и. д. л. от баттаа = 2 притеснитель, угнетатель; обидчик.

1) давить, нажимать; атахпын баттаама не дави мне на ногу; 2) перен. угнетать, притеснять; обижать; оҕону баттаама не обижай ребёнка; 3) заставать, находить; кинини дьиэтигэр баттаабатым я его дома не застал; 4) терзать, рвать на части; бөрө табаны баттаабыт волк растерзал оленя; 5) высиживать (птенцов) # илии баттаа = подписаться, расписаться.

аат. Кими эмэ кыһарыйар, быраабын сарбыйар, оҥорбут уйгутун апчарыйар киһи. ☉ Притеснитель, угнетатель
Ыраахтааҕы суоҕун суох да, бурсууйдар, норуоту баттааччылар билигин да бааллар. Амма Аччыгыйа
Аҕа уустарын баай баһылыктара сүөһү иитэн олорор дьадаҥы дьону, булчуттары, балыксыттары көлөһүннээччилэринэн уонна баттааччыларынан буолаллар. ССЛИО

туохт.
1. Үөһээ өттүттэн аллара ыга тут, хамсыырын, турарын бобус. ☉ Нажимать сверху вниз, притиснуть, надавить весом
Хам баттаа. Ыга баттаа. —Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдэрги кэлгийэллэр. С. Ефремов
[Айыы Дьураҕастай Алып хара бухатыыры] баһыттан умсары баттаан сылдьан дэлби таһыйан эрэр эбит. Саха фольк. Тойон өрө көтөхпүт тайах маһын тоҥ сиргэ лик гына хам баттаата. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ иһирдьэ тимирчи ас. ☉ Нажимать, толкать что-л. вовнутрь
Кунуопканы баттаа. Ааны баттаа. — Академик кунуопканы баттаан, сэкирэтээрин ыҥыран ылан, чэй аҕаларыгар соруйбута. В. Яковлев
2. Туохха эмэ үрдүттэн, сүктэрэ буол, ыарахаҥҥынан хам түс. ☉ Налегать на кого-что-л. своей тяжестью. Дьиэбит өһүөтэ, үрдүн буора баттаан, хотойбут. Мин куулбун таһаҕас баттаабыт
3. Кыараҕас буолан ыга тут, ык (атах таҥаһын туһунан). ☉ Прижимать, сжимать, давить ногу (о тесной обуви). Баччыыҥкам атахпын олус баттыыр
4. Тутан өлөр (адьырҕа кыыл туһунан). ☉ Нападать, растерзать, рвать на части, задавить (о хищном звере)
Кини сиргэ хоно сыттаҕына, торҕоннообут эһэ баттаабыт. Болот Боотур
Бөрө саҥардыыҥҥыта биир табаны баттаабыта. Н. Заболоцкай
5. көсп. Ким, туох эмэ көҥүлүн былдьаа, аҥаардастыы дьаһай, көлөһүннээ. ☉ Притеснять, угнетать, эксплуатировать кого-л.
Ама наар таҥнары баттаабыккыт иһин, Маайа даҕаны киһи буоллаҕа дии. А. Софронов
Хамначчыт дьахталлары баай хотуттара баттаан олороллор. Күндэ
△ Туох эмэ дьиҥнээх сыанатын түһэрэн, барыстанар курдук аҕыйаҕы төлөө. ☉ Снизить цену на что-л. с целью получения выгоды
Оҕуһу баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
Хотуна санаата табыллан, маанылыыр, ону-маны бэлэхтиир, хамнаһын да баттаабат үһү. Болот Боотур
6. көсп. Үрүт-үөһэ эбиллэн киһи күүһүн, кыаҕын баһый, күүһүн ылларарын курдук гын. ☉ Требовать от человека чрезмерной силы, усилия, умения, при этом довести его до крайнего утомления, истощения
