сыһ. Өлгөмнүк, балысханнык. ☉ Обильно, изобильно
Көп суорҕанын саптан, Нухарыйбыт бааһына Айгыр-силик уйгута, Үүнүүтэ-бурдуга Садымыр хаар анныттан Көхтөөхтүк, көмөлгөннүк Үүннүн диэн, Тоҥ күүстээх тракторынан Тоҥууну тоҕо тыыран, Хойгуо тэйэр Тоҥ сиригэр Уоҕурдуу тиэйэр, хаар типтэрэр. И. Павлов

туохт.
1. Иирбит киһи курдук баламаттык этиһэн-охсуһан айдааны тарт. ☉ Вести себя безрассудно, дико, подобно сумасшедшему, буянить
Кэнникинэн киһибит дьэ иирэнкутуран турда.  Илиэһэй уола Имньим сылдьан, Испииринэн эмсэхтэнэн, Иититтэн-саҕатыттан тахса, Иирдэ-кутурда диэн Истиҥ-тастыҥ доҕотторум Иһирэхтии этэргитин истэбин. А. Софронов
2. көсп. Тыаһаан-ууһаан, силбиэтэнэн, балысханнык ытыллан тыалыр (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Бесноваться с шумом, свистом, разбрасывая, ломая все вокруг (о вихре, буре)
Сорох буурҕа үс хонон астар, оттон сороҕо тоҕус даҕаны хонук устата иирдэҕинэ-кутурдаҕына көҥүлэ. Н. Якутскай
Таһырдьа тыал ытыллар, иһиирэркуһуурар, иирэр-кутурар. Н. Якутскай

туохт.
1. Ааҕан-суоттаан таһаар; учуокка ыл, бэлиэтэн. ☉ Учитывать (в количественном плане); заносить в список, регистрировать
[Варя:] Мин ходуһаҕа үөрэх оҕолорун кытта билсиэм, кинилэр үлэлэрин учуоттуом, гербарий хомуйуохпут. С. Ефремов
Бэс ыйын бүтүүтэ дьокутааттар нэһилиэк сирин бүтүннүүтүн кэрийэн мээрэйдээн, учуоттаан бүтэрдилэр. А. Бэрияк
Учуоттуур киниискэтин хармааныттан араарбат. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ураты болҕомтоҕо ыл. ☉ Принимать во внимание, учитывать
Оҕону иитиигэ кини сааһын уратыларын учуоттуур олус улахан суолталаах. Дьиэ к. Үүнээйи сибэккилэниэр диэри күн-дьыл хайдаҕын учуоттаан, нэдиэлэҕэ иккитэ-үстэ ибиирдэн сылаас ууну кутаҕын. ЕАМ ББКП
Олохтоохтор баҕаларын учуоттаан, Мииринэйгэ дьиэни-уоту тутуу балысханнык барара эрэйиллэр. «Кыым»

1. халый диэнтэн хамс. көстүү. Харалаампый сэбиэтим, Халыһыйа тиэтэйэн, Хамбынаакка сакаастаан, Ыскамыайка диэн ааттаан Ылаахтаабыт сээбэһэ Ытырыыга бэрт буолан, Ыалдьыттарбын ыксатар. Күннүк Уурастыырап
   Хара тураҕас ат Халыһыйа сиэлэн кэлэн, Күрүөлээх от таһыгар Күөнүнэн хоруйа түстэ. Болот Боотур
   Хаппаахап халҕаммын сабаат да, Хааман-сиимэн халыһыйда. Ф. Софронов
2. Түргэнник, сылбырҕатык халтарыйан бар. ☉ Скользить быстро, проворно
   Халыһыйдар халыһый, Хайыһарбыт барахсан. И. Федосеев
   Туута аллаахтык халыһыйан испитэ. И. Данилов
   Ат соһон иһэр кыра таһаҕастаах чэпчэки сыарҕата халыһыйар. НЕ ТАО
3. Киэҥ сиринэн тайаан түргэнник, дохсуннук, балысханнык сүүрүгүр, уһун (хол., халаан уутун этэргэ). ☉ Течь быстро, бурно, выходя из берегов (о речке, реке)
   Сотору-сотору туораталыыр дулҕалаах үрүйэнэн бадарааннаах уу халыһыйа сүүрэрэ. Амма Аччыгыйа. Халыма халыһыйар уута Тымныыттан күрэнэн, муус аннынан Аат харата дьэбидийэ устар. И. Федосеев
   Хайдыы-дьураа ахсынан Халаан уута халыһыйан Халлыгырыы сүүрүөҕэ. С. Васильев

