бараалаа диэнтэн бэй
туһ. Бачымах сулус барааланан, Тунал ыйдаҥа сырдыктанан, Саҥа дьылы арыаллыырдыы, Ый устар туос тыылыы. П. Дмитриев

туохт., кэпс. Элбэх сиринэн дьөлүтэ бар. ☉ Продырявиться (в нескольких местах)
Сир ньуура, окуопалартан бааһыран, уоттуйбут сиидэс курдук тэһиттэлэнэн көстөр. «Чолбон»
[Халлаан] элбэх сиринэн тэһиттэлэнэн хаалбыт диэххэ айылаах, бачымах сулустар чипчиҥнэһэллэр. Тэки Одулок (тылб.)

туохт. Ханна эмэ төгүрүччү түөлбэлээн муһун. ☉ Располагаться кучно, быть скученным в каком-л. месте
Чүөччэрдээн олорор бачымах курдук араас дьиэ-уот, сарайдар, массыыналар ортолоруттан …… тэпилииссэ түннүктэрэ күн уотугар мичилийэ оонньууллар. В. Яковлев

аат., кэпс. Туох эмэ бэрээдэгэ суох буолан көстөрө; марайдаммыта, дьабайдаммыта. ☉ Что-л. запачканное, загрязненное; мазня, пачкотня
Халлаан бачымах сулустара ити көннөрү көрдөххө эрэ бадьах курдуктар. «ХС»
Хаһыаппытын бадьах курдук буолуор диэри илдьи кэһэн кээстэр. Итиннэ – көннөрүү, манна – туора сотуу. С. Федотов. Тэҥн. дьабах

аат. Муҥха ийэтин үөһээ өттүгэр мастан эбэтэр туостан оҥоһуллубут балтархай улахан дагдатыы. ☉ Большой плоский деревянный или берестяной поплавок на верхней части неводной мотни
Хара бачымаҕы икки уһугунан сөрүү тардан ылаары гыммыт сүдү муҥха лабыах мастарын курдук дьон кэчигирэһэн киирэн иһэллэр. Амма Аччыгыйа
русск. поплавок

I
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ыраах соҕус, ыраата. ☉ Поодаль, в отдалении от кого-чего-л.
Кэннин хайыһан көрбүтэ: Арай дьэ, оол курдук, тэйэ, Хобороонньо эмээхсин Аппа Күөлүн суолунан Хопчоруйан иһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Тэйэ соҕус мантан пиэрмэ, Кэлии-барыы убаҕас. Баал Хабырыыс
II
дьөһ. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туһуламмыт хайысхатын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, указывая на направление движения кого-чего-л. (в стороне, подальше от кого-чего-л.)
Бөһүөлэктэн тэйэ эбэтэр сыста элбэх бачымах саҥа дьиэлэри көрдөххүнэ — ол метеоыстаансыйа. Н. Габышев
[Василий Васильевич] былырыын сайын хаппыыста сэбирдэҕин өҥө дьүдьэйбитин көрөн калийга наадыйбытын тута быһаарбыта уонна силиһиттэн биэс сэнтимиэтир тэйэ калий тууһун куттарбыта. ФНС ХО

аат. Туох эмэ (хол., мас, таас, өстүөкүлэ) бытархайа, кыырпаҕа. ☉ Небольшие части чего-л. (напр., осколки стекла, клочки бумаги, щепа дерева)
Бүлүү дэриэспэ таас хайалара өрө сүгүллэн тахсан баран, аллара чарпа буолан саккырыыллара. И. Данилов
Үөһии-үөһэ чарпа курдук бачымах сулустар дьиримнииллэр. П. Аввакумов
[Айыы Сээн:] Оттон мин бу сымара тааһы үлтү сынньан чарпа оҥоруом. «ХС»
Э.К. Пекарскай чарпаны түүрдэр «чарба, йарма» тиэрминнэриттэн төрүттүүр. ЕВФ УуДК
◊ Чарпа таас көр таас I
Чарпа таастаах өрүс кытыытыгар умса түһэн сыттыбыт. И. Эртюков
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар килбэчиһэллэр. Т. Сметанин
Хантан эрэ, чарпа таастар анныларыттан, хабараан сэрии ынырыктаах тыаһа-ууһа иһиллэр. А. Данилов
ср. др.-тюрк. йарма, тув. чарба ‘измельчённая крупа’, алт. дьарма ‘отруби; ячменная крупа’

