барыҥнаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тогойкин хонуу диэки аҕыйахтык барыҥнаамахтаан иһэн, хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа

тэбин диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Сааныма, доҕор!» — тиэтэйэ соҕус халты тэбиммэхтээн, хараҥа үөһүгэр киирэн, барыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
[Үрүҥ эһэ саанан ытыллан баран] суон, баҕана курдук, модьу-таҕа эрчимнээх атахтарынан «титир-татыр» тэбиммэхтээтэ уонна тыылыы тэбинэн кэбистэ. И. Федосеев

аат., кэпс. Туох баар хамсыыр харамай барыта (үөнтэнкөйүүртэн ураты). ☉ Все, что движется, двигающееся, живые существа (кроме насекомых)
[Эһэ] киҥэ-наара холлон, барыҥныырга барытыгар саба түһүөх курдук дьүһүлэммитэ. И. Федосеев
Икки атах букатын сүрдэнэн иһэр. Сотору бука, барыҥныыры барыыра да буолуо. В. Яковлев

барыҥнаа диэнтэн холб. туһ. «Тохтоо! тохтоо!» – диэн хаһыытаспытынан, суол икки өттүттэн дьон барыҥнаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Биригээдэҕэ куруутун кэлэбара сатаабыт быстах үлэһиттэр үлэлииллэр. Олор буоллун-хааллын эрэ диэн барыҥнаһаллар. С. Никифоров
Кыыллар туохтар эрэ барыҥнаспыттарыттан соһуйан чөрбөҥнөһө түстүлэр, ойуоккалаамахтаан ыллылар. П. Ламутскай (тылб.)

туохт. Күлүк курдук буолан аат эрэ харата хамсаа. ☉ Двигаться медленно неясной тенью
Хамсыктаах хара-дьай дугуйданан, Айыы хаан аймаҕын Аҥаардастыы атаҕастаары, Күн улууһун дьонун Көҥүлгүнэн күөмчүлээри, Күлүк буолан күлүҥнээтин, Барык буолан барыҥнаатын! П. Ядрихинскай
Күнү быһа дьиэҕэ, хотоҥҥо күлүҥнүүр. А. Федоров. Ыараханнык тыынан хаамар киһи күлүгэ муостаҕа түһэн күлүҥнээтэ. П. Аввакумов

даҕ. Сирэйин уҥуохтара томточчу олордуллубут курдук (иҥнээх, сирэйдээх). ☉ С высокими скулами (лицо)
Сотору кини дэбдэгэр иҥнээх, тор курдук хара бытыктаах, толлоҕор уостаах хотостугас сирэйэ буруо үөһүгэр барыҥнаан барар. Амма Аччыгыйа
Байыаннай гимнастеркалаах, баттаҕын кэннин диэки ньылаччы тарааммыт дэбдэгэр иэдэстээх эдэр киһи. «ХС»
Дмитрий Данилович орто гынан баран, курбуу курдук көбүс-көнө уҥуохтааҕа, дэбдэгэр соҕус иҥнээх уһун ньолбуһах сирэйигэр, үрдүк сүүһүгэр биир да мырчыстаҕаһа суоҕа. «ХС»

I
тыаһы үт. туохт. Арыттаан «сарк-сарк» гын, «сарксарк» гынан тыаһаа. ☉ Издавать шаркающие или стрекочущие звуки, шаркать, стрекотать. Хааман сардырҕаа
□ Ол олордоҕуна булчут көхсүн тыаһа кыыкынаан, атаҕын тыаһа сардырҕаан, субу барыҥнаан тиийэн кэлбит. Саха ост. I
Сайын устата ыгар аһыҥа Сайылыкпар Сардыргыырыттан кулгааҕым Сылайан салҕар. К. Туйаарыскай
Тымныы салгын сардыргыыр, Тыа тоҥон таһыргыыр. С. Васильев
II
дьүһ. туохт. Күүскэ ыһыллан таҕыс (уот, сардаҥа туһунан). ☉ Разлететься, рассыпаться, брызнуть (об искрах, лучах)
Чаҕылҕан сардыргыыр, этиҥ сааллар. В. Миронов
Кульбертинов аттыгар миинэ дэлби ыстаммыта. Иван хараҕыттан уот сардыргыырга дылы гыммыта. ССС

I
түптэлээ I диэнтэн холб. туһ. Доропуун оҕонньордуун түптэлэһэ, ол кэнниттэн балыктаһа барыста. Н. Заболоцкай
— Чэ, тукаам, эдьиийдэргин кытта тахсыһан түптэтэ түптэлэс, сөп дуо. «Чолбон»
II
даҕ. Ыыс-быдаан, туох да үчүгэйдик көстүбэт (хол., буруолаах биитэр туманнаах). ☉ Непроглядный, невидимый (из-за густого дыма или тумана)
Үрэх толооно тымныы, түптэлэс. В. Протодьяконов
Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар. Л. Попов
Түптэлэс бу салгын, суугунуу Түүннэри-күннэри оргуйда. Чэчир-72
◊ Түптэлэс тымныы — хойуу туманнаах, дьыбардаах улахан тымныы. ☉ Трескучий мороз с густым туманом
Түптэлэс тымныыттан тула барыта, оттуун-мастыын, сирдиин-дойдулуун эпсэри тоҥмут. В. Протодьяконов
Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыттан барыҥныыр барыта балаҕаҥҥа саһар. И. Гоголев
Мин тохсунньу түптэлэс тымныытын үгэнэ кэлбитим. «Чолбон»

