сыһ. Суп-суон, бөп-бөкүнүк буола (уой). ☉ До дебелости, округлости (располнеть)
[Бурҕаллай] Тутан көрбүтэ — Тордохтоох чохчойун сыыһын Тобус-толору Күскэччи уойбут Күһүҥҥү күөнэҕи Күөстэммит эбит! П. Тобуруокап
△ Иһиҥ төгүрүйэн тахсыар дылы (тот). ☉ Очень плотно, так, чтобы живот выпятился (наедаться)
Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ, күскэччи тотто. Н. Түгүнүүрэп

аат., кэпс. (үксүгэр э. ахс. тут-лар). Туохтан эмэ тараадыйан тахсан салаа буолар дьураа, сурааһын. ☉ Извилистое разветвление, извилина чего-л.
Кыыс …… аата-ахса биллибэт тараанньыктардаах сэбирдэҕи, ыалдьыа диэн сэрэммиттии, ытыһыгар ууран имэрийэ-имэрийэ хаамта. Е. Неймохов
Ити тыллартан Коля сүрэҕэ хайдах эрэ улаханнык мөҕүл гынан ылла, көхсүнэн тымныы тараанньыктар өрө сүүрдүлэр. С. Никифоров
Уу ньуура бөдөҥ тараанньыктарынан дьиримнии мөҕүстэ. СЮ ЫБ

аат. Сонос соҕус мастарынан өрүллүбүт собоҕо уонна атын бөдөҥ балыкка аналлаах туу. ☉ Большая верша, морда для ловли карася и другой крупной рыбы
Балыктыыр дьон муҥхалары, илимнэри, туулары, ардьалары, дүлүҥ уонна туос тыылары оҥостоллоро. БИГ ӨҮөС
Күөлбүт балыга аны тууга да, ардьаҕа да киирбэт буолбут. Н. Якутскай
Балыга бэрдин иһин, Туотаайы бу дойду маһын көнөтүн талан тыырынан, аата-ахса биллибэт тууну, ардьаны баайыммыт. Н. Босиков
ср. тюрк. ардьа, эрдьэ ‘ящик’

аат., үрд. Үтүө дьүһүн, сэбэрэ. ☉ Лик
Мин субу баардыы илэ көрөбүн Кини [аан ийэ дойдум] күн дьүһүлгэнин, Сүүс кырааскатын. С. Данилов
Оҕо эрдэҕинээҕи умна сыспыт кэрэ дьүһүлгэнин сүрдээхтик биһирии көрбүтэ. АХС
Мүлдьү Бөҕө …… үтүө дьахтары уҥа илиитигэр, туһааннаах доҕор гынан, тутан турар дьүһүлгэнин көрөн бараннар, хаан уруу дьоно сиибиктэни тэлгэтэллэр. Багдарыын Сүлбэ
Ол мичээртэн миэхэ эмиэ тиллэн кэллилэр - аата ахса суох атас-доҕор дьонум. Өйдөннүлэр, субу баардыы көстөн кэллилэр үтүө дьүһүлгэннэр, кэрэ мөссүөннэр. С. Федотов

туохт. Кими-тугу эмэ хааннаан-сииннээн аата-ахса суох өлөртөө, туох эмэ хаанын харса-хабыра суох тох. ☉ Убивать, истреблять в большом количестве кого-что-л., проливать чью-л. кровь
Сүүһүнэн киһи биирдии тыһыынча куобаҕы ортолоругар хаайан баран өлөрөн сиһиктииллэр. Далан
Булчуттар …… өрүс туорааһыныгар тоһуур оҥороллоро уонна сүүһүнэн кыыл табаны сиһиктииллэр. И. Данилов
Оччолорго, бу булгунньах тэллэҕэр саһа сытан, нэһилиэк систэрэ анды бөҕөнү сиһиктииллэрэ үһү. «ХС»

1. сим I диэнтэн бэй. туһ. Таня ыҥыырын үрдүгэр …… ыга симиммит улахан бэрэмэдэйдээх. Л. Попов
   Оо, хаарыаны, ити өрөһөлөнө сытар үбү харбаан ылан хачыгыраппытынан сиэппэр тобус-толору симинэн кэбистэрбин. И. Гоголев
   Хамсатыгар ыга симинэн баран, бааҥкалаах табааҕы сиэбигэр уктан кэбистэ. Т. Сметанин
2. көсп., кэпс. Олус элбэҕи ыга тотуоххар диэри сиэ, хаалан. ☉ Наесться до отвала, навернуть
   Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ, күскэччи тотто. Н. Түгүнүүрэп
   Киилэлии эти симинэннэр Кинилэр аһаансиэн бүтэллэр. Дьуон Дьаҥылы
   Ол эрээри кини билэр: бөрө билигин кыайан хамсаабат гына ыга симиниэҕин, сыылаҥхайдыы сылдьыар диэри киэптэнэ аһыаҕын. И. Федосеев

1. чыпчылый диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Мотя, тугу да өйдөөбөтөх курдук, чыпчылыҥныы турбахтаат, ытарҕата эйэҥэлии, хараҕа кырыылана түстэ. Э. Соколов
   Дириэктэр солуута суох чыпчылыҥнаан ылла, улаханнык куттанна быһыылаах. Эҕэрдэ СС
   — Ханнык үҥсүү? — киһитэ бокуойа суох чыпчылыҥнаата. «ХС»
2. көсп. Уотунан кылаҥнаа, дьиримнээ (сулустары этэргэ). ☉ Мигать, мерцать (о звёздах)
   Халлаан торҕо күөх суорҕанын саба тардынан, аата-ахса биллибэт оҕуруону ыспыт курдук, сулустарынан дьиримнии, чыпчылыҥныы оонньоон барда. П. Филиппов
   Бэл халлаан сулустара, куорат туманыттан өссө тэйбит курдук, чыпчылыҥныыллара. М. Попов
   Үрдүк мэҥэ халлаан Уоттаах сулустарынан чыпчылыҥныы, Уорастыйа одуулаан, Сир дьылҕатын дьылҕалыыллар. В. Лебедев (тылб.)

