аат. Муус аннынан балыктааһыҥҥа ойбон алларар киһи. ☉ Человек, работающий пешней во время подледной ловли рыбы. Анньыыһыттар күөл атаҕар чугаһаатылар
□ Балтараалыы миэтэрэлээх халыҥ мууһу курдурҕаччы алларалларынан, суһалларынан сөхтөрөн бырааттыылар бастыҥ анньыыһыт аатын ылбыттара. «ХС»
Оҕонньоттор ойбон мууһун эһэр кэмнэригэр анньыыһыттар аҕылаабыттарын аһарына, тыын ыла түһэллэр. «Чолбон»

аат., үөхс. Үөдэн, абааһы, адьарай. ☉ Чёрт, дьявол, дрянь
[Баһылай:] Үчүгэй буолаарай диэн сылыктаан, биир кыыс оҕону булан, оҕобор ылан биэртим, куһаҕан, чэпчэки үүсээҥи түбэспит эбит. А. Софронов
[Омуннаах Уйбаан тахсаары туран:] Бэйи, үүсээҥи, көрдөөбүккүн биэриэм. Н. Неустроев
Сиэллэҕинэ, [сур соноҕос] балтараалыы ыллар харыһы хардарар. — Хардарыан сөп үүсээҥи эбит! — диир Бүүчээн оҕонньор. — Түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа

туохт. Кими, тугу эмэ аанньа аһаппакка эбэтэр сылатан, илиһиннэрэн, сэниэтин быс, күүһүн эс. ☉ Доводить до сильного истощения, утомлять непосильным трудом, изнурять, изматывать
Тэлэһийэ сылдьан өрүү Саныыбын үс Уйбааны, Хонук хоно, күн өрүү Хоһоон уйар ухханы. …… Уйадытар намыын кэрэ Уран тыл ырыарара. М. Ефимов
Уйбаанчык сылгыны энчирэппэт, ырыарбат итиэннэ үчүгэй төрүөҕү ылар туһугар бэйэтэ биһириир ньымаларын туттара. В. Протодьяконов
Күҥҥэ муҥутаан балтараалыы көһү айаннаан биир да табаны сүтэрбэккэ-өһөрбөккө уонна быһа ырыарбакка дойдуларын булларбыттар. «Кыым»

I
аат. Киһини сэтэрээн саҥарыы (хол., туга эмэ табыллыбатах киһини өссө хомуруйуу, сиилээһин). ☉ Злорадство, ехидство
Тэҥнээҕим сэтэтигэр, холооннооҕум хоһуутугар барыам буоллаҕа, …… бухатыыр киһи буолан баран хайдах да күөн көрсүмүнэ, күрэс былдьаһымына барыахпын сатаммат! Ньургун Боотур
ср. тув. сөдүр ‘сердись’, халх. сэдээ ‘раздражение, нервозность’
II
аат. Өҥүс бас. ☉ Затылочные мышцы (с обеих сторон шейных позвонков)
[Сур соноҕос] сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы көрдөрөр ээ, түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа
Алексей Петрович тас көрүҥэ орто уҥуохтаах, сүрдээх модун быччыҥнардаах, үргүлдьү сэтэлээх моойдоох киһи эбит. Н. Кондаков
△ Бөлтөйөн көстөр (урга, соҕуоҕа, быллыаҕа маарынныыр) туох эмэ. ☉ Что-л. выпуклое (похожее на желвак, шишковидный нарост)
Элиэ кэккэлэһэ үүммүт сэтэлээх суон үс мутук төрдүгэр абырҕалы, оту-маһы мунньан олус улахан үллүбүт-баллыбыт уйа оҥостубута быданнаата. Далан

туохт.
1. Ким, туох эмэ хайдах эмэ быһыыламмытыгар эппиэттээн, утары тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Совершить какое-л. действие, обусловленное чужим действием, ответить чем-л. кому-л.
