сыһ. Төгүрүк быһыылаахтык, төгүрүк гына (хол., тугу эмэ кырый). ☉ Кружочком, в форме кружочка (напр., вырезать что-л.)
Сыгынах тулата чүөччэрдии ыраастаммыкка дылы. В. Миронов
[Кириллов] төбөтүн оройугар, кырдьык, биэстээх харчы саҕа чүөччэрдии төгүрүк тараҕайдаах эбит. Тулхадыйбат д. Икки маһы чүөччэрдии кыһан күөдьээһин оҥордо. «ХС»

төгүрүт 1 диэнтэн бэй
туһ. Былыр саас үйэ тухары Саха оҕонньотторо, Төһөлөөх эмэ сыра күүһүнэн Төҥүргэс тулатын чүөччэрдээн, Уйан баһымньы биитинэн Улуу буору күөргэллээн — Дүөдэ кытыытыгар Түөн оннун саҕаны төгүрүтүнэллэрэ. С. Васильев

нареч. кружочком, в форме кружочка (вырезать); чүөччэрдии быһыллыбыт тирии круглый кусочек кожи.

аат. Түөн ууран эмтиир киһи. ☉ Специалист по прижиганию трутом, моксой
Эбээ Маайа — түөнньүт. С. Маисов
Киһи дьарҕатыгар түөнньүт ыалдьар киин сирин булар уонна кыаны саҕан, ыарыы киинигэр уурар. ФГЕ СТС. ТҮӨНЭ даҕ., фольк. Чүөччэрдии төгүрүк быһыылаах. ☉ Округлый, округлой формы
Түөнэ чопчу төбөбүнэн Түһэн төрөөбүтүм баар этэ. С. Зверев
Төлкөлөөх түөнэ маҕан түөрэх, Тэхтиргэ тэптэрэр, Очурга оҕустарар буолаайаҥыный! Туску-уо!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөнэ маҕан түһүлгэбин тартым, Дьиэрэ дархан олохпун тэрийиҥ. Саха сэһ. 1977

аат.
1. Кыыл, көтөр, сүөһү сүүһүгэр баар чүөччэрдии үрүҥ өҥ. ☉ Белое пятно (звёздочка) на лбу у животных
Сүүһүгэр маҥан туоһахталаах ыт төбөтүн унньуччу быраҕан, тылын туора таһааран, аҕылыы сытар. Софр. Данилов
Эрэттэр эрэ буолларгыт, ол ат туоһахтатын маҥнайгы ытыыга таптаргыт эрэ биһиги өрөгөйбүт үрдүөҕэ. Эрилик Эристиин
Бу көтөр туоһахталааҕын иһин ураанай диэн буолбут быһыылаах. Багдарыын Сүлбэ
2. Саха дьахтарын дьабака бэргэһэтин сүүһүгэр иҥиннэриллэр, төгүрүк быһыылаах үрүҥ көмүс эбэтэр тимир ылтаһын киэргэл. ☉ Серебряная или металлическая круглая чеканная бляха, украшающая лобную часть женской национальной шапки-дьабака
Буобура истээх бууктаах сонноох, туоһахталаах дьабака бэргэһэлээх …… кийиит оҕо. БИГ ӨҮөС
ср. маньчж. тоси ‘белое пятно на лбу животного’

аат. Биир – икки сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, уһун кэлин атахтарын уонна кынаттарын көмөлөрүнэн ыстаҥалаан сыҕарыйар, сүнньүнэн от аһылыктаах буортулааччы үөн-көйүүр. ☉ Кобылка (саранчовые насекомые), кузнечик
Кураан буолан, аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Тараҕай курдук чүөччэрдии кытарбыт тэлгэһэҕэ аһыҥа кыыбыргыыр. А. Федоров. Хааһы баҕанан, чохунан, аһыҥанан, онтон даҕаны атын үөнүнэн-көйүүрүнэн итиэннэ ардах чиэрбэтинэн аһатыллыахтаах. ДьСИи
ср. тюрк. акса, аска ‘хромать’
◊ Тооппоор (тойон) аһыҥа — көтөрүгэр кыыбырҕас тыастаах күөх эбэтэр бороҥ дьүһүннээх улахан аһыҥа. ☉ Крупная кобылка
Халтай кубалай хонуу Хаппыт буорунан хаамтахха, Топпуттуолбут Тооппоор аһыҥа Толон курдук Тообугуруу тохтор. К. Туйаарыскай
Чуочас Бөтөстүүн хайыы-үйэ кэлэн, сарай күлүгэр умса түһэн сытан эрэн тооппоор аһыҥаларынан оонньууллар. Н. Лугинов
Чыычаахтар, тооппоор аһыҥалар миигин кытары тэҥҥэ көтөр курдуктар, кынаттара «ситсит-сит» диэн сырдыргыырга дылы. В. Гольдеров

