун дьулуур күүһэ эбиллэр. Н. Лугинов
Таастар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуллаллар, биэрэги кыһарыйаллар. МЛФ АҮө

I
даҕ.
1. Сырдык халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Голубой, как светлое небо
Күөх халлааҥҥа көтөн тырыбынаан тахсан, көстүбэт үрдүккэ тимирэн, ыллаан дьырылатар. М. Доҕордуурап
«Что? Матрена, какая Матрена?» — диир Гурьянов, күөх харахтарынан мичээрдиир. Т. Сметанин
△ Хараҥа халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Синий
Күлүмнүү көтөр Күөх төлөн түспүт. Күннүк Уурастыырап
Муоралары уонна акыйааннары каартаҕа күөх өҥүнэн көрдөрөллөр. КЗА АҮө
2. Саҥа үүммүт от, мутукча өҥө өҥнөөх. ☉ Зеленый, как только что выросшая трава, как хвоя распустившейся лиственницы
Сыһыы саҕатыгар күөх от сыта халыйар. С. Данилов
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, Саха сирин мутукчата-сибэккитэ муҥутуур күннээх күөх сайына — ити барыта, барыта күндү. Т. Сметанин
Экскурсиялаабыт сирдэрбитигэр биир даҕаны күөл, чээл күөх хонуу диэн көстүбэт. «ХС»
♦ Күөх албын — кыбыстар, саатар диэни билбэт, сирэйэ-хараҕа суох албыннааччы. ☉ Наглый лгун, обманщик, мошенник
Эһиги күөх албыннаргыт. Харчыбын төннөрүҥ! Амма Аччыгыйа
Күөх албын, маны ас диэн атыылыыгын дуо? Ыкка биэрдэххэ, ыт даҕаны чугаһыа суоҕа. Н. Якутскай
Хайа, миигин истэргэр маннык олоруохпут дуо? Күөх албыныҥ, искэр адьас да аанньа ахтыбаккын. «ХС». Күөх ис үөхс. — дьадаҥы дьону көлөһүннээччи, баай киһи. ☉ Мироед
Аны биһигини баайдар, күөх истэр ол аайы үтүрүйүөхтэрэ-хабырыйыахтара суоҕа. В. Протодьяконов
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат. Эн даҕаны, күөх ис, быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов. Күөх киһиргэс — олус киһиргэс киһи. ☉ Очень хвастливый человек, большой хвастун, самохвал
Күн аайы оҕолоро Көппөйбүттэрин тухары Күтүр акаары, Күөх киһиргэс, Саллайбыттарын тухары Салаҥ акаары, Саата суох киһиргэс Буолаллар даа эбит. П. Ойуунускай. Күөх көппө — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, бездельник
Өйдөөҥ, сэбиэскэй былаас сүрэҕэ суохтары, күөх көппөлөрү сөбүлээбэт, босхо аһаппат. Болот Боотур
«Күөх көппө» диэн тыл сүрэҕэ суохтарга иҥэриллэр уопсай аат буолбута. Суорун Омоллоон
Үлэлээбэккин, луодургун, күөх көппөҕүн дии-дии аны киһини сордообот буол. М. Доҕордуурап. Күөх моҕой — арыгы. ☉ Алкоголь, спиртное
Арыгы көннөрү астан өстөөххө кубулуйар. Ол иһин даҕаны норуот «күөх моҕой» диэн ааты иҥэрбит эбит. ТХХ АС
Кэргэннии Иван уонна Анна Сенькиннар, иккиэн «күөх моҕойго» буулаппыттара, элбэх кэпсэтиигэ турбуттара. ТССКС
Дьон былыр-былыргыттан арыгыны «сатана хаана», «күөх моҕой» диэн ааттыыр. ППА ТЭД. Күөх оту тосту үктээбэт (киһи) — көрсүө, сытыары сымнаҕас (киһи). ☉ Смирный, мягкого характера (человек)
Нээстэр оҕонньор кыргыттара Балбаара, Маарыйа — күөх оту тосту үктээбэт барахсаттар. Бэс Дьарааһын
Махарах диэн барыларын убайдара, бэрт көрсүө, көнө, күөх оту тосту үктээбэт, дьиэ киһитэ эбит. Эрилик Эристиин
Биэрэ ийэтэ, көрдөххө күөх оту тосту үктээбэт сымнаҕас майгылаах курдук буолан баран, ис иһигэр киирдэххэ, улахан кырыктаах эмээхсин. НС ОК. Күөх сирэй үөхс. — олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Мразь, паршивец, негодяй