Саалаах-сэптээх этэрээттээх полиция начаалынньыга, бу хара норуот буунугар тугунан хардарыан була сатаабыт курдук, төттөрү-таары хаамар. Эрилик Эристиин
Бандьыыттар эмиэ хардаран ыталлар. И. Бочкарёв
Кинилэр үтүөнү оҥорбут киһилэригэр хаһан даҕаны мөкүнэн хардарбаттар. Улдьаа Харалы
2. Кимиэхэ эмэ хоруйдаа, эппиэттээ (ыйытыыга эбэтэр кэпсэтиигэ быһаарсан). ☉ Отвечать (напр., на приветствие), давать ответ кому-л. (на вопрос)
Бу сырыыга көбүөлээбэккэ, аҕалыы сымнаҕастык ыйытта да, аргыһа тугу да хардарбата. И. Гоголев
Биирдэстэрэ саҥардаҕына иккиһэ хайаан даҕаны хардарар. Н. Якутскай
Дорооболоспутугар куорат киһитэ төбөтүн өндөтөн бүтэҥи куолаһынан хардарда. Т. Сметанин
3. Аһаран, куоһаран ой (атах оонньуутугар); кэлин атаххынан илин атаҕыҥ суолун куоһары үктээ (сиэлэригэр, сүүрэригэр — сүүрүк ат туһунан). ☉ Прыгать дальше обозначенной метки (в состязаниях в прыжке); идти, бежать, переступая задними ногами следы передних (характерно для особо резвого скакуна). Биһиги уолбут хас биирдии туоһу ырааҕынан хардаран кылыйда
□ [Соноҕос] сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар. Амма Аччыгыйа
Хоннохторо аһыллан уйуһуйбут аттар кэлин туйахтара илин туйахтарын суолларын хардаран биэрдилэр. Ойуку

дьөһ.
1. Чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөн, предмет алын өттүгэр хайааһын буоларын, тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар (туохт. түһүгү салайар). ☉ Выражая конкретно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, под которым совершается и распространяется действие (управляет винительным падежом: под, мимо)
Суруктаах сыыр аннынан күҥҥэ сүүһүнэн пуойастар сылдьаллар. А. Федоров. Чаһыны аннынан улахан хара суот иҥнэри ыйаммыт. Н. Габышев
Ол курдук, Москва куораты аннынан, Хос куорат тутуллан, сир анна сандаарда. С. Васильев
△ Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр (үксүн төрүт түһүккэ турар ааттары кытта тутлар). ☉ Выражает абстрактно-пространственные отношения (употр. преимущественно с именами в основном падеже)
Эн күн знамяҥ аннынан Эрдээхтик сахалар хаамабыт. Күннүк Уурастыырап
Ардах аннынан, быыл быыһынан Айанныырбыт бэрдин биллим. Дьуон Дьаҥылы
△ Быһаарыылаах ааты туохтуу түһүккэ салайыан сөп. ☉ Может управлять винительным падежом имени, выражающим определенный предмет
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Бырааттыы Софроновтар Өктөөп күнүн аннынан, Сэбиэскэй былаас көмөтүнэн ситиспит үрдүк чыпчааллара, дьоллоох суоллара — ити биһиги Сэбиэскэй кэммитигэр үөрэммит, үлэлээбит, сайдыбыт саха бастакы научнай каадырдарын эркээйилээх суола. «Кыым»
2. Биир предмет атын предметтэн ахсаанынан, хаачыстыбатынан уо. д. а. бэлиэтинэн алын таһымҥа турарын бэлиэтииргэ туттуллар (туохт. түһүгү салайар). ☉ Употребляется при обозначении более низкого положения одного предмета относительно другого по количеству, качеству и другим признакам (управляет винительным падежом: ниже)
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Арааһа, балтараалыы эрэ бууту аннынан тардыыһыктар. Тумарча
Таҥараны аннынан, киһини үрдүнэн баар үһү. (тааб.: өлөр өлүү). [Туттарыллыбыт эттэн] ортону аннынан уойуулааҕа 109 сэнтиниэр, эбэтэр 8,3 бырыһыан. ПДИ КК
3. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, баар предмет атын предмет кыаҕын иһинэн баарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании предмета, в пределах которого находится другой предмет
Бадаайап Маппыйы аҕабыыкка сүрэхтэппит, бэйэтин аннынан суруйтарбыт. Л. Попов
Бу барыта түөһүн таптаммыт, бытыгын имэриммит күбүрүнээтэр тойон үтүө дьаһалын аннынан баар этэ. Эрилик Эристиин

аат.