сыһ. Иннин-кэннин көрүнэн, сэрэнэн, суоттаан-толкуйдаан; бытааннык, дуоспуруннаахтык. ☉ Осторожно, осмотрительно; солидно, степенно
[Үстүүн] Ааҕан үктээн хардыылыыр, Ахсааннаахтык саҥарар. Күннүк Уурастыырап
Ааҕан хаампыт, ыараабыт, Ачыаһырбыт дарханы Хайаан эдэр диэххиний, Хаҥыл суолга илдьиэҥий?! С. Данилов
[Тойон] маа бэйэлээх аат аҕай харата алтахтыыр, ааҕан хардыылыыр бэйэтэ, кутталыгар, атын үлүгэрдик тибигирэтэн хаалла. Н. Заболоцкай
△ Тылы биир-биир бытааннык этэн (саҥар). ☉ Медленно выговаривая, растягивая слова (говорить)
Мария! Эн оҕолоргун илдьэ Тусневскайга көһөөр, — диэн биирдии ааҕан саҥара-саҥара, кыһыл бытыктаах кубарыччы куурбут эбирдээх сирэйин ханньары тартаран, өлүөх курдук буолан барда. Эрилик Эристиин
♦ <Ким да, киһи> ааҕан сиппэт — аата-ахса суох элбэх, киһи ааҕан муҥурун булбат. ☉ Не поддающийся исчислению, бесчисленный
Кини [Даарыйа эмээхсин] туох да ааҕан сиппэт үгүс, араас көрүдьүөстээх, уустук хоһуйуулаах, таабырыннаах. Амма Аччыгыйа
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева

туохт.
1. Таҥаска уолук оҥор. ☉ Делать разрез у ворота одежды спереди. Киэҥ да уолуктаабыттар бу ырбаахыны
2. Кыыһыран, ыххайан, кими эмэ уолугуттан ыл, харбаа. ☉ Брать, хватать кого-л. за грудки
[Бэрэбиэччит — Константиновка:] Көр, бу табаарыс кэм киһилии кэпсэтэр, оттон эн буоллаххына, ханнык эрэ илэчиискэ курдук, эһэҥ сааһа саастаах оҕонньору уолуктуугун. С. Ефремов
Мин өһүргэнэн остуораһы уолуктаабытым. «ХС»
3. көсп. Дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик тугу эмэ көрдөө, ирдээ. ☉ Приставать, приступать с ножом к горлу, наступать на горло
[Иннокентий:] Бу да оҕолору, кэпсэтиннэриэх бокуой биэрбэккэ уолуктаан түһэннэр. Ойуку
Бу кыыс киһини уолуктаан түһэн тоҕо сүрэй?! СН ЭСЭ
♦ Уолуктаабыт улар курдук фольк. — түөскүн мөтөтөн, төбөҕүн хантаччы быраҕан (суоһурҕанан тур). ☉ С выпяченной грудью, закинутой назад головой — об угрожающей позе кого-л. (букв. словно наевшийся по горло глухарь)
Аата ахса суох элбэх дьон кэлэн …… дьиэҕэ уҥа-хаҥас өттүнэн олордулар уолуктаабыт улар курдук олоһо сытыйан баран. ПЭК ОНЛЯ I
Чоочо обургу уолуктаабыт улар курдук уордайан өтөс гына түстэ, дьэ дөөдөһүйүү бөҕө буолла. В. Протодьяконов

эб.
1. Эрэмньитэ суохтук таайыыны-сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенную догадку говорящего о возможности, вероятности чего-л.
Аһын астаабатах… Утуйан хаалан баран, билигин аҕай таһырдьа тахсыбыта эбитэ дуу? Софр. Данилов
Онтон эбитэ дуу, эмээхсин үөрбүткөппүт, иэйбит-куойбут. И. Данилов
[Ааныка:] Ити айылаах дьүһүннэнэн, оҕонньорбут арахсар дуу, быһыыта. Куттаан ааттатаары гынара эбитэ дуу? С. Ефремов
2. Саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего относительно содержания его высказывания
Эн эр дьон кэпсэтиитигэр мэһэйдэспэтиҥ эбитэ буоллар дуу? Амма Аччыгыйа
Төрөппүт да оҕолорун ити курдук иитэллэрэ эбитэ дуу, суоҕа дуу. С. Ефремов
Эмээхсин сирэйэ аата-ахса суох элбэх сурааһыннардаах, ол сурааһыннар, кини сааһын ааҕа сатаан, үгүс үлэни көрсүбүт күн-дьыл бэлиэтэ эбитэ дуу? С. Ефремов
3. Этии биир уустаах чилиэннэрин кытта хос-хос туттуллан ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь с однородными членами предложения, может выступать в качестве повторяющегося союзного слова
Аҕа-ийэ аньыыта эбитэ дуу, Эһэ-эбэ сэтэ эбитэ дуу, Төрүт өбүгэ төлкөтө эбитэ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Эчикийэ, оҕолоор, Этиҥнэрин уота маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
«Кырдьыгы кэпсииллэрэ дуу, сымыйата эбитэ дуу, билбэппин», — диэн, аҕам кэпсээнин саҕалыыр. Н. Якутскай