Үлэ баттаата. Кыһалҕа баттаата. —Сороҕор дьахталлар Оҕолонортон сэрэнэллэр …… Үгүс оҕо баттаатаҕына …… Кырдьар түргэтиэҕэ дэһэллэр. И. Эртюков
7. көсп., кэпс. Киһини улугурт, мөлтөт (куһаҕан күн-дьыл буоллаҕына этиллэр). ☉ Тяжело воздействовать на человека (о влиянии плохой погоды)
Киһини баттыыр халлаан. —Айыы-айыкка! Бу былыт баттаатаҕын! Н. Лугинов
Былыт баттаан, дьон бэркэ бырда суох утуйбуттар. «ХС»
8. көсп. Ыарахан санааттан тууйулун, дууһаҥ муунту буол. ☉ Находиться в подавленном, угнетенном состоянии от тяжелых дум, смятения души
Алыс санаата түмүллэн баттаан кэллэҕинэ, үөһэ тыынан баран: «Оок-сиэ, тоҕо куһаҕанай?» – диэн саҥа аллайара. А. Софронов
Санаа-оноо ордук баттыыр күннэригэр таптыыр куоратыҥ устун дьаарбайар үчүгэй даҕаны. «ХС»
9. көсп. Кими, тугу эмэ куоттарбакка, баарыгар кэл. ☉ Заставать, находить на месте кого-л.
Мин кинини дьиэтигэр баттыы тиийдим. —Көр, ити эн өлбөт быаҕар баттыы кэлэн өрүһүйдүм. Эрилик Эристиин
△ Кимиэхэ эмэ саһар, бүгэр кыах биэрбэккэ эбэтэр тиийиэх сиригэр тиэрпэккэ аара түбэс (ардах, буурҕа уо. д. а. туһунан). ☉ Заставать кого-л. в дороге, не давая возможности укрыться (о дожде, буре)
Ардах суолга баттаата. —Булчуттары буурҕа баттаабыта үс хонно. «ХС»
10. көсп. Астан сүһүрүү сабыдыалын мөлтөт, тохтот. ☉ Нейтрализовывать, приостанавливать отравляющее воздействие, интоксикацию (при отравлении)
Сүһүрүүнү үксүгэр үүт үчүгэйдик баттыыр. «ХС»
11. Сорох сыһыат туохтууру кытары холбоһон хайааһын эмискэ, көрүөх бэтэрээ өттүгэр буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает моментальность и внезапность наступления действия
Одинцов дьиэтигэр чугаһаан иһэн арахсыбыт ойоҕун ситэ баттаан ылла. М. Доҕордуурап
«Тахсыҥ, табаарыстар, куотуҥ!» – диэт, Николай хаайыы аанын тэлэйэ баттаата. А. Сыромятникова
Яков ааны аһа баттаабыта, дьэ кырдьык үрүҥ халааттаах бөҕө мустан олорор эбит. Н. Заболоцкай
Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. П. Филиппов
♦ Анныгар баттаа – 1) кими эмэ хот, күүскүнэн сабырый. ☉ Побеждать кого-л., подмять под себя
Анныбар баттаатым ээ. Былыр оҕо эрдэхпитинэ бииргэ оонньуур этибит. Кини тустан миигин кыайар этэ. Оттон билигин мин кыайдым. Бэс Дьарааһын; 2) өстөөххүн өлөр, суох оҥор. ☉ Уничтожать, убивать врага
«Абам эбит, бу кэриэтин биирдэскитин эмэ анныбар баттаан баран, өлбүтүм буоллар», – диэн баран, бөтөн, сымыһаҕын быһа ытырда. Суорун Омоллоон
Кыр өстөөхтөрбүттэн саатар биир бандьыыты анныбар баттаан баран өлүөхпүн баҕарбытым. Н. Габышев. Быһыта баттаан саҥар (эт) – кылгас-кылгастык, түргэнник төлүтэ биэрэн эрэр курдук саҥар. ☉ Говорить резко, отрывисто, быстро, с короткими паузами
Сычев [Филатов] куолаһыгар холоотоххо – быһыта баттаан саҥарар. Н. Якутскай