Өссө биирдэ саҥар эрэ, күөх сирэй! А. Софронов
Чэ, баҕаҥ хоту сиэбитиҥ, маҕалайыҥ туолбута, аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах, күөх сирэй. Суорун Омоллоон. Күөх сүрэх — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй
Хайдах харчыҥ суоҕуй? Үлэлиэххэ наада, күөх сүрэх! Софр. Данилов
«Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэт кыыс өтөрүбатары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН. Күөх уйан — 1) наһаа сымнаҕас, хатарыллыбатах (тимири этэргэ). ☉ Очень мягкий, незакаленный (о металле)
Ээ, чочулаабыт да иһин сытыы буолбат сэп, адьас күөх уйан баҕайы. Суорун Омоллоон; 2) наһаа уйаҕас, аһынымтыа. ☉ Очень чувствительный, слезливый
Баһыыба, Ида… Кырдьан истэҕим аайы күөх уйан буолан иһэбин ээ. Е. Неймохов. Күөххэ көттө — ким-туох эмэ хааччаҕыттан таҕыста, көҥүл барда. ☉ Стал независимым, вольным
Алыс даҕаны санаарҕаан эрэй бөҕөнү көрдүм ээ, дьэ күөххэ көттөҕүм! Н. Лугинов
Күөххэ көттө, көҥүл барда. АЕ СТ. Күөххэ үктэннэ — кыһыны туораан, сайыҥҥа тиийдэ. ☉ Благополучно перезимовав, дожить до лета
Ааспыт сайын сүөһүбүтүн нэһиилэ этэҥҥэ, күөххэ үктэннэрбиппит. С. Никифоров
«Лиза, — диэтэ биригэдьиир кэмниэ-кэнэҕэс, — эн ньирэйдэриҥ бу пиэрмэҕэ кыстаан күөххэ үктэннэхтэринэ табыллар». С. Федотов
Мантан саас биир да сүөһүнү энчирэппэккэ барыларын үчүгэйдик төлөһүтэн күөххэ үктэннэрэр баҕалаахпыт. «Кыым»
◊ Дабархайдаах күөх — от чулуу суорда (аан бастакы хотуур ото). ☉ Лучший сорт сена (самой первой косы). Дьэҥкир күөх — сырдык күөх (от). ☉ Светло-зеленый (о сене)
Күөх баламах көр баламах. Кини кымньыыта таарыйбыт сиринэн таба этэ күөх баламах, хаан чэлкэх буолан тахсар. Болот Боотур
Кыра уол илиилэрэ, атахтара, ону таһынан моонньо эмиэ бүтүннүү күөх баламах. ПН ДЫ. Күөх биэдэмэс эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ хас биирдии дьиэ кэргэн оттуур сирэ ыйыллыбыт докумуона, сир биэдэмэһэ. ☉ В дореволюционной Якутии: документ, в котором зарегистрированы закрепленные за каждым семейством покосные угодья, поземельная ведомость
Мин аҕам саҕана күөх биэдэмэс диэн баара. П. Ойуунускай
Лоп курдук биэс уон сыл буолла буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба, саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Күөх бороҥ — сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх. ☉ Темно-сивый (о масти лошади). Күөх буулуур (сылгы) — көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх. ☉ Чалый, с голубоватыми вкраплениями (о масти лошади)
Күөх далай көр далай II. Көй салгыҥҥа күөрэгэй ыллаабытын, күөх далайга күөнэх оонньообутун кэриэтэ буолла. Амма Аччыгыйа
Эйиэхэ баҕас …… бэйэм тыабыттан лабааны даҕаны булгу туттарыам суоҕа, күөх далайбыттан дьөрү биир даҕаны баҕаны туора уоптарыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Быһыыта, тойонноох кулут иччилэрин күөх далайга күөлэһийтэлээн кэбиһэн баран, тыылара киэҥ Байкал кэтит мындаатыгар дьаарбайа бараары гыммыт быһыылаах. Эрилик Эристиин. Күөх көҕөччөр көр көҕөччөр
1.
