вместительность ж. ис, киэли; киэлитэ, иһэ, киллэрэр кыаҕа; бассейн большой вместимости киэҥ истээх бассейн.

прил. таас чохтоох, таас чох; каменноугольный бассейн таас чохтоох бассейн; каменноугольная смола таас чох сымалата.

геол. Хайа боруодалара тарҕанан сытар сирдэрэ. ☉ Область залегания горных пород, бассейн.

река || речной; өрүс хаата русло рекй; өрүс тардыыта бассейн реки; өрүс сүүрүгэ течение реки; өрүс кирбиитэ водораздел; өрүс тааһа галька (букв. речной камень); өрүс балыга речная рыба; өрүс эстиитэ ледоход; өрүһү өксөй = плыть вверх по реке; улахан өрүс уорааннаах погов. на большой реке бывает холодный ветер.

дьиксин диэнтэн дьаһ
туһ. Киһини дьиксиннэриэх айылаах кыһыллар сэриилэрэ даҕаны чугаһынан суохха дылыта. Софр. Данилов
Маныаха эбии дьону барытын дьиксиннэрэр биир суолу сэрэнэн быктараллар - ороһуолбут бассейн саамай түөллэр түгэх, киһи көрбөт холлороонунан «уоран» үрэххэ күрүү сытара буолаарай диэн. И. Никифоров
Маҥнайгы, ахсыс, тохсус нүөмэрдээх таба иитэр биригээдэлэргэ хаачыстыбаннай көрдөрүү намыһаҕа биһигини дьиксиннэрэр. ПДИ КК

аат. Өрүс кытылын сыһыыта, кытылыттан төрүт биэрэгэр (мырааныгар) диэри намтала. ☉ Удлинённая впадина вдоль речного русла, долина
Туймаада хочото кылбаа маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Оттуур хочобут кыараҕас буолан, сыл аайы үрэх бастарыгар оттуу барабыт. М. Доҕордуурап
Кэдэлдьи алаас уонна Баатты хочото чараас тыалаах үрдүк арҕас халдьаайынан быысаһаллар. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хол ‘низменность, бассейн реки’, маньчж. хошо ‘мык; излучина реки’

аат.
1. Үчүгэй архитектурнай тутуулаах улахан дьиэ. ☉ Дворец (в составе названий нек-рых больших зданий)
Оҕо саас дыбарыаһа. Успуорт дыбарыаһа. Ой-Бэскэ аны аҕыйах сылынан пионердар дыбарыастара тутуллуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Дьокуускайга] сотору кэминэн култуура дыбарыаһа, сөтүөлүүр бассейн, успуорт дыбарыаһа тутуллаллара хайаан да наада. ЯАМ ҮүСС
2. эргэр. Ыраахтааҕы олорор дьиэтэ. ☉ Дворец (царский)
[Поэт] ыраахтааҕы дыбарыаһыттан хайдах да кыайан арахпат киһи буоларыгар тиийэр. А. Пушкин (тылб.)
Күөл кытыытыгар мыраамар таас дыбарыас көстүбүтэ. Х. Андерсен (тылб.)

аат.
1. Таһырдьа эбэтэр дьиэ иһигэр сөтүөлүүргэ, харбыырга ананан оһуобай хааччахха кутуллубут уу. ☉ Бассейн (искусственный водоем для плавания)
Макекка көстөрүнэн, үс тыһыынча киһи биирдэ олорон көрөр трибуналаах спортивнай комплекс, сахалыы ыһыаҕы атаарар түһүлгэ, – сайыҥҥы кинотеатр, сөтүөлүүр бассыайын оҥоһуллуохтаахтар. «ХС»
Сотору кэминэн Култуура дыбарыаһа, сөтүөлүүр бассыайын, успуорт дыбарыаһа тутуллаллара хайаан да наада. «ХС»
Манна сөтүөлүүр бассыайыннаах оскуола, маҕаһыыннар уо. д. а. бырайыактаннылар. «Кыым»
2. Ханнык эмэ күөл, өрүс туох баар салаалара, тардыылара бүтүннүү түмүллэр сирдэрэ. ☉ Бассейн (совокупность притоков реки, озера)
Уйгуурдар судаарыстыбалара эстибитин кэннэ Селенга уонна Орхон өрүстэр бассыайыннарын түүр атын биистэрэ уонна монгуол биистэрэ ылаллар. «ХС»
Амазонка – Соҕуруу Америка эрэ буолбакка, ону ааһан сир шарын бүтүннүүтүн да саамай киэҥ бассыайыннаах уонна саамай элбэх уулаах өрүһэ. КВА МГ
Саха сирин хаартатыгар Өлүөнэ өрүс уутун бассыайына тараадыйан, элбэх салааланан көстөр. Б. Лунин (тылб.)
3. Хайа боруодаларын дьапталҕалара тайаан сытар сирдэрэ. ☉ Бассейн (область залегания горных пород)
Нерюнгри чохтоох бассыайынын чинчийиллибит саппааһа түөрт сүүс биэс уон мөлүйүөн тонна. БИ СТ
Хаҥалас чохтоох миэстэтэ – биһиги дойдубутугар саамай өлгөм саппаастаах бассыайыннартан биирдэстэрэ. «Кыым»
Великобритания былыргы хайаларын тэллэҕэр үчүгэйдик куоксаланар чохтоох хас да бассыайын сытар. МНА ФГ

1) снабжать что-л. длинным черенком, приделывать длинную ручку к чему-л.; хамсаны умнастаа = приделать чубук к трубке; 2) разг. ехать в сторону реки, в направлении бассейна реки.

аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’