дьүһ. туохт.
1. Аадьуо икки өттүгэр иэҕэҥнээн, бытааннык хаамп. ☉ Идти, двигаться медленно, неторопливо, слегка переваливаясь с боку на бок
Миитэрэйдээх дьиэлэрин таһыгар ким эрэ күлүгэ сүөдэҥниир. Далан
Сыадах [оҕус аата] миигинэ да суох бэйэтэ хааман сүөдэҥниирэ. Н. Якутскай
Уйбаан Дьоруодабыс кэбиниэтигэр кэрийэ сүөдэҥниир. «Кыым»
△ Ыалдьан дуу, санаарҕаан дуу күлүк курдук аат харата эрэ хаамп, сырыт. ☉ Ходить, двигаться медленно, словно тень (будучи больным или печальным)
Натааһа Хаабыһаба аҕыйах хонуктааҕыттан ыла арыый буолан, сэниэтийэн дьиэтин иһигэр туран сүөдэҥниир буолла. И. Сысолятин
Дьэкиим санаата түһэн туох да саҥата суох үрүҥ дьиэтин диэки сүөдэҥнии турбута. Н. Заболоцкай
Миитэрээс, дьүүллэнэн санаата алдьанан, кимиэхэ да сыстыбакка, соҕотоҕун сүөдэҥнээтэ. П. Аввакумов
2. көсп., сөбүлээб. Сүрэҕэлдьээн аатыгар эрэ хамсаабыта, үлэлээбитэ буол. ☉ Двигаться, работать через силу, очень вяло (из-за лености)
Оттон били оҕо дьиэтин өрөмүөннүүргэ эмиэ сүөдэҥнииргэ дылы этиҥ дии? В. Ойуурускай
Күн ыаһаҕын ыытар курдук, буоллархааллар үлэлээн сүөдэҥниир. Н. Кондаков
Киһилэрэ окко киирэн биир күн бугул угааччы аатыран, аатын эрэ сүөдэҥнээн көрөн баран, эт быһынным диэн кыккыраччы аккаастанан дьиэтигэр тахсыбыта. ФСВ С
♦ Күлүгүҥ эрэ сүөдэҥнээ, баһыҥ эрэ барыҥнаа — үлэлиир киһи аатын ылаары суолтатыгар эрэ үлэлээбитэ буол. ☉ Работать только для вида, кое-как
Тугу хоторуох киһигиний? Күлүгүҥ эрэ сүөдэҥниир, баһыҥ эрэ барыҥныыр. «Кыым»
ср. туркм. сөведеҥлемек ‘бездельничать, бродить без дела; слоняться, шататься’

туохт.
1. Киһиэхэ үөрэн, сыһын, киһини атыҥыраабат буол (үксүн дьиэ сүөһүтүн туһунан). ☉ Привыкать к человеку, не бояться человека (о домашних животных)
Субан сүөһү, хайы-үйэ иччитийэн, дьиэ, түптэ аттыттан арахпат буолла. Н. Заболоцкай
Сылгылар да, маҥнай утаа саҥа сылгыһыты атыҥырыах курдук туттан иһэннэр, аны уйуһуйбат, көрсүөтүк көрсөр буолбуттара, иччитийэн барбыттара. И. Федосеев
Устунан көтөрө киниэхэ убанан, иччитийэн барбыта. Куттаммакка утары көрөн дьэрэлитэрэ. М. Попов
2. Туох эрэ биллибэт күүстээх, иччилээх курдук буол; ынырыктыйан, суоһуран көһүн. ☉ Быть населенным, кишеть духами (о чем-л.); казаться угрожающетаинственным, страшным
Оок-сиэ, хоргус киһи көрүөн кырдьык даҕаны суоһар хартыыната этэ... Хараҥа барык түүн аан дойду иччитийбит, илэтийбит курдук буолан, эргиччи барыҥныырга, сарбаҥныырга дылы буолара. П. Ойуунускай
Онон-манан тумуллуу үүммүт одор-додор тиит мастар иччитийэн, бэриһэн, куугунаһа-хааҕынаһа боруор хараҥаҕа күлүгүрэн тураллара көрүөххэ тоҕо баҕас куһаҕанай?! Бэс Дьарааһын
3. Үөскэхтэн, үөскэхтээх буол (сымыыт туһунан). ☉ Иметь зародыш (о яйце)
Иччитийэн эрэр сымыыты тото сиэн абыранан, айаннарыгар турдулар. Амма Аччыгыйа
Сымыыт сыыйа иччитийэн Итии тыыннаммыта, Ириэнэх эттэммитэ! Суорун Омоллоон