Көҕөччөр сылгыны араастаан дьүһүннүүллэр. Ордук элбэхтик маннык өҥнөөччүлэр: хара көҕөччөр, күөх көҕөччөр, сырдык көҕөччөр толбонноох көҕөччөр, им көҕөччөр, тимир көҕөччөр, көҕөн көҕөччөр, чуоҕур көҕөччөр. ОМГ ЭСС. Күөх кырса — көҕөрүмтүйэр өҥнөөх күндү түүлээх полярнай эргимтэ кырсата. ☉ Голубой песец
Сопхуос сүрүн дьарыга: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
«Усуйаана» сопхуос күөх кырсаны иитэр пиэрмэтэ 1955 сыллаахха тэриллибитэ. АВЛ ГСФ. Күөх маасса — куурдуллубакка эрэ күөхтүү сиилэскэ, сенажка угуллар от, бурдук. ☉ Зеленая масса
Саҥа сиилэстэнэр күөх маассаны түргэнник уган бүтэрии үчүгэй сиилэһи ылыы биир суол дьоһуннаах усулуобуйатынан буолар. САС
Бириэмэтигэр оҕустаран ылбатахха аҕыйах хонук иһигэр күөх маасса кууран соломоҕо кубулуйар. ЛИК СОТҮҮүТ. Күөх маҥан халлаан — былыта суох олус ыраас халлаан. ☉ Чистое, безоблачное синее небо
Бу көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүгэр олорор …… үүт күөл олохтоох, үүт аас бэйэлээх, үкэр куйаас тыыннаах Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн бааллар. Саха фольк. «Мин даҕаны төрүт удьуор харылы киһи этим», — инньэ диирин кытта, көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүн диэкиттэн бэрт сүрдээх кынат куугунаан түстэ. Ньургун Боотур. Күөх олордуу — маһы түөрэн аҕалан маһа суох сиргэ олордуу. ☉ Зеленые насаждения
Атмосфера ыраас буолуутун харыстааһыҥҥа күөх олордуулар улахан оруоллаахтар. САИ ССРС ФГ
Киин куорат биир олохтооҕор икки сүүс сүүрбэ кыбадыраатынай миэтэрэ күөх олордуу тиксэр. «Кыым». Күөх сах эргэр. — саас сир-дойду көҕөрбүт кэмэ. ☉ Весенняя пора, когда земля покрывается зеленью
Бу быйылгы күөх сах мунньаҕар кулуба тойоммут бэйэтинэн баар. Суорун Омоллоон. Күөх сирэм — саас бастаан үүммүт ситэ илик от; ньуолах от. ☉ Мягкая и шелковистая первая весенняя трава; трава-мурава
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай
Күөх сирэм чэлгийэр эриэккэс кэмигэр, Үтүө сир үөрээхтиир күнүгэр, Мин сытар кургааммар эдэр кыыс тахсыаҕа, кинигэ ааҕыаҕа, ыллыаҕа. Эллэй. Күөх сур — сылгы өҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ. ☉ Черный с красновато-голубым отливом (о масти лошади)
Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, кумах сур, күөх сур. ОМГ ЭСС. Күөх таалай — хараҥа халлаан күөх. ☉ Темно-синий. Күөх толбон — күөх өҥ булкаастаах. ☉ Просинь. Күөх тымыр — үлэлээбит хаан сүрэххэ төттөрү барар тымыра. ☉ Вена. Илиитин күөх тымыра көстө сылдьар. Күөх урсун — туох эмэ көҕөрөн көстөр киэҥ нэлэмэн ньуура. ☉ Синева
Үөрүүлээх, үөскүүлээх Күн уотун күлүмэр, Күөх урсун күөнүгэр …… Төрөтөр төрүөххүт Төлкөтүн көрүөххүт, Уһун дьол үрдүгэр, Уоҕурар бэрдигэр Үүнүөххүт, үөскүөххүт. П. Ойуунускай
Ленин куоратын үрдүнэн Көтөбүн күөх урсун үөһүнэн Күн аннын диэки чугаһаан. Н. Тарабукин (тылб.)