«Дьэ, хаарыан доҕотторум иһин иэстэһиэм»,– диэн Егор тыйыстык, быһыта баттаан эппитэ. Умнуллубат к. Саба (хам) баттаа – 1) ким-туох эмэ үүнэн-сайдан, күөдьүйэн тахсарыгар кыах биэримэ. ☉ Не давать кому-чему-л. возможности дальше расти, развиваться
[Ойуурап:] Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Аркадий Гайдар …… дойду иһигэр контрреволюционердар бастаанньаларын саба баттыырга кыттыбыта. Софр. Данилов
Кинилэр сабыдыалларын хам баттыахха айылаах күүс, дьиҥэр, онно суоҕа. «ХС»; 2) кимиэхэ да тугу да бэрсибэккэ бэйэҥ эрэ туһан. ☉ Пользоваться чем-л. единолично, получать нужное только для своей надобности
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол – кытаран, тэтэрэн хаал (сирэй туһунан). ☉ Краснеть, покрываться румянцем
Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, уламулам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Ааныс сирэйэ уокка баттаабыт курдук кытаран хаалбыт. Н. Заболоцкай
Настя сирэйэ чоххо баттаабыт курдук буола түһэр. Н. Якутскай
◊ Илии баттаа – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан, докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хааллар. ☉ Поставить свою подпись на документе в подтверждение чего-л., подписаться под чем-л.
Оҕонньор, бу маллартан тугу да итэҕэститиэм суоҕа диэҥҥин манна илии баттыыгын. Амма Аччыгыйа
Бу бырачыаска илии баттаабыт икки сүүс түөрт уон биир устудьуон ортотугар К.Г. Неустроев аата иккис турбута. П. Филиппов
Сонно, олоро түһээт, оскуола начаалынньыгын аатыгар арааппар суруйдулар, иккиэн илии баттаатылар. «ХС». Сымыыт баттаа – сымыыттан оҕолоргун таһаартаары, өр кэмҥэ турбакка олорон таҕыс. ☉ Выводить птенцов, сидя на яйцах (определенный срок)
Хатыыстаах диэн уһун синньигэс күөл кытыытыгар тыһы чыркымай сымыыт баттыы сытар. Н. Лугинов
Үгүстүк сылдьан, чыычаахтары куттуур, сымыыттарын баттыылларын мэһэйдиир куһаҕан. И. Федосеев
Көтөр саас уйа оҥостон, сымыытын баттыырын саҕана ньим барар, саһар, кирийэр. Айылҕаны х.

туохт. Ким, туох эмэ көҥүлүн былдьаа, көлөһүннээ. ☉ Угнетать, эксплуатировать кого-что-л.
Ыраахтааҕы баттыыр-үктүүр, эргинэр сирин кэҥэтэр иһин халабырдаах сэриини ыытар. М. Доҕордуурап
Норуот кинини баттаан-үктээн олорор ыраахтааҕы, баай былааһа хаһан эстэрин күүтэрэ. Саха фольк. [Манчаары] оннооҕу-маннааҕы баайдар хайдах туттунан, баттаан-үктээн, дьону сүүйэн олороллорун истэн-билэн испит. МНН

туохт. Ким, туох эмэ, тугу эмэ билбэт буоларыгар кыһан. ☉ Стараться, пытаться скрыть, утаить что-л. от кого-л.
Тугу да кистээбэккэ-баттаабакка кэпсээ эрэ. Болот Боотур
Этээччилэр …… элэ-была тылларын кистээбэккэ-баттаабакка аһаҕастык этэллэр. А. Бэрияк

v. to press, oppress, pursue; баттааһын n. pressure; atmospheric pressure; баттал n. oppression