1. Саас, сайын, күһүн, кыһын толору эргийэн бүтэр кэмэ (уон икки ыйга тэҥнэһэр). ☉ Год (временной цикл, в течение которого проходят четыре природных сезона)
[Намыын] оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
Бөтүҥнэр бастаан утаа икки хас сылга диэри Дыгынтан сэрэнэн, куттанан көрөн баран, кэнники умнан-тэмнэн кээстэр. Эрилик Эристиин
Биирдии ынахтан сылга тыһыынчанан лиитирэ үүтү ыыллар. И. Данилов
2. Ханнык эрэ үлэ, тугунан эмэ дьарыктаныы түмүктэнэр кэмэ. ☉ Период времени, в котором завершается цикл каких-л. работ, занятий. Үөрэх сыла. Отчуот сыла
3. кэпс. Дьон олоҕор-дьаһаҕар, өйүгэрсанаатыгар айылҕа дьайыытын эбэтэр туох эмэ түбэлтэ түмүгэр олоҕуран хаалбыт уһулуччу бэлиэ кэм. ☉ Период времени, который остался в памяти, сознании людей как связанный с исключительными событиями, явлениями. Сут сыл. Кураан сыл. Кыайыы сыла
4. Хас да сылы хабар киһи сааһын түгэнэ, туох эрэ буолар (буолбат) кэмэ (э. ахс. тут-лар). ☉ Период времени, охватывающий ряд лет, на протяжении которого проходит какая-л. пора жизни, какие-л. события (употр. во мн. ч.). Эдэр саас сыллара. Оҕо саас сыллара. Гражданскай сэрии сыллара
□ Биһиги сэрии сылларыгар курааны утары охсуһууга дьоһуннаах үлэни ыыппатахпыт. М. Доҕордуурап
5. Кэрискэ ахсаан ааттары кытта холбоһон, уоннуу сылы хабан биир кэми бэлиэтиир (э. ахс. тут-лар). ☉ В сочетании с порядковыми числительными обозначает промежуток времени в пределах десятилетия (употр. во мн. ч.). 80-с сыллар. 90-с сыллар
□ Мин 70-с сыллар бүтэһик кэмнэригэр Петербург университетыгар үөрэнэ сылдьан Неустроевы сирэй билсибитим. П. Филиппов
50-с сыллардаахха Арҕаа Сибиирдээҕи дэхси сиринэн устар Объ өрүскэ олус бөдөҥ гидроэлектростанцияны тутуу бырайыага киллэриллэ сылдьыбыта. МНА ФГ
♦ Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар көр бас-атах. Дойдутугар сыл баһыгар-атаҕар сылдьан ааһааччы
□ Кириллин арыыга эдэр эрдэҕинэ үөскээбит сир эҥин диэн соччо тардыспат буолара, сыл баһыгар-атаҕар күдээринэ соҕус санаан аһарара. Софр. Данилов
Манна …… сыл баһыгар-атаҕар дэҥ кэриэтэ биир эмит туора киһи сылдьан ааһааччы. «ХС». Сыл (дьыл) таҕыс — быстарбакка, өлбөккө-сүппэккэ, этэҥҥэ кыһыны туораа. ☉ Перезимовать
Бу табалартан биири эмэ өлөрөрө буоллар, быйыл туох да буолбакка сыл тахсыа эбиттэр. Эрилик Эристиин
Кини өссө быйыл дулҕата да, былаҕа да суох сыл тахсыа. Н. Заболоцкай
Өйдөрүн, сүбэлэрин холбоон олордохторуна, ууну-хаары суурайан сыл тахсыахтара. Н. Босиков. Сыл таһаар — ынах сүөһүнү, сылгыны аһатан-сиэтэн, көрөн-харайан кыһыны этэҥҥэ туорат. ☉ Обеспечивать перезимовку; продержать, прокормить всю зиму (обычно скот)
Чэ, оҕоҕо-дьахтарга дылы, тугун ньаҕайдаһа олоруохпутуй? Ынаҕы үстүү, борооскуну балтараалыы сыл таһаартаан кулу. Амма Аччыгыйа
Хата аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур
Сүөһүнү сыл таһаарыаҕы от тиийбэт, дьону өллөйдүөҕү ас тиийбэт кыһалҕата тирээбитэ. Софр. Данилов
Сылы туораа — сыл (дьыл) таҕыс диэн курдук. Кураан буолла, сутуур алдьархайа тирээтэ. Сити кэмҥэ ити күөл барахсан хомуһун сиэн кини [саха] этэҥҥэ сылы туораата. Багдарыын Сүлбэ. Сылын сыыйара — кыһын чугаһаан, халлаан тымныйан, тыалыран, отмас хагдарыйан барар кэмэ, күһүн. ☉ Осенняя пора, когда начинаются заморозки, увядание природы и дуют сильные ветры. Сылын сыыйара чугаһаата