Күөх үүнээйи көр күөх маасса. Сиилэһи угар дьаамаҕа эбэтэр траншеяҕа күөх үүнээйини угуу саамай эппиэттээх үлэлэртэн биирдэстэринэн буолар. САС. Күөх чэй — чэй биир көрүҥэ. ☉ Зеленый чай
[Лааппылаах киһи] нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нуучча аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. В. Санги (тылб.). Күөх эбириэн — сырдык күөх толбоннордоох. ☉ С голубым оттенком
Инньэ гынан Түөрэҥкэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдыбыттар. Эрилик Эристиин. Күөх экран — телевизор. ☉ Голубой экран, телевизор
Ааспыт үбүлүөйдээх сыл бүтэһик күннэриттэн Верхоянскай куоратыгар күөх экраны көрүү саҕаланна. «Кыым»
Утуйуон иннинэ бэрт кыратык күөх экраны көрдө. «ББ». Күөх элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх. ☉ Серо-пегий, сивопегий (о масти лошади)
Күөх элэмэскэ күөх буулуур, күөх көҕөччөр дьүһүннэр киирсэллэр. ОМГ ЭСС. Күөх эриэн — сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн. ☉ С голубизной, отливающий голубым. Күөх эриэн көстүүмнээх. От күөх — от өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Зеленый цвет
Олус чаҕылхай от күөх уонна халлаан күөх өҥнөр алтан холбоһууларын араас көрүҥнэрэ буолуохтаахтар. ДНА СХБКК
[Уохта] саас эрдэ тыллар, сырдык от күөх сэбирдэхтэрдээх, тэтэркэйдиҥи маҥан сибэккилэрдээх. МАА ССЭҮү. Торҕо күөх — олус сырдык күөх. ☉ Яркая светлая зелень
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Торҕо күөҕүнэн таҥынныҥ. Баал Хабырыыс
Биһиги түннүкпүтүнэн Өлүөнэ киэҥ иэнэ нэлэһийэн көстөр уонна илин быраан торҕо күөҕүнэн тунаарар. ЧМА СТСАКҮө. Халлаан күөх — сырдык халлаан өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Голубой
Маҥхайан баран араҕастыйбыт баттаҕын халлаан күөх былаатынан мэччэччи бааммыт. М. Доҕордуурап
Ыйаастыгас соҕус хап-хара харахтаах, чорбоҕор кыра уостаах, халлаан күөх солко таҥастаах кыыс оҕо баар. «ХС»
[Федосья] аһыммыт оҕолуу, халлаан күөх ыраас хараҕынан одуулаһан олорон ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Хампа күөх — хараҥа от күөх. ☉ Темно-зеленый
Хатас хаппыт кырдалыгар хампа күөҕү көрөбүн. Хантан кэлбитэ буолуоҕай. Дьиибэргиибин, сөҕөбүн. Эллэй
Үүнэр күммүт тахсыыта Үрүҥ көмүс аалыыта — Хаһыҥ түһэн туртайар, Хампа күөҕү хаарыйар. А. Абаҕыыныскай
Аны куһаҕан сири тумуннаҕа аатыран, хампа күөҕү тоҕута кэстэрэллэр, сир кырсын алдьатан көрүөхтэн түктэри оҥороллор. «Кыым». Чээлэй күөх — сып-сырдык от күөх. ☉ Яркозеленый
Салгыы аны Налбыһах Чээлэй күөх торбос отун Салаасканан аҕалан, Дьиэҕэ симэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Айаҥҥа туруубутугар чээлэй күөҕүнэн симэммит сайын барахсан ааһан, күһүн буолан эрэр. Н. Заболоцкай. Чэгиэн-чэбдик чээлэй күөх мутукча айгыр-силик нуһараҥа. А. Федоров
тюрк. көк
II
аат.