прил. аата-ахсаана биллибэт, балысхан; несчётные силы балысхан күүстэр.

туохт.
1. Дохсуннук, балысханнык саба халыйар курдук, кыамтата суох кэл-бар (хол., киһи-сүөһү халҕаһата); модуннук дьулуруйан айаннаа (хол., күүстээх техника эҥин туһунан). ☉ Двигаться неудержимой лавиной, толпой (напр., о стаде животных, массе людей); двигаться несокрушимой силой (напр., о мощной технике)
Кинилэр кэннилэриттэн сотору улахан дьон уонна көлөлөөхтөр тоҕо ааҥнаан кэллилэр. М. Доҕордуурап
[Хаҥыллай:] Аҕаа, халыҥ элбэх кыргыс сэриитэ Тоҕо ааҥнаан иһэр! И.Гоголев. Ардыгар, мэйилэ кыыла тыһыынчанан ааҥнаан кэллэҕинэ, табаҕын да халты харбатан, дьукку сотон илдьэ барааччы. В.Протодьяконов. Айманар муора урсунун Аймаммакка тоҕо ааҥныыр Борохуот хоту чолбону Суолдьут оҥостон айанныыр. С. Данилов
△ Муһун, тоҕуоруй, аалыс (элбэх киһи-сүөһү, техника эҥин биир сиргэ бөлүөхсүбүтүн этэргэ). ☉ Собираться, скучиваться, толпиться в большом количестве (напр., о людях, технике, скоте). Тэлгэһэҕэ массыына бөҕө ааҥнаабыт
□ Араас омук тоҕуоруйбут, киһи-сүөһү ааҥнаабыт сирэ үһү. И. Никифоров
2. көсп. Мүччүрүйбэт курдук адаҕый, ыган тиийэн кэл (араас өлүү, алдьархай, быһылаан буоларын этэргэ). ☉ Неминуемо обступать, наступать, нагрянуть (о беде, несчастии, бедствии)
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарар-хотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
[Варвара:] Этэллэрин курдук, сэрии үөскээбит буоллаҕына, оттон алдьархай ааҥнаатаҕа дии. С. Ефремов
Туох-ханнык буолабыт — Өлөр өлүү ааҥнаата быһыылаах. Д. Очинскай
Арахсар тиһэх түүннэрэ адаҕыйан, ааҥнаан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
△ Саба халыйан кэл; бүрүүкээ, сабардаа (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Грянуть, наступать, ударить, лютовать (обычно о стихийных природных явлениях)
Хотун Амма хото ааҥнаан, Хочо алаас уунан аллан, Хаһан эмэ дэҥҥэ биллэр Халыан элбэх хаас-кус киирэр. Күннүк Уурастыырап
Ахсынньы анысхан тымныыта Ааҥнаан, аҥааттан турдар да, Ыҥыыр атынан маныыллар сылгыны. М. Ефимов
Кинилэртэн [айан көтөрдөрүттэн] үгүстэрэ сыллата ахсын уот кураан эбэтэр ыаҕастаах уунан кутар ардах ааҥныыр оройуоннарыттан тэскилииллэр. ББЕ З
3. Эмискэ тиийэн кэл, баар буол (үксүн күүтүллүбэтэх киһини сөбүлээб. этэргэ). ☉ Вдруг нагрянуть незваным гостем (о неожиданном приходе нежелательного человека)
«Бу хантан ааҥнаан иһэр киһигиний?» — Киргиэлэй көхөлөөхтүк кэпсэтиэх курдук тылласта. И. Никифоров
Федора Валерьевна, маннык соһуччу ааҥнаабытым иһин бырастыы гын, ол эрээри биир суолу этэр баҕа ааспакка-арахпакка үүйэн-хаайан бу эн дьиэҥ модьоҕотун атыллаатым. Е. Неймохов
[Тэрэнтэй:] Истии-билии элбэх, куоратынан-тыанан куттал улааппыт. Манчаары ааҥнаата, Омуоча тунуйда дииллэр. В. Протодьяконов
4. Көнтөрүктүк, мөдөөттүк күөлэһийэн сырыт, сыылар курдук буол (олус суон, мөдөөт киһи туһунан). ☉ Двигаться, неуклюже переваливаясь, как бы ползать, тащиться
Ар-дьаалы ыраахтааҕы Антах, ыраах-ыраах, Алаас-сыһыы саҕатыгар Ахталыйа ааҥнаабыт... Эллэй
△ Олоххун булунан, өтөрүнэн турбат курдук олор, быһа олорон таҕыс. ☉ Надолго засесть, сиднем сидеть
Дьыбаан орону дьылҕалаан, Быһаҕаһын былдьыыр, Онно олорон баран турбат, Ааҥнаан баран арахпат. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Төкүнүй, үҥкүрүй, тиэй (хол., сылгыны этэргэ). ☉ Кататься, валяться, переваливаясь с боку на бок (обычно о лошади)
Ытык атыыр ааҥнаабыт суола сүппэт үһү (тааб.: өтөх). Хара биэ ааҥнаабыта харааран хаалар үһү (тааб.: дьиэ онно). ПЭК СЯЯ