туохт.
1. Бачымах буолан көһүн. ☉ Быть, казаться густо усеянным, многочисленным
Байанай уолчаан арҕаа тыаттан киирэн иһэн ыраах хараара бачымахтаспыт Дьокуускайы аан бастаан көрбүтэ. Софр. Данилов
Сулустар, бачымахтаһан түһэн эчи элбэхтэрин, араастарын! Н. Лугинов
2. кэпс. Мээнэ булумахтана хамсан. ☉ Делать беспорядочно-резкие движения; двигаться напролом; барахтаться
Уҥуоргу кытыыга үөр кус бачымахтаһар. Софр. Данилов
Тыаҕа сылгылар сырсан бачымахтаһан, эмиэ соһуталлар. Д. Таас
3. Олус эрчимнээхтик хамсанан, өрөтаҥнары мөҕүс, охторсо сатаа (хол., тустан). ☉ Делать усиленные беспорядочные движения руками, ногами; бороться, пытаться свалить друг друга (напр., во время схватки в борьбе)
Афоня убайын кытта тустан бачымахтаһан, остуолларын түҥнэрэ сыһан тохтоотулар. «ХС»
Утарыта тугу эмэ оҥордорбут, охтордорбут диэн баҕалаах бачымахтаһа сылдьан, илиибин утарылаһааччым хонноҕун аннынан анньан, санна арыый үрдүүр кэмигэр, эргиллэ түһээт, илиитин санныбар биллэҕиннэрэн («кочергаалаан») бэйэм нөҥүө быраҕабын. ПП ОА

тыаһы үт. туохт.
1. Хатаннык, чуордук доргуйан тыаһаа (хол., чуорааны, хатан тимири этэргэ). ☉ Звонить, звенеть (о металлических предметах, напр., о колокольчике)
[Бэйбэ рикээн] тахсан ынаҕын ыы олорон исти бит: хобо-чуораан лыҥкынаабыт, кып тыый тыаһа кыҥкыр гына түспүт. Са ха фольк. Көтөр араас саҥатынан Күй гүөрэ сатараан, Х о м у с ч а а н ы м лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа. П. Дмитриев
Истэбин: тутууга тимир лиҥкиниирин, Хатан ыстаал тардыллан лыҥкыныырын. С. Васильев
2. кэпс. Эрчимирэн тыастанар курдук тыҥаа, кытаат. ☉ Быть, становиться звон ким, гулким от собственной твёрдости, упругости (напр., о туго натянутом ремне)
Күүһүрэн-уоҕуран Күүстээх эттэрэ Күүрэ түстүлэр, Иэнэ дыыгынаата, Иҥиирэ лыҥкынаата. П. Ойуунускай
Сэтинньи саҥатыгар эбэ мууһа лыҥкыныы тоҥмут. И. Гоголев
Эрэймуҥ санаата татымы Сарбыйан ат гынан көлүнэр. Эр бэрдин саһылдьыт айатын Лыҥкыныыр кирсинии эрчийэр. Айталын
3. кэпс. Кэрэтик, чуордук иһилин. ☉ Иметь приятное звонкое звучание, зву чать звонко и красиво (напр., о женском голосе)
Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
Маайыс кэрэ куолаһа лыҥкынаан иһилиннэ. Болот Боотур
△ Ордук чуордук иһилин, чуораадый. ☉ Иметь особую звучность (о речи)
Оо, сырдык, бачымах сулустар, Олус да үрдүккүт кыйааран! Хоспуттан дьулуһар, уот тымтар Хоһоон нор көттүлэр лыҥкынаан. В. Сивцев
ср. кирг. дыҥкылда ‘издавать протяжные звуки на высоких нотах; звенеть’

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’