1. Саҥа от үүнэн сирдойду чэлгийэ көҕөрөр кэмэ. ☉ Весеннелетняя пора, когда появляется зелень
Соҕотох ынахтаахпыт күөххэ тиийэн баран, өлөн хаалбыта. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэрбитигэр үөстэн от сүгэн таһааран биэриэхпит. Барахсаттар наар ийэлэрин үүтүнэн тураахтыыллар. Күөх кэлбитин биллиннэр эбээт. Н. Лугинов
2. Сүөһү, сылгы аһылыга буолар үүнэн турар күөх от. ☉ Зеленая трава, идущая на корм скоту
«От хомууругар үлэлээминэ, быйылгы күөхтэн маттым», — Лука сөҥөдүйэн олорон эттэ. М. Доҕордуурап
Оҕом, хадьымал саҕалыырыгар бу ийэтин хотуурун оҥорон биэриэҕим. Биһиги, эр дьоннор, күөҕү былдьаһа от охсон куһуйуохпут. В. Иванов
Бу күөххэ мин көлөһүнүм баар, көрүҥ күөх сирэм, күөх быйаҥ ырааһыан, үчүгэйиэн! А. Сыромятникова

I
туохт.
1. Туох эмэ үчүгэйигэр таттаран астынан, манньыйан, налыйан хамсаабакка тур (олор, сыт — үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Замереть, обмереть от удовольствия (обычно употр. в форме деепр.)
Уол кыыһы бэйэтигэр сыһыары тарта. Сылаас уоһунан сыһынна. Таалан турдулар. М. Попов
Дьулустаан ханна да ыксаабат үлэлээх-хамнастаах киһи быһыытынан, сылаас суорҕанын анныгар таалан сыппахтаата. Э. Соколов
Бөлүүн түһэн ааспыт ичигэс ардахтан от-мас сымныы таалбыт. В. Титов
2. Туох эмэ соһуччутуттан тугу гыныаххын булбакка, алааран оннугар туран (олорон) хаал. ☉ Замереть, оцепенеть от неожиданности
[Оһох кэнниттэн намчы илии быган, күөстэриттэн кырбас эти ылбытыттан] бары олус соһуйан, саҥата суох таалан олорбуттара. Далан
[Уйбаан Дууһа утары эппититтэн] дьон бары ортолоругар этиҥ түспүтүнүү, таалан, туох өлүүтэй диэххэ айылаах олороллор. Эрилик Эристиин
Гура улаханнык соһуйбута, балачча саҥата суох таалан, дьону кэриччи көрөн олорбохтообута. В. Яковлев
3. Өйгүн сүтэрэн, туймааран тугу да билбэт буол. ☉ Потеряв сознание, находиться в забытьи
Баҕа түөһэ нарайан, Түөрт мүһэтэ адаарыйан, …… Таралыйа түспүтэ, Таалан, дөйөн сыппыта. С. Данилов
Сүүрэн маҕыйан иһэммин, аан модьоҕотуттан иҥнэммин, умса баран түстүм, быарым доргуйан, өр таалан сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘падать в обморок, лишаться чувств’
II
аат., анат. Киһи-сүөһү быччархайдыҥы көрүҥнээх, уһун ньолбуһах быһыылаах ис уоргана, хааны оҥорууга кыттыһар, микробтары, сүһүрдэр бэссэстибэлэри эттэн-хаантан ыраастыырга көмөлөһөр. ☉ Селезёнка
Оҕонньор бу иһэн аны таала аста, уоскутаары, кини ойоҕоһун хам тутта сатаата. Н. Заболоцкай
[Маайаны хотуна үөттүрэҕинэн кырбаабытыттан] хаҥас бүлгүнүн үрдүттэн тоҕоноҕор тиийэ, ынах таалын сыһыары баайбыт курдук, биир кэлимсэ күөх баламах буолбут. Эрилик Эристиин
[Титириир ыарыыттан] тииһиктэрэ хатылана тураллар, ыарыһах күүһэ-уоҕа мөлтүүр, дьүдьэйэр, кубарыйар, быара, таала улаатар. КАМ ТЫаТТБ
♦ Таала кырыыланар көр кырыылан
Иван Николаевич кэллэ кэлээт, кини бастыҥ дьиэтин былдьаан ылбытыттан Соппуруон баай олус абаккарар, учууталга таала кырыыланар, өстүйэр. Н. Якутскай