◊ Ордук хонуктаах сыл — түөрт сылга биирдэ кэлэр (366 хонуктаах) сыл. ☉ Високосный год
[Гай Юлий Цезарь] саҥа дьылы кулун тутартан тохсунньуга көһөрбүтэ уонна ордук хонуктаах сыл систиэмэтин олохтообута. «Кыым». Сылы сыллаан сыһ. Биир сыл устата эбэтэр хас да сыл тухары. ☉ В течение года, целый год, годами
Ыйы ыйдаан, сылы сыллаан Айанныыллара былыр дьоннор. Н. Босиков
Санныбар иилинэр таҥаһа суох хас эмэ сылы-сыллаан сылдьарым. Тэки Одулок (тылб.). Сылы сыллатааҕы — биир сылынан быысаһар, биир сылынан араастаах (бииргэ төрөөбүттэр тустарынан). ☉ Родившийся с разницей в один год, погодок
Сылы сыллатааҕы убайдыы балыс Айсеннаах Маша адьас аҕаларын куоппуйата эбиттэр. Ааныс Бористаах Машаны, оччоҕо сылы сыллатааҕы быыкайкаан оҕолору көтөхпүтүнэн соҕотоҕун хаалаахтаабыта. Н. Лугинов
Эдьиийим сылы сыллатааҕы уолаттара, кус оҕолорунуу бытарыһан таҕыстылар. В. Иванов
Сылы сыллатааҕы биэстээх-алталаах ботоҕоно курдук уолаттар таһырдьаттан арахпаттар. Сэмээр Баһылай. Төгүрүк сыл — оруобуна биир сыл, сыл устатын тухары. ☉ Круглый год
Өлбөтөхпүнэ, төгүрүк сылынан кэлиэҕим, өллөхпүнэ, үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕан дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Саха фольк. Аны биир төгүрүк сылга диэри Көстөкүүммүтүн көрбөппүт дии. Күндэ. ДТС, тюрк. йыл, жыл, чыл, дьыл

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’

I
ыл I диэнтэн дьаһ
туһ. [Дьэкиим:] Сарсын уолбун оҕустаан суханы ыллара ыытыам. А. Софронов
Оҕобор куораттан саҥа таҥас ыллардым. Дьүөгэ Ааныстыырап
Уолбун үлэҕэ ылларан улаханнык абыраан турардаах. Н. Чуор
«Төбөм ыарыыта сүрдээх, тугу эрэ ылларан эмтэммит киһи», — дии тоһуйда Киргиэлэй диэн бөкчөгөр оҕонньор. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ кыһалҕатыгар киир, эрэйгэ түбэс, табыллыма. ☉ Оказаться в затруднительном положении, иметь проблему
[Бырдаахап:] Тээтэ, тугун эйиигиттэн кистиэмий, мин кыһалҕаҕа ылларан олоробун. Н. Неустроев
[Кууһума:] Барахсан, эрэйгэ ылларан сылдьаахтыыр. А. Софронов
Дьэ, биһиги кыһалҕа бөҕөҕө ылларан олорор ыал буоллубут. Амма Аччыгыйа
Бырыһыаҥҥа киирэн, кыһалҕаҕа ылларбыт быстар дьадаҥы дьон тугу да биэрэллэрэ суоҕа, биир-икки ынахтарын аҕалан иэстэрин төлүүргэ тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
△ Ааспат-арахпат санааҕа-онооҕо түс, муучу буол. ☉ Испытывать душевные муки, нравственные страдания, мучиться
Оҕонньор бэрт ыар, кыайан быһаарыллыбат санааҕа ылларбыта өтө көстөр. Н. Якутскай
Дьиҥинэн, ити Сергей ыар баттыкка ылларан иһэр быһыыта этэ. В. Яковлев
Ньукуукка туһугар сүрэҕэ ыалдьан, улаханнык санаа эрэйигэр ылларан төннүбүтэ. Н. Босиков
2. Кимиэхэ эмэ күүскэ убан, умсугуй, кими эмэ сүрэххинэн сөбүлээ, таптаа. ☉ Испытывать к кому-л. особые чувства, любить кого-л., привязаться к кому-л.
Оҕо буолан биир улууска Үөрэнэн улааппыппыт, Онон арахсан баран, мин ордук Эйиэхэ ылларбытым. Дьуон Дьаҥылы
Кыталык бэйэҕин Көрөөт, ыллардым, таптаатым. И. Эртюков
Оннук ыллардым, убанным, Сөбүлээтим мин кинини. Д. Васильев
3. Туохха эмэ күүскэ абылат, сатаан арахсар кыаҕа суох курдук буол. ☉ Быть пленённым, сильно увлечённым чем-л.