аата-ахса биллибэт (суох). Кыайан ааҕыллыбат, балысхан элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый (букв. имя-количество его неизвестно).

аат. Уу ньуура (муора эбэтэр өрүс) хамсааһыныттан үөскүүр күүстээх долгун. ☉ Водяной вал, образуемый колебательным движением водной поверхности
Харака муорака дьалкыыра, Харылыы баргыйар балкыыра, Ытыллар долгунум, бырастыы! П. Ойуунускай
Көр-күлүү муора балкыырдарыгар уйдаран өрүтэ дэгэйбэхтиир, ыраас халлааҥҥа кутуллар. А. Федоров. Бэл диэтэр муора кытылыттан тахсар чукчалар бу күөллэргэ балысхан балкыыртан чаҕыйаллара. С. Курилов (тылб.)

даҕ. Балысхан, өлгөм. ☉ Обильный
Көмөлгөн от үүммүт. ПЭК СЯЯ. Өрөгөйдөөх Өлүөнэ өрүс улуу көмөлгөн сүүрүгэ манан устар. А. Олбинскай
♦ Көмөлгөн үлэлээх киһи — бастакы уоҕар эрэ күлүмэхтик үлэлиир киһи (кэнники эстэн хаалар). ☉ Тот, кто горячо берется за работу, но очень скоро выдыхается.

манньый диэнтэн хай
аата. Кэтиир харах киэргэлэ, Баҕарар сүрэх манньыйыыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин өй-санаа үрдүккэ дьурулуур Үрдүк үөрүүтүн, Балысхан манньыйыытын Олус, олус үчүгэйдик билэбин. Ол дьикти түгэҥҥэ Олоҥхону айбытым. И. Гоголев
Арыгыны испит ки һи маҥнай хайдах эрэ чэпчиирэ, майгы та манньыйыыта, мэйиитэ эргийэн, хо луочуйан барыыта — ити арыгыттан сүһүрүү саҕаланыыта. ППА СЭЫа