Партком сэкэрэтээрэ биир мунньахха Сэпсиирэп уоракөстө арыгы булан иһэрин ахтан ааспыта, онтон ыла кини сэкэрэтээргэ таала кырыыланан, туохха тутан түбэһиннэрэрин булар муҥар түспүтэ. П. Аввакумов. Таал муҥуругар тии- йэр — хайдах да гынан быыһаммат ыар суолугар түбэһэр, муҥур уһугар тиийэр, ыксыыр. ☉ Попасть в безвыходное положение, прийти в отчаяние
[Чыычаах] ыксаан таал муҥуругар тиийэн кини [күтэргэ]: «Дьукааҕым, мин эйиэхэ аһым үчүгэйин таһан биэрэрим. Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин. Эһиил мин эйигиттэн арахсыам», — диэхтээбит. Суорун Омоллоон. Таала хатыыланар — кыыһырар, тымтар. ☉ Сердиться, гневаться
Туоххун быһа үктэтэн, Миэхэ таалыҥ хатыыланна? Үөйбэтэх суолбун үөтэн, Сулуйдуҥ сыппах быһаҕынан! Баал Хабырыыс
Ямлиха уолчааныгар кыратык таала хатыыланан олорор. Тылыгар киирбэккэ уола кинини кыыһырта. Агидель к. Таалын таптарар — кырдьыгын, чахчытын таба этиттэрэр (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ соотв. правда глаза колет
«Ийэ-ээ! — таалын таптаран, Аркадий сымнаата. — Кырдьык даҕаны, сүбэ-ама биэрдилэр». Р. Баҕатаайыскай
◊ Таал от бот. — өрүстэр, үрэхтэр сииктээх, бадарааннаах кытылларыгар, күлүктээх дириҥ аппаларга, бытархай таастар, сиҥнибит хайалар тэллэхтэригэр үүнэр намыһах нарын от. ☉ Селезёночник
Түөрт тычинкалаах таал от. ОВРЯ
др.-тюрк., тюрк. тал

I
аат. Былыр сахалар дьиэлэрин аанын утары илин диэки турар аттарын баайар баҕаналара (билигин сэргэни дьоллоох-соргулаах, уйгу олоҕу түстүүр, ыалдьытымсах буолууну туоһулуур бэлиэ быһыытынан туруораллар). Сэргэ аналынан үс көрүҥҥэ арахсар: ат баайар эбэтэр тэлгэһэ сэргэлэрэ, итэҕэл сэргэлэрэ уонна ыһыах сэргэлэрэ. ☉ В старину: устанавливаемый перед входом в дом, т. е
с восточной стороны, столб для привязывания лошадей, коновязь (в настоящее время эти коновязи, предназначенные для приёма гостей, трансформировались в символ счастья и семейного благополучия, в символ якутского гостеприимства). Выделяют три группы сэргэ: надворные коновязи для привязывания коня, культовые, использовавшиеся при проведении культовых религиозных обрядов, ритуальные сэргэ, устанавливаемые на традиционном празднике ысыах. Баай дьон сэргэлэрэ үстэн уон иккигэ тиийэ буолар. Н. Босиков
Аттар хара баламах буола тириппиттэр. Муҥ көтүүнэн, сугулаан олбуорун иһигэр субуруйан киирэн, сэргэҕэ хоруйа түстүлэр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
◊ Ат сэргэ (бэриинэ сэргэ) — туорай мастарынан холбоммут икки, сороҕор үс сэргэстэһэ турар сэргэ. ☉ Два, иногда три сэргэ, соединённые пропущенными через отверстия в них перекладинами. Кийиит сэргэтэ — кийиит кэлиитигэр туруоруллар үрдүгэр чороон эбэтэр ат төбөтө оҥоһуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, украшенная барельефной геометрической резьбой, а в верхней части — чорооном или лошадиной головой, возводившийся к приезду невесты