Ол тыл ыҥырар күүһүгэр Микиитэ ыллардар ылларан истэ. Амма Аччыгыйа
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умна ыллардым. П. Тобуруокап
Эдэр архитектордар кэлин үлэлэригэр сүрдээҕин ылларан, өйдүүн-дьүһүннүүн уларыйдылар. Н. Лугинов
△ Туох эмэ куһаҕан дьаллыкка хаптар. ☉ Пристраститься к чему-л., попасть в зависимость от чего-л., заиметь порок, привычку
Ааныс кэргэнэ аһыы утахха ылларан олоҕо огдоруйара буолла. П. Филиппов
Охоноон хаартыга ылларан тугун барытын да туран биэриэх курдук дьүһүлэнэр. «ХС»
4. кэпс. Ыран хаал, дьүдьэй (хол., ыарыыттан). ☉ Худеть, тощать, сохнуть (напр., от болезни)
Уолчаан күнтүүн аайы иинэн-хатан, ыллардар ылларан, уҥуохтаах тирии буолла. Эрилик Эристиин
Оҕонньор бу сааскытынааҕар ордук ылларбыт көрүҥнээх. Н. Заболоцкай
Кэнникинэн эбии ылларан иһэргэ дылы. А. Сыромятникова
♦ Кыаҕын ылларбыт көр кыах
Кыаҕын дьэ чахчы ылларда, кырдьык баһыйтарда. Амма Аччыгыйа
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Силлибэт сириттэн ылларда көр силин. Кистэлэҥинэн да кэпсэтии буоллар, суруктаһан-бичиктэһэн, силлибэт сириттэн ылларан турабын. Болот Боотур
Ычатын ылларар (ыһыктар, былдьатар) көр ыча. Элэстэнэн ааһан иһэр Васёгу көрөөт, ханнык да ычатын ылларан өлбөөркөй харахтаммыт киһи мичик гына түһэр этэ. Амма Аччыгыйа. Тос мааскаҕын Бэрдэрэрим буолуо, Бэйикэй, — диэбит Ычатын ылларбыт Ынах эрэйдээх. Чаҕылҕан
◊ Ыарыыга ыллар — үтүөрэн биэрбэккэ бэргээн ис, улаатан ис (ыарыы туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться (о боли), прогрессировать (о болезни)
Сор бөҕөнү состум, ыарахан ыарыыга ыллардым. С. Зверев
Наһаар сэллик ыарыыга ылларан суорҕаҥҥа-тэллээххэ сыппыта быданнаата. Ф. Софронов
Хотунум уһун эрэйдээх босхоҥ ыарыыга ылларан биир сор, — Сөдүөччүйэ эмиэ умса туттан барда. М. Доҕордуурап. Ыллар саһаан — толору биир саһаан (икки миэтэрэттэн тахса) уһуннаах эбэтэр үрдүктээх. ☉ С высотой или длиной, равной одной сажени (более двух метров)
Биир эр бэрдэ күҥҥэ сэттэ уон сыарҕа маһы кэрпитин илэ көрбүтүм, ол ону мээрэйдээн аахпыттара — ыллар биэс саһаан буолта. Н. Габышев
Көрө түспүппүт: иннибитигэр ыллар саһааннаах биир эдэр киһи тыыллан турар эбит. «ХС». Ыллар хардыы — 1) муҥутуур киэҥ атыллааһын, хаамыы. ☉ Наибольшая длина шага
Былыр Исунке диэн бэргэн үс сүүс отут биэс ыллар хардыыттан оҕунан сыалын бары оноҕосторунан таппытын туһунан мэҥэ таас суруга кэпсиир. И. Федосеев
Туос уурааччы хаамыылаабыта — биэс ыллар хардыы буолбут. А. Сыромятникова
Сэмэнчик тайаҕа уонча ыллар хардыыга киирэрэ буоллар ытан көрүө этэ. «ХС»; 2) көсп. Туох эмэ олоххо киириитин, туолуутун түргэн тэтимэ. ☉ Скорость осуществления чего-л., выполнения какого-л. дела
Биһиги харахпыт ортотугар олох ыллар хардыыта аһыллар. В. Протодьяконов
Ийэ дойдубут сырдык эркээйилэрдээх аартыгынан ыллар хардыыларынан сайдан, барҕаран иһэр эбит. «ХС»
Өссө киэҥ ыллар хардыылар, өссө далааһыннаах сүдү былааннар, өссө түргэн, өссө кыайыылаах, таһаарыылаах үлэ кэмэ тирээн-тиксэн кэлбит эбит. «Кыым»
Ыллар харыс көр харыс. Соноҕос сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы хардарар. Амма Аччыгыйа
Кээмэйэ ыллар харыстан ордук усталаах, муҥур сүөм кэриҥэ туоралаах, ылгын чыҥыйа туоратыныы халыҥнаах. Хомус Уйбаан