даҕ. Түөһүгэр чүөччэрдии, кэтэҕэр дьураалыы үрүҥнээх; кырымахтаах (киис туһунан). ☉ С белым кружочком на груди, с седой прядью на затылке (о соболе)
Киргиллээх киис кэһиилээх …… Киэҥ Симиил хатын [үрэх]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киргиллээх кэтэхтээх, Килбиэннээх кылааннаах Киис барахсан. П. Тобуруокап
△ Эбирдээх, дьураалаах. ☉ Рябой, пятнистый, полосатый
Киргиллээх сымыыт. ПЭК СЯЯ
Киргиллэрдээх уктардаах …… Эбир тускуу хамыйаҕын Эҥийэлии тоһуйбут. С. Зверев
◊ Киис киргиллээҕэ — киис саамай бастыҥа. ☉ Лучший из соболей
[Кулун Куллустуур] Киис гиэнин киргиллээҕинэн …… Таҥныбыт киһи эбитэ үһү. ТТИГ КХКК
Киис киргиллээҕин курдук, Кыыс тахсан сүгүрүйдэ. И. Чаҕылҕан
Киһи киэнэ киргиллээҕэ көр киһи. Киһи киэнэ киргиллээҕэ …… Урааҥхай киэнэ улуута эбит бу киһи! Суорун Омоллоон
Киһи киэнэ киргиллээҕэ, Бухатыыр буулаҕата Багдаллан турар эбит. П. Ядрихинскай
[Микииппэр] киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ

I
аат.
1. Бөдөҥ тобурах. ☉ Крупный град
Тобурах түстэ, Толон буолла, Кыраһа хаар Кыыгыныы көттө. П. Ойуунускай
Толон бэрт кыра сиргэ чүөччэрдии тохтубут. И. Гоголев. Сайын ардыгар толон түһэр. СМА АҮө
2. көсп. Туох эмэ (хол., буулдьа) биир туһаайыынан барар халҕаһата. ☉ Град чего-л. (напр., пуль)
Пилоткабын ыга кэтэн Уот толону аннынан Оҥостуулаах өстөөххө Утары үөмэрим. С. Васильев
Төбөтүн өндөттөрбөт гына буулдьа толоно кутар. Т. Сметанин
◊ Муус толон көр толон I
Арыт муус толон саккырыыра. А. Абаҕыыныскай
Муус толон быыстаах самыыр түһэрэ. М. Ефимов
Толон самыыр көр самыыр. Дохсун силлиэ куугунаан толон самыыр таммалаабыта. Г. Данилов. [Ойуун дьоннор] Дьахтар киэнин бары Дьайын көлөһүнүн барытын Толон самыырынан сууйдулар. ТТИГ КХКК
ср. др.-тюрк. толы, кирг., тув. долу, туркм. долы ‘град’
II
аат. Халлаан эттигин (хол., ый, күн) сырдыга, сардаҥата. ☉ Ослепительный свет, луч, сияние небесных светил (напр., луны, солнца), Халлааны дьүкээбил уота сарбынньах толонунан сырдатар. Суорун Омоллоон
Күн толоно буор муостаҕа дьэрэлийэ оонньуура. Р. Кулаковскай
Кэлтэгэй ый толонугар ат кулгааҕа чөрөйөр, сиэлэ бураллан ылар. «ХС»
2. Былыт, хойуу туман быыһынан ыйдаҥаран, сырдаан көстөр күн төгүрүгэ. ☉ Диск солнца, просвечивающий сквозь густой туман, облака
Былыт иһигэр [күн] толоно эрэ баарга дылы. А. Сыромятникова
ср. бур. толон ‘блеск, блик, луч, сияние’