Көрбүөччүлээх сэргэ эргэр. — сэргэ үрдүгэр оҥхойго киһи курдук быһыылаах, күөх оҕуруо харахтаах мас сатаны — ойуун «көрбүөччүтүн» уураллар. Кыһалҕалаах киһи бу көрбүөччүгэ кэлэн кыһалҕатын кэпсиир, үҥэр, көрдөһөр. Ойуун бу көрбүөччү нөҥүө көрдөспүт киһини эмтиир. ☉ Сэргэ со специальным вместилищем в верхней части для «ясновидящего» — сата, деревянного человечка с глазами из синих бусинок. Больные обращались к этому идолу со своей бедой и страданием, умоляли помочь выздороветь, и шаман через этих идолов лечил любого обратившегося к нему. Кэтэх сэргэ — тэлгэһэҕэ үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн түгэххэ турар боростуой ыалдьыттар уонна хаһаайынтан ураты атын дьиэлээхтэр аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Задняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для более нижнего ранга гостей и остальных членов семьи. Ортоку сэргэ — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн ортоку туруоруллар, орто баайдар эбэтэр дьиэ хаһаайына бэйэтэ атын баайар сэргэтэ. ☉ Средняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для гостей среднего достатка и для самого хозяина
Ойута быһыы Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэтиттэн Соргулаах соноҕоһун [тутта]. П. Ойуунускай
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыычаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллахтаабыт, Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэҕэ Улаан биэбит Уйгутун олохтуоҕуҥ! С. Васильев. Тойон сэргэ (бастыҥ сэргэ) — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн биирдэстэрэ. Соҕурууттан бастакы — араас ойуулаах-бичиктээх, сиэдэрэй оҥоһуулаах, убаастабыллаах ыалдьыттар аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Южная из трёх главных сэргэ, которая отличалась массивностью, нарядностью и богатством отделки и предназначалась для коней почётных гостей
Аанын аһан, дьиэлин тэлэйэн, Тэлгэһэтигэр тахсан, Тойон сэргэтигэр өйөннө. П. Ойуунускай
Ордук тойон сэргэҕэ бааллыбыт сүүһүгэр ыас хара ат сүрдээх кэрэ көрүҥнээх. Н. Лугинов
Сыһыы саҕатыгар сиэллээх-баҕахтаах, ат бастаах тойон сэргэ тула үҥкүү бөҕө ньиргийбит. Л. Попов. Төрүт сэргэтэ — саҥа дьиэҕэ киирии малааһыныгар туруорар сэргэ. ☉ Сэргэ, устанавливаемая к завершению строительства нового дома во время новоселья. Түктүйэлээх сэргэ эргэр. — былыр сахалар өбүгэлэрин куттарын түктүйэҕэ (кыра туос хоппоҕо) харайан балаҕан бочуоттаах муннугар ууран тураллара, сөп буола-буола ас бэрсэллэрэ. Ыал эстэр эбэтэр көһөр түгэнигэр тэлгэһэҕэ таһааран сэргэ долбууругар кистии уураллара. Ол сэргэ «түктүйэлээх сэргэ» диэн буолара. ☉ В старину: берестяное хранилище с душами предков помещали в почётном углу жилища и время от времени преподносили им пищу. В случае распада рода, семьи или при их переселении берестяное хранилище оставляли на хранение духу сэргэ. В дальнейшем эти сэргэ называли «түктүйэлээх сэргэ». Тэлгэһэ сэргэлэрэ — дьиэ аттыгар араас киһи олоҕор буолар түбэлтэлэргэ, уларыйыыларга анаан туруоруллар сэргэлэр (оҕо төрөөһүнэ, уруулар уо. д. а.). ☉ Надворные сэргэ, устанавливаемые во дворе дома в честь памятных событий (рождения ребёнка, свадьбы, посещения почётного гостя и т. д.).
ср. бур. сэргэ ‘коновязь’
II
1. сыһ. Кими эмэ кытта бииргэ, аттыгар, сэргэстэһэ. ☉ Рядом, вместе
Мин эйигин билэбин ээ… Чэ, холобур, ити Айдаргын арыт генийдэри кытары сэргэ туруораргын умуннуҥ дуо? Н. Лугинов
Сэмэнчик дьиэлээх хотуну, Харытыананы кытта сэргэ олорор. Н. Якутскай
Кинини сэргэ …… Матвей Фёдорович Барабанов хааман атыллаҥнатан истэ. М. Попов
2. даҕ. суолт. Аттыгар, сэргэстэһэ баар. ☉ Находящийся рядом, соседний
Сэргэ хоско иккис сэкирэтээр уол төлөпүөнүнэн ыраах учаастактары кытары ыһыытаһар. Н. Лугинов
Бу кэмҥэ сэргэ хоско туох эрэ лүһүгүр гына тыаһаата. Н. Габышев
III
1. дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Эмээхсин муҥнаах сонно Эмэх тииттии суулунна Үрүҥ чаанньыга сэргэ Үлтүрүйдэ сиргэ. «ХС»
2. Ким, туох эмэ аттыгар атын биридимиэт (эбийиэк) баарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при обозначении предмета, рядом с которым находится другой предмет
Сөрүүн киэһэлэргэ — ыам кэмнэригэр Ыаҕаскар үүт үҥкүүлүүрүн сэрэйэбин. Сэргэ турар асчыттар дьиэлэригэр Сэппэрээтэр дьирилиирин саныыбын. С. Васильев
Саҥа тэпилииссэни кытта сэргэ — сайынын хаппыыстаны, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
3. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
Кыайыы киһини киһилии оҥорорун сэргэ, сороххо түктэри өрүтү эмиэ уһугуннарыан сөп. Н. Лугинов. Т. Сметанин эргиччи талааннаах суруйааччы этэ
Кини поэзияны уонна прозаны сэргэ драматическай айымньылары эмиэ суруйара. Софр. Данилов
Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
Итини сэргэ норуот ырыаһыттара үтүөкэннээх лиро-эпическэй айымньылары эмиэ биэрбиттэрэ. Эрчимэн
2. ситим т. суолт.
1. Кэм салаа этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Олох сыыйа көнөрүн сэргэ, Никон, олук үктэһэн, тэҥҥэ хаамсан испитэ. «ХС»
2. Тугу эмэ кытта биир бириэмэҕэ, биир кэмҥэ тэҥҥэ. ☉ Наряду, наравне, одновременно с чем-л.
Бу этэрээккэ улахан дьону кытта сэргэ оҕолор эмиэ охсуспуттара. ӨӨККҮ
Куйууру, маҥкыны сэргэ анньыы уонна мууһу харбыыр тимир күрдьэх эрэ наада. «Саха с.». Учуонайдары сэргэ сопхуостар дириэктэрдэрэ, туһааннаах испэсэлиистэрэ кыттыыны ыллылар, санааларын атастастылар. «Кыым»